له‌گه‌ڵ دووه‌م سه‌د ساڵه‌ى له‌دایكبوونى كارڵ ماركس-دا

بۆچوون / بیروڕا :: 05/05/2018

سه‌رچاوه‌: ئه‌لحه‌یات
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید
ده‌مرێت و بووختانى بۆ ده‌كرێت، جیهانیش رقێكى ئه‌وه‌نده‌ى لێى بوو كه‌ له‌ سه‌رده‌مى خۆیدا له‌ كه‌سى نه‌بوو، به‌ڵام ژیانى هه‌وڵدانێكى بێووچان بوو بۆ تێڕوانینی پێكهیاتن و هه‌ڵسه‌نگاندنى هه‌موو مێژوو و كلتور و دانانى ئایدیۆلۆژیا و تێڕوانینێكى گشتگیرانه‌ى هه‌موو جیهان و شارستانیه‌تێكى باشتر و به‌رزتر و پێكه‌وتووتر.

به‌و وشانه‌ى سه‌ره‌وه‌، ئه‌نگلز ستایشى ماركس-ى هه‌ڤاڵ و هاوڕێى ته‌مه‌نى ده‌كات كه‌ ئه‌مساڵ رێكه‌وتى دووه‌م سه‌د ساڵه‌ى له‌دایكبوونیه‌تى. بیروباوه‌ڕه‌ ریشه‌ییه‌كانى ئه‌م فه‌یله‌سوفه‌ و هه‌روه‌ها تێڕوانینى بۆ به‌دیهێنان و جێبه‌جێكردنى له‌ بواره‌كانى سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تیدا، بوونه‌ گه‌وره‌ترین ئاڵنگاریى له‌ به‌رامبه‌ر بیرى باو و چینى بۆرژوازیى خۆسه‌پێن و رژێمه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانیش. ماركس خۆى خسته‌ كارى سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ وه‌ك به‌رگریكارێك له‌م بیروباوه‌ڕانه‌، چووه‌ سه‌ر رێبازى هیگڵ و چووه‌پاڵ هیگڵییه‌ چه‌پڕه‌وه‌كان و له‌ رۆژنامه‌یشدا كارى كرد له‌ دژى ئۆتۆكراسیى ئه‌ڵمان و چووه‌ پاریس و له‌وێ رێبازه‌ سۆسیالیستیه‌كانى ناسى و ئابوریى سیاسیى خوێند.
 
كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانى فره‌نسایش ده‌ریانكرد له‌ ساڵى 1845 دا چوو بۆ برۆكسل، له‌وێش ده‌ركرا و چووه‌ ئه‌ڵمانیا و له‌گه‌ڵ ئه‌نگلز به‌شداریى شۆڕشى 1848ى كرد، پاشان ساڵى 1849 چووه‌ له‌نده‌ن و باقى ژیانى له‌وێ ژیا، به‌ڵام ژیانێكى نه‌دارانه‌، ته‌نیا له‌سه‌ر ئه‌و هاوكارییه‌ داراییه‌ ده‌ژیا كه‌ له‌لایه‌ن ئه‌نگلز-ى زه‌نگینه‌وه‌ ده‌یدرایه‌، له‌گه‌ڵ پاداشتى هه‌ندێك له‌ نووسینه‌كانى كه‌ بۆ رۆژنامه‌ ئه‌مریكیه‌كانى ده‌نووسین.   

پره‌نسیپه‌كانى رێبازى ماركسى ورده‌ ورده‌ له‌ نێوان ساڵانى 1843 و 1846 دا هاتنه‌ دامه‌زراندن، یه‌كه‌م گوزارشتى له‌ (به‌یاننامه‌ى شیوعى)دا هات كه‌ ساڵى 1848 ده‌رچووێنرا. تێیدا هاتووه‌ مێژووى كۆمه‌ڵگه‌كانى مرۆڤایه‌تى مێژووى خه‌باتى نێوان چینه‌كانه‌، كۆمه‌ڵگه‌ دابه‌شى دوو چینى دژبه‌یه‌ك بووه‌: بۆرژوازى و پرۆلیتارى. ماركس په‌یامى رووخانى سه‌رمایه‌داریى و كۆتایى كۆمه‌ڵگه‌ى چینایه‌تیى به‌سته‌وه‌ به‌ چینى پرۆلیتاریاوه‌، ئه‌مه‌یش له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ كه‌ قۆناغى سه‌رمایه‌داریى یه‌كێكه‌ له‌ قۆناغه‌كانى پێشكه‌وتن و په‌ره‌سه‌ندنى مێژوویى و ناكۆكى و جیاوازییه‌ خودیه‌كانى ده‌بنه‌ هۆى كۆتاییپێهێنانێكى سه‌دده‌رسه‌د.

ماركس تا راده‌ى هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ و به‌تاڵكردنه‌وه‌ى ریشه‌یى ئایین رۆیشت به‌ ماتریالیزمى مێژوویى كه‌ پێیوایه‌ هه‌موو بوون ماده‌یه‌ و گۆڕان و وه‌رچه‌رخانێكى په‌یوه‌سته‌ به‌ ماده‌وه‌ تا ده‌گاته‌ مرۆڤ كه‌ به‌نرخترین رووى ئه‌م پێشكه‌وتنه‌یه‌. مێژووى مرۆڤایه‌تیش، به‌گوێره‌ى ئه‌مه‌، په‌یوه‌ستى هه‌لومه‌جه‌ مادییه‌كه‌یه‌ كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ شێوازى ژیانى كۆمه‌ڵایه‌تى و سیاسى و فیكریى دیاریده‌كرێت. واتا ئه‌وه‌ بیركردنه‌وه‌ى خه‌ڵك نییه‌ كه‌ شێوازى بوونى كۆمه‌ڵایه‌تییان دیارى ده‌كات به‌ڵكو چۆنیه‌تیى ئه‌م بوونه‌یه‌ كه‌ شێوازى بیركردنه‌وه‌كه‌ دیاریى ده‌كات. لێره‌دا به‌ پشتبه‌ستن به‌م پره‌نسیپه‌ ناوه‌ندییه‌، ماركس تێڕوانینى خۆیى بۆ كۆمه‌ڵگه‌ و ئایین و ئابورى و شۆڕش دیاریكردووه‌. 

به‌ڵام له‌م دووه‌مین سه‌د ساڵه‌ى له‌دایكبوونیدا، ئه‌گه‌ر ماركس به‌م تێڕوانینه‌یدا بچێته‌وه‌، ده‌زانێت كه‌ مێژوو هه‌ندێك له‌ قسه‌كانى سه‌لماندووه‌ و هه‌ندێكى ترى نا. هه‌روه‌ها به‌شێكى زۆر له‌ پێشبینیه‌كانى خۆیان له‌به‌رده‌م گۆڕانكاریى به‌ره‌وپێشچوون و وه‌رچه‌رخانه‌كاندا نه‌گرتووه‌. هه‌روه‌ها ده‌یزانى كه‌ تیۆره‌كه‌ى هه‌ڵه‌ و پۆخڵه‌واتى زۆرى تێئاڵێنراوه‌ ته‌نانه‌ت له‌لایه‌ن ئه‌وانه‌یشه‌وه‌ كه‌ خۆیان به‌ پابه‌ند و به‌رگریكارى ده‌زانن.  

ئه‌وه‌ى بۆ ئاشكرا ده‌بێت كه‌ وێنه‌ى بۆرژوازیى وه‌ك ئه‌وه‌ى له‌ به‌یاننامه‌ شیوعیه‌كه‌دا باسیكردووه‌، راست ده‌رچووه‌، چونكه‌ بۆرژوازیه‌ت به‌ڕاستى هه‌موو په‌یوه‌ندییه‌ ده‌ره‌به‌گایه‌تى و په‌تریاركى و سۆزداریه‌كانى راماڵیوه‌ و پایه‌كانى له‌ هه‌موو شوێنێكدا داكوتیوه‌ و هه‌موو نه‌ته‌وه‌كانى راكێشاوه‌ته‌ ناو ره‌وت و ته‌وژمى مه‌ده‌نیه‌ته‌وه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌یشى كه‌ زۆر توندوتیژ  و دڕنده‌بوون. خاوه‌ندارێتى له‌ ده‌ستى چه‌ند كه‌سێكى كه‌مدا كۆكردووه‌ته‌وه‌. به‌ كورتیه‌كه‌ى، بۆرژوازیه‌ت جیهانێكى له‌سه‌ر شێوه‌ و نمونه‌كانى ئه‌و خوڵقاندووه‌. 

ره‌وتى مێژوو راستیى تێڕوانینى ماركس-ى نه‌ك هه‌ر ده‌رخست به‌ڵكو سه‌لماندیشى. سه‌رمایه‌داریى به‌ به‌رهه‌مه‌كانى و شێوازى ره‌فتاره‌كانیه‌وه‌، هه‌موو جیهانى داگیركردووه‌، به‌جۆرێك مرۆڤایه‌تى له‌ڕێى كۆمپانیاكانى گواستنه‌وه‌ و ئامێره‌كانى په‌یوه‌ندیكردنه‌وه‌ په‌یوه‌ستكردووه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ و سه‌رمایه‌ له‌ ده‌ستى چه‌ند كه‌سێكى كه‌مدا كۆبووه‌ته‌وه‌. ئه‌وه‌تا راپۆرته‌كانى گه‌شه‌ى مرۆیى له‌ نه‌وه‌ده‌كانه‌وه‌ ئاماژه‌ به‌ فراوانبوونى بۆشایى و كه‌لێنى نێوان ده‌وڵه‌مه‌ند و هه‌ژاران ده‌ده‌ن و سامان وا له‌ ده‌ستى كه‌مینه‌یه‌كى دارادا و له‌ولایشه‌وه‌ ملیاره‌ها نه‌دار و هه‌ژار هه‌ن. ماركس هه‌مان ئه‌و گوزارشته‌ى ناو به‌یاننامه‌كه‌یى دووپات ده‌كرده‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت "له‌ئێستا به‌دواوه‌ بوونى بۆرژوازیى وایلێهاتووه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ بوونى كۆمه‌ڵگه‌دا ناگونجێ و نایه‌ته‌وه‌". 

به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌دا ماركس ئه‌وه‌یش ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ وێناكردنى بۆ (نیشتمان) و (ئایین) له‌گه‌ڵ په‌ره‌سه‌ندنى سه‌رمایه‌داریدا، راست ده‌رنه‌چوون و ئه‌و خه‌مڵاندنه‌ى بۆ هه‌ردوو ره‌هه‌ندى نیشتمانى و ئایینى له‌ مرۆڤدا نه‌كردووه‌، هه‌وره‌ها بۆ ئه‌و بایه‌خ و گرنگییانه‌یش كه‌ له‌ دوو سه‌ده‌ى رابردوودا سه‌لماندوویانه‌. چونكه‌ ئایین و نیشتمان به‌ مرۆڤه‌وه‌ لكاون و بوونه‌ته‌ پێشه‌نگى بزاڤه‌ سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و سروشبه‌خشى زۆرینه‌ى بزاوته‌ سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانى جیهانن، به‌دیاریكراویى له‌ جیهانى سێیه‌مدا. 

ده‌بینێت كه‌ گره‌وكردن له‌سه‌ر پرۆلیتاریا بۆ بونیاتنانى كۆمه‌ڵگه‌یه‌كى نوێى بێ چین و چینایه‌تى، خه‌یاڵێك بووه‌ و هێنده‌ نه‌ماوه‌ته‌وه‌ كه‌ كاروانى مێژوو پووچى كردووه‌ته‌وه‌. چونكه‌ ئاشكرایكرد كه‌ هه‌موو سامانه‌كان بوونه‌ هۆى ئه‌وه‌ى چینێك جێگه‌ى چینێكى تر بگرێته‌وه‌ و ده‌ستى به‌سه‌ردابگرێت. ده‌بینێت فه‌لسه‌فه‌كه‌ى، كه‌ ده‌یویست سه‌رده‌مێكى تازه‌ى ئازادیى بكاته‌وه‌، گۆڕاوه‌ بۆ پاساوى دیكتاتۆرى و له‌ناوبردنى ساده‌ترین پره‌نسیپه‌كانى لیبراڵى كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى بۆرژوازیدا دانى پێدانراوه‌، ئه‌ویش ئازادیى عه‌قیده‌ و بیروڕایه‌. 

ماركس ده‌بینێت كه‌ به‌رپرسیاره‌ به‌رامبه‌ر گه‌وره‌كردنى فاكته‌رى ئابورى و زاڵكردنى به‌سه‌ر فاكته‌ره‌ مێژوویه‌كاندا. چونكه‌ بیره‌ باوه‌كانى سه‌رده‌مێك له‌ سه‌رده‌مه‌كان، با په‌یوه‌ندیى به‌ بیرى چینى زاڵ-یشه‌وه‌ هه‌بێت، هه‌ر ته‌نیا نین، وه‌ك ئه‌وه‌ى وایدانابوو، به‌ڵكو ئه‌وه‌ میراتێكى مرۆیى دوورتره‌ له‌و هه‌لومه‌رجه‌ى كه‌ له‌ سایه‌یدا بڵاوبووه‌ته‌وه‌. هه‌روه‌ها ده‌بینێت كه‌ به‌رپرسیاره‌ له‌و توندوتیژییه‌ خوێناوییه‌ى كه‌ له‌ دواى خۆى بزووتنه‌وه‌ ماركسیه‌كانى پێده‌ناسرێته‌وه‌ و بنه‌ما و پاساوه‌كانى له‌و دیكتاتۆریه‌تى پرۆلیتاریه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌ كه‌ به‌ توندوتیژیى په‌یڕه‌و كرا بۆ له‌ناوبردنى په‌یوه‌ندیى بۆرژوازییانه‌ى به‌رهه‌م و سه‌ره‌نجام توندوتیژیى هه‌موو به‌ها لیبرالیه‌كانى فه‌وتاند. 

ماركس ئه‌وه‌ى بۆ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ سه‌رمایه‌داریى توانیویه‌تى قه‌یرانه‌كانى تێپه‌ڕێنێت و سه‌ره‌ڕاى هه‌موو قه‌یرانه‌كانى له‌ پشت هه‌موو ده‌ستكه‌وته‌ تازه‌كانى فیكر و فه‌لسه‌فه‌ و زانسته‌وه‌یه‌. هه‌وه‌ك توانیویه‌تى خۆى وا ده‌ربخات كه‌ هه‌ڵگرى بنه‌ماكانى مافى مرۆڤ و به‌رگریكارى پێشكه‌وتن و نوێگه‌رییه‌، كه‌چى پرۆلیتاریا گلاوه‌ته‌ توندوتیژى و تیرۆر و پێشێلكردنى مافه‌كانى مرۆڤه‌وه‌. 

سه‌رمایه‌داریى توانیویه‌تى شۆڕش له‌ به‌رهه‌م و راگه‌یاندندا به‌رپا بكات و به‌ متمانه‌ و دڵنیابوونه‌وه‌ نه‌خشه‌ى ئایینده‌ داڕێژێت، كه‌چى گره‌وه‌كان له‌سه‌ر ده‌وڵه‌تى پرۆلیتاریا كه‌وتنێكى خراپ كه‌وتن. ئاخۆ ئه‌مه‌ ماناى به‌تاڵبوونه‌وه‌ى وته‌كه‌ى ماركس-ه‌ سه‌باره‌ت به‌ حه‌تمیه‌تى رووخانى بۆرژوازیه‌ت و سه‌ركه‌وتنى پرۆلیتاریادا؟ ئایا فه‌لسه‌فه‌كه‌ى ماركس وه‌ك رێبه‌رى توێژینه‌وه‌ى مێژوو، شكتیهێنا؟ ئایا ماركس-یش لۆمه‌ى ماركسییه‌ ته‌مبه‌ڵه‌كان ده‌كات، ئه‌وانه‌ى كه‌ ماتریالیستى مێژوویى ده‌كه‌نه‌ بیانوو بۆ ئه‌وه‌ى توێژینه‌وه‌ له‌ مێژوودا نه‌كه‌ن و پێداگریى له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ فه‌لسه‌فه‌كه‌ى ئه‌و هێشتا رێبه‌رى به‌ره‌وپێشچوون و پێشكه‌وتنى مێژووه‌؟ 

جیاوازیى به‌رده‌وام و به‌دواى یه‌كداهاتوو له‌ دابه‌شكردنى سامانى جیهان و به‌رزبوونه‌وه‌ى ژماره‌ى بێكار و برسى و په‌راوێزخراوان، هاوشانى قه‌یرانه‌كانى ژینگه‌ و داڕمانى به‌هاى رۆشنگه‌ریى لیبرالى، مرۆڤایه‌تى به‌ره‌و ئه‌وه‌ ده‌بات به‌ دواى گۆڕانێكى ریشه‌یی سیستمى جیهانیدا بگه‌ڕێت كه‌ مه‌حاڵه‌ ئه‌م ئاراسته‌ى ئێستاى په‌ره‌سه‌ندنى سه‌رمایه‌داریه‌ى له‌گه‌ڵیدا به‌رده‌وام بێت. ئه‌مه‌یش نرخ و به‌ها بۆ وته‌كه‌ى ماركس ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت "ئێستا زیاد له‌هه‌ر كاتێكى پێشوو، بوونى سه‌رمایه‌داریى نه‌گونجاوه‌ و له‌گه‌ڵ بوونى كۆمه‌ڵگه‌دا نایه‌ته‌وه‌". 

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure