ئه‌نیشتاین له‌ به‌غدا به‌كه‌ڵكى كه‌ناسی-یش نایه‌ت!

بۆچوون / بیروڕا :: 28/04/2018

سه‌رچاوه‌: ئه‌لحه‌یات
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید
ئه‌و ناونیشانه‌ى سه‌ره‌وه‌ داهێنراوى نووسه‌رى ئه‌م دێڕانه‌ نییه‌ به‌ڵكو تاوانێك بوو كه‌ جاسم محه‌مه‌د جه‌عفه‌ر له‌ دیدارێكى ته‌له‌فزیۆنیى له‌گه‌ڵ كه‌ناڵێكى جیهانیدا، كردى. جاسم محه‌مه‌د جه‌عفه‌ر-ى ماوه‌ى نۆ ساڵ وه‌زیر و ئێستایش په‌رله‌مانتار. هۆكارى ره‌تكردنه‌وه‌ى كارپێدانى ئه‌نیشتاین و نموونه‌كانى وه‌ك ئه‌و، له‌لایه‌ن وه‌زیرى پێشووى ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ و نیشته‌جێكردن و لاوان و وه‌رزش و په‌رله‌مانتارى ئێستاوه‌، له‌به‌ر نزمیى ئاستى زانستییان نییه‌، به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ (نوێژ ناكه‌ن!).

 ره‌نگه‌ ئه‌م چیرۆكه‌ جێى باوه‌ڕ نه‌بێت، وه‌ك ئه‌وه‌ى پێشكه‌شكارى به‌رنامه‌كه‌ تووشى بوو و به‌ سه‌رسامیه‌وه‌ له‌ میوانه‌كه‌یى پرسى "به‌ڵام ئه‌مه‌ ده‌وڵه‌ته‌، ده‌وڵه‌ت چۆن به‌م شێوه‌یه‌ بونیات ده‌نرێت!؟" وه‌زیره‌ چاپوكه‌كه‌یش، نه‌هێناى و نه‌بردى، وه‌ڵامى دایه‌وه‌ "من گوێ به‌ بونیاتنانى ده‌وڵه‌ت ناده‌م!". 

جه‌عفه‌ر-ى ئه‌ندام په‌رله‌مان، ئه‌مه‌ى له‌ كه‌لـله‌ڕه‌قییه‌وه‌ نه‌وتووه‌، ئه‌و خۆى پیاوێكى ساده‌ و ره‌وشت به‌رزه‌، به‌ڵام هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌ به‌و كلتوره‌ ته‌ڵقین دراوه‌ و به‌لایه‌وه‌  ئه‌رك و پێویستی و فه‌رمانێكى ئاینى و ئه‌خلاقییه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌و وه‌ك خۆى بڕوایشى پێ نه‌بێت به‌ڵام له‌و باوه‌ڕه‌دایه‌ ده‌نگده‌ران به‌ دواى كه‌سانێكدا ده‌گه‌ڕێن كه‌ بڕواى به‌و بیرۆكه‌ رووناكه‌ هه‌بێت و له‌سه‌ر ئه‌رزى واقیع جێبه‌جێى بكات بۆ ئه‌وه‌ى متمانه‌ى خۆیانى بده‌نێ.
به‌ڵام ئه‌و درێژه‌ى دا به‌ لێدوانێك كه‌ له‌كات و جێى خۆیدا نه‌بوو، به‌تایبه‌ت له‌م دۆخه‌دا كه‌ خه‌ڵكى باس له‌ ده‌وڵه‌تێكى مه‌ده‌نیى سه‌رده‌میانه‌ ده‌كه‌ن و ته‌نانه‌ت ئه‌و حزبانه‌یش كه‌ باس له‌ ئایین ده‌كه‌ن ده‌ستیانكردووه‌ به‌ بانگه‌شه‌كردن بۆ مه‌ده‌نیه‌ت و نیشتمانپه‌روه‌رى و شه‌ڕى گه‌نده‌ڵى و تیرۆر. به‌ڵام جه‌عفه‌ر په‌یوه‌ندیى به‌ كلتور و سیاسه‌ته‌وه‌ نییه‌ و كابرایه‌كه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ى توركمانه‌ كراوه‌ته‌ وه‌زیر چونكه‌ توركمان به‌شى له‌ حكومه‌تدا هه‌یه‌، جه‌عفه‌ر-یش بۆ ماوه‌ى نۆ ساڵ نوێنه‌ریان بوو: ساڵێك به‌ وه‌زیریى ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ و نیشته‌جێكردن و هه‌شت ساڵیش وه‌زیرى لاوان و وه‌رزش، ئینجایش چوار ساڵ په‌رله‌مانتارى له‌سه‌ر به‌شى كه‌ركوك. 

بێگومان مانه‌وه‌ى له‌ پێشه‌وه‌ى رووداوه‌كاندا بۆ ماوه‌ى 13 ساڵ به‌ وه‌زیرى و په‌رله‌مانتارى، قه‌ناعه‌تى ئه‌وه‌ى داوه‌تێ كه‌ پیاوێكى گرنگه‌ و ده‌بێت له‌ پرسه‌ فیكرى و ئایینیه‌كاندا قسه‌ى هه‌بێت، كه‌وتووه‌ته‌ ئه‌و وه‌همه‌وه‌ كه‌ هه‌ركه‌سێك پۆستێكى وزاریى وه‌رگرێت ئیتر ده‌بێته‌ بیرمه‌ندێكى به‌ڕێز و سیاسیه‌كى لێزان، ئه‌وه‌ى له‌بیرخۆى بردووه‌ته‌وه‌ كه‌ تاڵانچى و ساخته‌كار و نه‌خوێنده‌وارگه‌لێك هه‌ن له‌م ساڵانه‌ى پڕ له‌ په‌شێوى و ئاڵۆزیانه‌دا كه‌ چه‌ند گرێیه‌كه‌ وڵاتى گرتووه‌ته‌وه‌، بوونه‌ته‌ وه‌زیر و به‌رپرس و په‌رله‌مانتار. بۆیه‌ جه‌عفه‌ر-ى وه‌زیر هه‌رگیز شایسته‌یى و شیاویه‌كى كه‌مترى بۆ وه‌رگرتى پۆسته‌كانى نه‌بوو، به‌ڵكو كه‌سانى وایش هه‌ن كه‌ له‌و نه‌زان و ساویلكه‌ترن.
   
یه‌كێك له‌ وه‌زیره‌كان بۆ كه‌ناڵه‌كانى راگه‌یاندن دواوه‌ و وتوویه‌تى كه‌ له‌گه‌ڵ (زه‌خامه‌تى) سه‌رۆك فڵانیدا قسه‌م كردووه‌! وه‌زیرێكى تر له‌ كۆنگره‌یه‌كه‌ نێوده‌وڵه‌تیى ده‌رباره‌ى ژینگه‌ قسه‌ى كردووه‌ و داواى دامه‌زراندنى (ناوچه‌ى پارێزراوى كردووه‌ بۆ ماسى و باڵنده‌) لێى تێكچووه‌ كه‌ ناوچه‌ى پارێزراو بۆ راوكردنه‌ نه‌ك بۆ پاراستنى ماسى و باڵانده‌. وه‌زیرێكى تر له‌ ده‌زگاكانى راگه‌یاندنه‌وه‌ وتوویه‌تى سكاڵا له‌سه‌ر هاوڕێیه‌كى خۆى تۆمار ده‌كات چونكه‌ (له‌ به‌رنامه‌یه‌كى ته‌له‌فزیۆنیدا ناوى زڕاندووه‌ و وتوویه‌تى به‌كرێگیراوى ده‌وڵه‌تێكى بیانییه‌) كه‌ پێیشیانوتووه‌ ئێ خۆ ئه‌و به‌ناوهێنان ناوى تۆى نه‌هێناوه‌، وه‌زیره‌كه‌ وتوویه‌تى (ئاشكرایه‌ كه‌ مه‌به‌ستى له‌ منه‌ چونكه‌ ئه‌و وه‌سفانه‌ى ئه‌و كردوونى ته‌نیا له‌ من-دا هه‌ن)!. وه‌زیرێكى تریش له‌لایه‌ن چاودێرى تاقیكردنه‌كانه‌وه‌ له‌ یه‌كێك له‌ زانكۆكاندا به‌ قۆپیه‌وه‌ گیراوه‌. وه‌زیرێكى دى له‌میانه‌ى نوێنه‌رایه‌تیكردنى عێراق له‌ كۆنگره‌یه‌كى نێوده‌وڵه‌تیدا، نیوه‌ى گه‌لى عێراقى به‌وه‌ تۆمه‌تبار كردووه‌ كه‌ دڵسۆز و لایه‌نگرى ده‌وڵه‌تێكى دراوسێن. وه‌زیرێكى تریش به‌ كه‌ناڵه‌كانى راگه‌یاندنى راگه‌یاندووه‌ كه‌ حكومه‌ته‌كه‌ى به‌ رووى داعش-دا كراوه‌ته‌وه‌ و هه‌ولێر-یش له‌ شاره‌ وێرانكراوه‌كانه‌، كه‌چى دواتر ده‌ڵێت مه‌به‌ستى ئه‌و قسانه‌ نه‌بووه‌. سه‌ره‌ك وه‌زیران روو له‌ گه‌ڵى عێراق ده‌كات و پیرۆزبایى ده‌رچوونى وڵاتیان لێده‌كات له‌ فه‌سڵى حه‌وته‌مى به‌ڵێننامه‌ى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان (ئه‌و به‌ به‌ندى حه‌وته‌م ناوى برد)!، هه‌ر بۆ زانیارییش نه‌ ئه‌وسا عێراق له‌ژێر فه‌سڵى حه‌وته‌م ده‌رچووبوو و نه‌ئێستایش به‌ته‌واوى لێى ده‌رچووه‌.    

ده‌رباره‌ى (نوێنه‌رانى گه‌ل) ئه‌وه‌ چى ده‌ڵێیت به‌بێ سڵكردنه‌وه‌ بیڵێ و شه‌رم مه‌كه‌، زۆربه‌یان ئه‌ركه‌كانى خۆیشیان نازانن و له‌ سیاسه‌تدا تازه‌ن و ناتوانن له‌به‌رده‌م جه‌ماوه‌ردا قسه‌ بكه‌ن و ره‌نگه‌ له‌ ژیانیاندا كتێبێكیان نه‌خوێندبێته‌وه‌. یه‌كێكیان وتارێكى نووسیوه‌ تێیدا ده‌ڵێت "معاویه‌ له‌ ماوه‌ى ده‌ رۆژدا حسێن و هاوه‌ڵانى كوشتووه‌، هه‌ر رۆژه‌ و یه‌كێكیانى كوشتووه‌"! یه‌كێك له‌ راوێژكاره‌كانى سه‌رۆكایه‌تیه‌كه‌ له‌ پێگه‌ى ئه‌لیكترۆنیى خۆیدا دانى به‌وه‌داناوه‌ كه‌ بڕوانامه‌ى نییه‌ به‌ڵام "توێژینه‌وه‌یه‌كى ده‌رباره‌ى جنۆكه‌ هه‌یه‌ كه‌ هاوتاى به‌كالۆریۆسه‌"!. 

عێراق بووه‌ته‌ ده‌وڵه‌تێك كه‌ خه‌ڵكانى جاهیل له‌ ئیداره‌ و سیاسه‌تدا به‌ڕێوه‌یده‌به‌ن. نه‌ وه‌زیرى دارایى په‌یوه‌ندیى به‌ داراییه‌وه‌ هه‌یه‌ و نه‌ وه‌زیرى ناوخۆ په‌یوه‌ندیى به‌ یاساوه‌ هه‌یه‌ و نه‌ وه‌زیرى ده‌ره‌وه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان تێده‌گات و نه‌ زمانى ئینگلیزى ده‌زانێت و نه‌ وه‌زیرى په‌روه‌رده‌ رۆژێك له‌ بوارى په‌روه‌رده‌دا كارى كردووه‌. به‌ڵام فه‌رمانده‌یه‌كى میلیشیا ده‌بێته‌ وه‌زیرى مافى مرۆڤ! و ئه‌فسه‌رێكى پۆلیس، كه‌ نازانێت تاقه‌ رسته‌یه‌ك بڵێت یان تاقه‌ دێڕێك به‌بێ هه‌ڵه‌ بنووسێت، ده‌بێته‌ وه‌زیرى رۆشنبیریى! و سه‌رۆك خێڵێك كه‌ جیاوازیى له‌ نێوان (فه‌خامه‌ت) و (زه‌خامه‌ت)دا ناكات ده‌بێته‌ وه‌زیرى گه‌شتوگوزار و شوێنه‌وار!
 
باڵیۆزه‌كانیش، هه‌ندێكیان پێش ئه‌وه‌ى ببنه‌ باڵیۆز، رۆژێك كارى له‌ بوارى دیپلۆماسیدا نه‌كردووه‌ و زۆرینه‌یشیان له‌و باوه‌ڕه‌دان كه‌ پۆسته‌كه‌یان به‌ باڵادابڕاوه‌ و ئه‌ركى باڵیۆز پشوودان و حه‌وانه‌وه‌ و پێشوازیكردنى به‌رپرسان و سه‌ردانیكاران و ده‌رخستنى دڵسۆزییه‌ بۆیان. یان ئاماده‌بوونه‌ له‌ ئاهه‌نگه‌كانى ره‌وه‌ندى عێراقى له‌ ده‌ره‌وه‌. نه‌ك هه‌وڵدان بۆ پێشخستن و په‌رپێدانى په‌یوه‌ندییه‌ ئابورى و سیاسى و كلتوریه‌كان له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تانى په‌یوه‌ندیدار و گه‌ڕانى به‌رده‌وام به‌ دواى بوارگه‌لى تازه‌ى هاوكاریى دوو لایه‌نه‌.

به‌ڕێوه‌به‌ره‌ گشتیه‌كانیش به‌هه‌مان شێوه‌ به‌ شێوه‌ و به‌ رێگه‌ى ناپیشه‌یى دامه‌زرێنراون و هه‌ندێكیان له‌ بواره‌ تایبه‌تمه‌نده‌كانى خۆیاندا نین، بۆیه‌ كار و تواناى ئه‌مانیش هه‌میشه‌ له‌ نزمترین ئاستدان.

ئیتر ده‌وڵه‌تێك ئه‌گه‌ر به‌م شێوه‌ هه‌ڕه‌مه‌كیه‌ به‌ڕێوه‌ببرێت، چۆن پێشده‌كه‌وێت؟ بێگومان دكتۆر حه‌یده‌ر عه‌بادى هه‌وڵیدا چه‌ند چاكسازییه‌ك لێره‌ و له‌وێ بكات، به‌ڵام هێشتا رووكه‌ش و كاتین، چونكه‌ ده‌سته‌كانى به‌ به‌شبه‌شێنه‌ و دووبه‌ره‌كیى سیاسى و ده‌ستوه‌ردانى ده‌وڵه‌تانى دى له‌ كاروبارى عێراق و كه‌مبوونه‌وه‌ى داهاتى ده‌وڵه‌ت له‌ ده‌ره‌نجامى دابه‌زینى نرخى نه‌وت و بێتوانایى ده‌زگاى باجسه‌ندن و ده‌ستبه‌ستنى ئابوریى به‌ جۆره‌ها كۆتوبه‌ند به‌ستراون كه‌ ده‌وڵه‌تى سه‌رده‌میانه‌ په‌یوه‌ندیى پێیانه‌وه‌ نییه‌، وه‌ك زۆرى پشووه‌ ئاینییه‌كان كه‌ بۆ چه‌ندین هه‌فته‌ ژیان له‌ هه‌موو وڵاتدا په‌كده‌خات، هه‌روه‌ها ته‌شه‌نه‌سه‌ندنى گه‌نده‌ڵى له‌ فه‌رمانگه‌كانى حكومه‌ت و كۆچى شاره‌زا و پسپۆران و پیاوانى كار و بازرگان و خاوه‌ن تواناكانى هه‌موو بواره‌ تایبه‌تمه‌نده‌كان، به‌هۆى گه‌نده‌ڵى و تیرۆر و گوشارى سیاسى و ئایینى و تێكچوونى دۆخى ئه‌منى و نه‌بوونى خزمه‌تگوزاریه‌كانه‌وه‌.

زۆر كه‌س به‌ته‌ماى ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ى دواییه‌ كه‌ بڕیاره‌ مانگى داهاتوو ئه‌نجام بدرێت، به‌ڵام ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌یش چاوه‌ڕێى ئه‌وه‌ى لێناكرێت حكومه‌تێكى به‌هێزى لێوه‌ به‌رهه‌مبێت، چونكه‌ هێشتا ناكۆكیى سیاسى به‌رده‌وامه‌ و ته‌نانه‌ت گه‌یشتووه‌ته‌ ئاستێكى وا كه‌ حزبى ده‌عوه‌ له‌سه‌ر سه‌رۆكایه‌تیكردنى حزبه‌كه‌ له‌ نێوان عه‌بادى و مالیكى دا، بووه‌ به‌ دوو به‌شه‌وه‌.  

وه‌ك خۆم ئومێده‌وارم ده‌نگده‌ران، ئه‌گه‌ر ده‌یانه‌وێت گۆڕانكارییه‌كى راسته‌قینه‌ بكه‌ن، هیچكام له‌و به‌ڵایانه‌ هه‌ڵنه‌بژێرن كه‌ به‌شداربوون له‌ تێكدانى وڵاتدا. ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ مه‌ترسیدارترین و ناڕوونترین هه‌ڵبژاردنه‌ له‌ ماوه‌ى 15 ساڵى رابردوودا. گومان له‌وه‌دا نییه‌ كه‌ ژماره‌یه‌كى زۆر حزب و كه‌سایه‌تى له‌ گۆڕه‌پانه‌كه‌دا نامێننه‌وه‌ و له‌جێى ئه‌وان حزب و كه‌سایه‌تیى تازه‌ سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن، به‌ڵام ئاخۆ جڵه‌وى گۆڕانكاریى به‌ره‌و چاككردنى بارودۆخه‌كه‌ و تازه‌كردنه‌وه‌یه‌كى راسته‌قینه‌ى پرۆسه‌ سیاسیه‌كه‌ ده‌گرنه‌ده‌ست؟ خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌وانه‌ى دێنه‌ پێشه‌وه‌، هه‌م سیاسیى و هه‌م رۆشنبیریى، ئه‌گه‌ر له‌وانه‌ جیاواز نه‌بن كه‌ ده‌ڕۆن، ئه‌وا تێكچوونى دۆخه‌كه‌ هه‌روا درێژه‌ى ده‌بێت.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure