ئایا تیۆرەكانی فرۆید تەنیا وەهم بوون؟

بۆچوون / بیروڕا :: 16/04/2018

نووسینی: د. ماهر شەفیق فەرید
سەرچاوە: ئەلشەرق ئەلئەوسەت
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید

هیچ ئەدیب یان زانا یاخود فەیلەسوفێك نییە، گەیشتبێتە هەر پلە و پێگەیەكی فیكری، لە ئاگری رەخنە دەربازی بووبێت یاخود لە سەرووی لێپرسینەوەوە بێت. ئەمە ئەوەیە كە كتێبێكی نوێ‌ دەربارەی سیگمۆند فرۆید-ی دامەزرێنەری شیكردنەوەی دەروونی (1856-1939) جەختی لێكردووەتەوە. كتێبە تازەكە بەناونیشانی (فۆرید: دروستكردنی وەهم) لەلایەن فریدریك كروز-ەوە نووسراوە و خانەی بڵاوكردنەوەی پرۆڤایل لە دووتوێی 746 لاپەڕەدا چاپی كردووە.

فرۆید تەنیا هەر زانایەكی بەهرەمەند نەبوو (چونكە خۆرئاوا پڕە لە زانای بەهرەمەندی بوارە جیاجیاكان)، بەڵكو یەكێك بوو لە دروستكەرانی عەقڵی نوێ‌، (كەشێكی تەواوی بیروبۆچوونە و  زیندەوەرە جیاوازەكان لە سایەیدا دەژین) وەك ئەوەی و.هـ. ئاودن-ی شاعیر لە شیعرێكی ساڵی 1939یدا باسی دەكات. بەڵام ئەم كتێبە هەڵمەتێكی توندی بێبەزەییانە دەكاتە سەر فرۆید. وەك تیم سمیت-لینگ لە رۆژنامەی (زە دێلی تەلەگراف)ی بریتانیدا دەڵێت: ژیانی فریدریك كروز بە فرۆیدی-ی دەستی پێكرد و لە ساڵی 1966 دا كتێبێكی دەربارەی شیكردنەوەی دەروونیی لەسەر ناتانێل هوتۆرن-ی رۆماننووسی ئەمریكایی نووسی بەناونیشانی (هەڵەی باوان). كەچی هێندەی نەبرد لە كۆتاییەكانی حەفتاكانی سەدەی رابردوودا لە تیۆرەكانی فرۆید هەڵگەڕایەوە. هێرشەكانیشی بۆسەر (پزیشكی ڤیەننا- وەك بە فرۆید دەوترا) لەسەر دوو بناغەیە: یەكەم/شیكاری دەروونی زانستێكی درۆیە. دووەم/ خودی فرۆید لە رووی عەقڵ و پیشەوە بێتوانا و هەژار بووە.     

كروز وای بۆدەچێت كە فرۆید لە جەوهەردا كەسێكی تەلەكەباز بووە و هەوڵیداوە بەهەر نرخێك بێت ناوبانگ پەیدا بكات. لە داڕشتنەوەی تیۆرەكانیدا پشتی بەستووە بە مەزەندەی سەیروسەمەرەی خەیاڵی و هەوڵیداوە هەڵەكانی پێشووی بسڕێتەوە و پەیكەر-لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی-بۆ خۆی و تیۆرەكانی دروست بكرێت، لەمەیشدا پشتی بەستووە بە پیرۆزكردنی لەلایەن قوتابییەكانی و شوێنكەوتووەكانیەوە. دیارترینی ئەو كەسانەی كە بەرگرییان لێكردووە، ئانا فرۆید-ی كچی بووە -ئەویش وەك باوكی بووە شیكەرەوەیەكی دەروونی- هەروەها ئێرنست جۆنز-ی زانای دەروونناسی بریتانی، نووسەری ژیاننامەی فرۆید، ئەم دوانە هەوڵی شاردنەوەی هەڵەكانی فرۆید-یان داوە. 

فرۆید-وەك كروز دەڵێت- هەندێك جار درۆی كردووە لە راپۆرتەكانیدا دەربارەی حاڵەتی ئەو نەخۆشانەی كە پشكنینی بۆ كردوون. لە نامەیەكیدا بۆ فیلهلم فیلیس-ی هاوڕێی سەرەتای ژیانی پیشەیی، سكاڵا لەوە دەكات كە خەریكە كەس رووناكاتە نۆڕینگەكەی و هیچ نەخۆشێكی دەروونی سەردانی ناكات. كاتێكیش ئەم نامەیە بڵاوكرایەوە، ئانا فرۆید ئەم دێڕانەی سڕییەوە.
 
بەكەمی فرۆید سەركەوتوو دەبوو لە چارەسەركردنی نەخۆشەكانیدا و هەندێك جاریش وەك پێویست گوێی بە رەوشتەكانی پیشەی پزیشكیی نەداوە. جارێكیان لەگەڵ فیلیس-ی هاوڕێیدا خەریكی چارەسەركردنی ژنێكی نەخۆش دەبن بە، ناوی ئیما ئیكستاین، كە تووشی نەخۆشیی جەستەیی و زیهنی بووبوو، هەردووكیان وا نەخۆشیەكەیان دەستنیشان كردبوو كە حاڵەتێكی هستریایە. فرۆید بۆ چارەسەركردنی كۆكایینی دابوویە (ئەمەی بۆ چارەسەری هەموو نەخۆشیەكان بەكاردەهێنا). پاشان نەشتەرگەریی لووت-ی بۆ كردووە. وەختێك فیلیس شكستیهێناوە لە ئەنجامدانی نەشتەرگەرییەكەدا، حاڵەتی نەخۆشەكە تێكچووە و خەریك بووە تیابچێت، بەڵام فرۆید نەیویست پاشگەزبێتەوە لەوەی كە كردوویەتی و هەر سوور بوو لەسەر ئەوەی كە ئەو خوێنبەربوونە كوشندەیەی دوای نەشتەرگەرییەكە تووشی نەخۆشەكە بووە، تەنیا نیشانەیەكە لە نیشانەكانی هیستریا و ئەگەڕێتەوە بۆ پەیوەستبوونی خۆنەویستانە(نەستی)ی نەخۆشەكە بە فرۆید-ەوە!. لە نامەیەكیشیدا بۆ فیلیس لە (8ی ئایاری 1896) دەنووسێت "خوێنبەربوونەكەیم تازەكردەوە بۆ ئەوەی نائومێد نەبم لە دۆستایەتی و ئاشنایەتیم لەگەڵیدا". وەختێكیش ئومێدێك بۆ سەركەوتنی چارەسەركردنەكە نەمایەوە، فرۆید وتی نەخۆشیەكەی حاڵەتێكی بێ‌ دەرمان بووە و بە شیكاری دەروونیی چارەسەر نەكراوە و چارەنووسی وابووە كە "تاكۆتایی ژیانی بێ‌ چارەسەر بمێنێتەوە". لایەنگرانی فرۆید-یش بە ئەنقەست ئەم چیرۆكەیان شاردووەتەوە و ئانا-ی كچیشی لە تۆماری حاڵەتەكانی نەخۆشەكانی باوكیدا لایبردووە و سڕیویەتەوە.

یەكێك لەوانەی كە رەخنەیان لە تیۆرەكانی فرۆید و میتۆدەكانی گرتووە، كارڵ پۆپێر-ی فەیلەسوفی زانست بوو كە لە ناوەڕاستی سەدەی رابردوودا دەڵێت تیۆرەكانی فرۆید لەڕووی زانستیەوە مایەی گومانن. نە دەتوانرێت بسەلمێنرێن و نە دەتوانرێت پووچ و بەتاڵ بكرێنەوە. لایەنگرانی زانستی دەروونیی تەجریبی-یش پێیانوایە كە زۆربەی بیروڕاكانی فرۆید تەنیا مەزەندە و گریمانەیی تیۆریین و ئەزموونكردن و تاقیكردنەوە نایانسەلمێنن. ریچارد ڤۆن كرافت-ئیبنگ پسپۆری توێژینەوەی چالاكییە سێكسیەكان دەڵێت بیرۆكەكانی فرۆید زیاتر لەوەوە نزیكن كە "بەسەرهاتی زانستیانەی چیرۆكە تاوانكاری و خەیاڵیەكان بن". 

بەڕای منیش، كتێبەكەی كروز (كە خاڵیی نییە لە هێرشی كەسیی و هەندێك جاریش لە بابەتیبوون دوور دەكەوێتەوە) لەوەدا بەكەڵكە سەرنجمان بۆ ئەوە رادەكێشێت كە فرۆید-یش وەك گەورە بیرمەندانی تر هەڵە دەكات و راستیش دەكات، بیروبۆچوونەكانیشی هەندێك جار دوور نەبوون لە مەبەست یان خولیا و هەوەس یان لایەنگریی، بەڵام نووسەر ناتوانێت فرۆید لە عەرشی خۆی بلەرێنێت، چونكە ئەو ئایكۆن و سیمبولێكی فیكریی كاریگەری نەك هەر بوار و كایەكانی هەموو فیكرە، بەڵكو بۆ بواری هەموو ئەو زمانی گفتوگۆ و ئاخاوتنانەیشە كە لە ژیانی رۆژانەماندا بەكاریاندێنین هەر لەوكاتەوەی كە فرۆید زاراوەگەلی (ئەو) و (من) و (منی باڵا) و (رەقیب) و (چەپاندن) و (هەردوو-گرێ‌-ی ئۆدیب) بەكارهێنا. 

فرۆید بنەماكانی دیراسەی زانستیانەی بۆ كیشوەری نەست داڕشت (بۆ ئەمانەت، شاعیران و ئەدیبان و فەیلەسوفانی وەك سۆفۆكلیس و شكسپیر و دۆستویڤسكی و شۆپنهاوەر، لەپێش ئەوەوە بوون لە دۆزینەوەی ئەم كیشوەرەدا)، رێباز و میتۆدێكی داهێنەرانەی پێشكەشكرد بۆ لێكدانەوەی ناوەرۆكی دیار و نادیاری خەون. رۆشنایی خستەسەر رۆڵی مەترسیداری غەریزەی سێكسی و گرفتی دوژمنایەتی لە رەوشتی مرۆڤدا. جەختیكردەوە لە بوونی پاڵنەری سێكسی لە هەردوو قۆناغی دەم-ی و كۆم-ی لای منداڵ. روونیكردەوە كە  دابەشبوونی زیهن بۆ چەند چینێك دەگەڕێتەوە بۆ ململانێی ناوخۆی دەروونیی نێوان گروپگەلی جیاوازی هێز. زۆر مەسەلەی گرنگی چارەسەركرد وەك كێشەكانی شارستانی، پاشەڕۆژی ئایین، ململانێی نێوان غەریزەكانی مانەوە (ئیرۆس) و ئارەزووی مەرگ (تاناتۆس)، بنەماكانی دەمارگیری، ئاماژەكانی نوكتە لەسەر ناوەرۆكی نەست، رەمز و تابۆكان، سایكۆلۆژیای ژیانی رۆژانە، جەنگ و مەرگ، لە پشت پرەنسیپی چێژەوە،  پەیوەندیی نێوان سایكۆلۆژیای كۆ و شرۆڤەی من-ایەتی، نەهێڵان و خستنەڕوو و نیگەرانی، هەروەها خەون لە حیكایەت و گێڕانەوە میللییەكان (فۆلكلۆر)دا. ئەمە بێجگە لە شرۆڤەكانی بۆ هونەرمەندانی وەك لیۆناردۆ داڤنشی و هەروەها بۆ بەرهەمە ئەدەبیەكانی وەك (ئۆدیب پاشایە)ی سۆفۆكلیس و (هاملێت)ی شكسپیر و (فاوست)ی گۆتە و (برایانی كارامازۆڤ)ی دۆستۆیڤسكی. ئەمانە هەموویان دەستكەوتن و ماونەتەوە و نەمریی بۆ فرۆید دەهێڵنەوە، ئیتر ناحەزانی بیانەوێت یان نا. بە سانا و سادەیی، فرۆید بۆ ئەوە هات كە بمێنێتەوە. 

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure