ئایا نه‌ته‌وه‌كان هێشتا یه‌كگرتوون؟

بۆچوون / بیروڕا :: 22/02/2018

وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید
رۆژى 24 ى ئۆكتۆبه‌رى 1945 نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ سان فرانسیسكۆ-ى ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان دامه‌زرا، كه‌ دووه‌م له‌دایكبووى دووجه‌نگه‌ جیهانیه‌كه‌ بوو. 


هه‌ر جه‌نگه‌ و هێلكه‌ى خۆیى هه‌یه‌. ملیۆنه‌ها قوربانى و رووبارى خوێن و وێرانه‌یه‌كى زۆر، هێلكه‌ى جه‌سته‌گه‌لێكى سیاسى ده‌كه‌ن هه‌روه‌ها چه‌مكگه‌لێك كه‌ نه‌خشه‌كان له‌ دابه‌شبوونه‌كان و هاوپه‌یمانێتیه‌كانه‌وه‌ دروست ده‌كه‌ن. عوسبه‌تولئومه‌م/كۆمه‌ڵه‌ى گه‌لان، ئه‌و هێلكه‌یه‌ بوو كه‌ له‌ جه‌نگى یه‌كه‌مى جیهانه‌وه‌ ده‌رچوو، خه‌ونى ئاشتى و پێشكه‌وتنى مرۆڤى تێدابوو. به‌ڵام هێلانه‌ى جه‌نگێكى گه‌وره‌تر و ترسناكترى دانا. نه‌ته‌وه‌كان دژى نازییه‌ت و فاشییه‌ت و ژاپۆن یه‌كیانگرت، ئه‌م هاوپه‌یمانانه‌ ناوى گردبوونه‌وه‌ شه‌ڕكه‌ره‌كه‌ى خۆیان نا (نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان) كه‌ فره‌نسا و بریتانیاى له‌خۆگرتبوو پاشان ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان و یه‌كێتى سۆڤیه‌ت-یش چوونه‌ ریزیان. دواى رووخانى میحوه‌ر/ته‌وه‌ر، هێزه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كان ئه‌م ناونیشانه‌یان گۆڕى بۆ رێكخراوێكى نێوده‌وڵه‌تیى جیهانى كه‌ ده‌رگاكانى به‌ڕووى هه‌موو نه‌ته‌وه‌كانى جیهاندا كرانه‌وه‌وه‌. ئامانجه‌كه‌ كاركردن بوو بۆ به‌دیهێنانى ئاشتیى نێوده‌وڵه‌تى و چاره‌سه‌ركردنى به‌ رێگایه‌كى ئاشتیانه‌ى ئه‌وه‌ى كه‌ له‌ شه‌ڕى نێوان ده‌وڵه‌تان ده‌كه‌وێته‌وه‌. پیته‌كانى ئاشتى (به‌ڵێننامه‌كه‌) به‌ نه‌فه‌سى جه‌نگ و له‌سه‌ر لاپه‌ڕه‌كانى هێز نووسران.  

له‌ جه‌سته‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كه‌ى پێشوودا، واتا كۆمه‌ڵه‌ى گه‌لان، ده‌سته‌یه‌ك نه‌بوو ئاشتى له‌ جیهاندا بسه‌پێنێت. سه‌ركه‌وتووه‌كانى جه‌نگى یه‌كه‌م، به‌ كۆنگره‌ى پاریس بۆ ئاشتى وازیانهێنا. ئه‌و كۆنگره‌یه‌ى گوزارشتى له‌ كۆمه‌ڵێك به‌هاى مرۆیى كرد كه‌ ده‌رهاویشته‌ى ئه‌زموونى خوێنى نێوده‌وڵه‌تى بوو و سزایان به‌سه‌ر ئه‌ڵمانیایشدا سه‌پاند كه‌ به‌ هێزى سه‌ره‌كیى هه‌ڵگیرسێنه‌رى ئه‌و جه‌نگه‌ داده‌نرا. ئه‌گه‌ر ورده‌كاریى به‌ڵگه‌نامه‌كان و ئه‌ده‌بیاتى دامه‌زراندنى بخوێنینه‌وه‌ ده‌زانین كه‌ رێكخراوى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌دایكبووى دوو جه‌نگه‌كه‌ بوو.  

سه‌ركه‌وتووه‌كان نه‌خشه‌ى جیهانێكى نوێیان نه‌خشان كه‌ هێزى تازه‌ به‌ڕێوه‌ى ده‌بات. ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان و بریتانیا و فره‌نسا و چین و یه‌كێتى سۆڤیه‌ت، كه‌ محوه‌ر/ته‌وه‌ر-یان شكستپێهێنا، له‌ژێر هه‌مان ناوى (نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان)دا كه‌ سه‌ركه‌وتنه‌كه‌یانیان پێ به‌دیهێنا، بوونه‌ هاوپه‌یمان. دوو جه‌سته‌ى سه‌ره‌كیى له‌ قه‌واره‌ تازه‌كه‌دایه‌، بریتین له‌ كۆمه‌ڵه‌ى گشتى و ئه‌نجومه‌نى ئاساییش. جه‌سته‌ى یه‌كه‌م كۆڕبه‌ندى كراوه‌ى سیاسیى هه‌موو ده‌وڵه‌تانى ئه‌ندامه‌. بڕیارى رێكخستنه‌وه‌ى رێوشوێنه‌ كارپێكراوه‌كانى لا نییه‌. رێكخراوه‌كه‌ به‌ په‌نجا ئه‌ندام ده‌ستى پێكرد و فراوانبووه‌وه‌ تا ئه‌و ئاسته‌ى كه‌ ئه‌مڕۆ سه‌د و نه‌وه‌د و سێ ده‌وڵه‌تى له‌خۆگرتووه‌. چوونه‌ڕیزى ده‌سته‌كه‌یه‌وه‌ یه‌كه‌مین ئاماژه‌ى سه‌ربه‌خۆیى هه‌ر ده‌وڵه‌تێكه‌. كۆمه‌ڵه‌ى گشتى ده‌سه‌ڵاته‌كانى راپه‌ڕاندن (جێبه‌جێكردن) و كارگێڕیى هه‌یه‌، وه‌ك هه‌ڵبژاردنى ئه‌ندامه‌ ناهه‌میشه‌ییه‌كانى ئه‌نجومه‌نى ئاساییش، هه‌روه‌ها ده‌ركردنى بڕیاره‌ نامولزه‌مه‌كان. به‌ڵام وه‌ك ده‌نگى گشتیى ویژدانى مرۆڤایه‌تى ده‌مێنێته‌وه‌، چونكه‌ له‌ كۆبوونه‌وه‌ى ساڵانه‌ى كۆمه‌ڵه‌ى گشتیدا، سه‌رانى جیهان كه‌ ده‌چنه‌ نیویۆرك، بیروڕا و دیدى خۆیان ده‌رده‌بڕن ده‌رباره‌ى گۆڕان و پێشهاته‌كانى گۆڕه‌پانى نێوده‌وڵه‌تى له‌ رووى سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تى و ئابورییه‌وه‌.   

ئه‌نجومه‌نى ئاسایش ژووى ئۆپۆاسیۆنه‌كانى ئه‌و جه‌نگانه‌یه‌ كه‌ تۆپه‌كانیان له‌ 1945 دا بێده‌نگ كرد، به‌ڵام به‌ چه‌كى تازه‌وه‌ له‌ چه‌ندین ناوچه‌ى جیهاندا به‌رده‌وامن. سه‌ركه‌وتوو بڕیار ده‌دات، ئیتر له‌گه‌ڵیدا بێت یان به‌پێچه‌وانه‌وه‌. پێنج سه‌ركه‌وتووه‌كه‌ سه‌ركرده‌ هه‌میشه‌ فه‌رمانداره‌كانى ژوورى ئۆپراسیۆنه‌كانى ئاسایشى نێوده‌وڵه‌تین. كارتى ناڕه‌زاییان هه‌یه‌. هه‌رچى هاوڕێ ناهه‌میشه‌ییه‌كانیشیانه‌ مافى گوزارشتكردن و ده‌نگدانیان هه‌یه‌ به‌ڵام ئه‌وه‌ى سه‌ركه‌وتووى دووه‌م جه‌نگ نییه‌ هیچ بڕیارێكیشى له‌ هیچ جه‌نگێكدا نابێت. ئه‌و پرسیاره‌ى كه‌ به‌رده‌وام له‌گه‌ڵ رۆیشتنى رێكخراوه‌كه‌دا رۆیشتووه‌: ئایا توانیویه‌تى خوێنڕشتنى مرۆڤ رابگرێت له‌و جه‌نگانه‌دا كه‌ پێكدادانى به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان و ره‌وتى نفوز و ده‌سه‌ڵاته‌كان به‌ڕێوه‌ى بردوون؟ ئه‌ى ئاخۆ هه‌موو جیهان ئاماده‌ییان هه‌بووه‌ له‌ ژوورى ئۆپۆاسیۆنى بڕیارى جه‌نگ و ئاشتیى جیهانیدا؟ دوو كیشوه‌ر له‌ ئه‌ندامێتیى هه‌میشه‌یى ئه‌نجومه‌نى ئاساییش دوورخرانه‌وه‌ و له‌ كارتى ڤیتۆى یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ بێبه‌شكران، ئه‌وانیش ئه‌فریقا و ئه‌مریكاى لاتین-ن.

هه‌موو ئه‌و وڵاتانه‌ى كه‌ زۆرینه‌یان موسڵمانن، ئه‌و مافه‌یان نه‌درایه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ سه‌ركه‌وتووه‌كانى جه‌نگى دووه‌مى جیهانیدا بن. له‌پشت په‌رده‌وه‌ چه‌ندین پێشنیار بۆ په‌یماننامه‌كه‌ى ئاماده‌كرا، له‌وانه‌یش زیادكردنى شانشینى میسر-ى ئه‌وسا به‌ نوێنه‌رایه‌تى عه‌ره‌ب و موسڵمانان بۆ ئه‌ندامانى هه‌میشه‌یى ئه‌نجومه‌نى ئاساییش، به‌ڵام ناڕه‌زاییه‌كه‌ سته‌مكارانه‌ بوو. ئه‌وسا چین-ى نیشتمانى له‌نێو ده‌وڵه‌ته‌ هه‌میشه‌ ئه‌ندامه‌كاندا بوو به‌ڵام له‌ ساڵى 1971 دا گۆڕدرا بۆ چین-ى میلـلى. 

ئه‌ندامێتى هه‌میشه‌یى ئه‌نجومه‌نى ئاساییش مافێكى كڵۆمدراوه‌ كه‌ ناكرێت بگۆڕدرێت یان هه‌موار بكرێت، چونكه‌ په‌یماننامه‌كه‌ هه‌موار ناكرێته‌وه‌ ته‌نیا به‌ ره‌زامه‌ندیى پێنج ئه‌ندامه‌ هه‌میشه‌ییه‌كه‌ نه‌بێت. ئاخۆ قۆرخكار رازیى ده‌بێت ئه‌وه‌ى هه‌یه‌تى دابه‌شى بكات به‌سه‌ر هاتووى تازه‌دا؟!

له‌دایكبوونى رێكخراوه‌كه‌ راڕایى و نیگه‌رانبه‌خش بوو، ئه‌مه‌یش ره‌نگدانه‌وه‌ى هه‌بوو به‌سه‌ر رێباز و رێڕۆیشتنه‌كه‌یدا، چونكه‌ ئه‌مینداره‌ گشتییه‌كه‌ى به‌ڕێوه‌به‌رى كارگێڕیى بوو و سه‌رپه‌رشتیكردنى كاروبارى رۆژانه‌یشى زیاد له‌ چه‌كوشێكى به‌سه‌ره‌وه‌ و زیاد له‌ سندان/ده‌زگایه‌كیشى له‌ ژێردا بوو. تریگڤى لى-ى نه‌رویجى یه‌كه‌م ئه‌میندارى بوو، ده‌ستى له‌ پۆسته‌كه‌ى كێشایه‌وه‌. دووه‌میان داگ هه‌ممه‌رسكۆڵد-ى سویدى بوو، له‌ رووداوێكى ته‌مومژاویى فڕۆكه‌دا له‌ كۆنگۆ كوژرا. سێیه‌م یوتانت-ى بۆرمایى بوو، نه‌یانهێشت بۆ سێیه‌مجار ببێته‌وه‌ ئه‌میندار. جێگره‌وه‌كه‌ى ئه‌میش كۆرت ڤاڵدهایم-ى نه‌مساوى بوو كه‌ چین رێگریى كرد له‌ نوێكردنه‌وه‌ى ماوه‌ى ئه‌میندارێتیه‌كه‌ى و كه‌وته‌به‌ر هه‌ڵمه‌تێكى توندى میدیاییه‌وه‌ به‌وه‌ى كه‌ په‌یوه‌ندیى به‌ نازى-یه‌وه‌ هه‌یه‌. به‌ڵام تاقه‌ عه‌ره‌بێك كه‌ ئه‌م پۆسته‌ى وه‌رگرت، كۆچكردوو بوترس غالى-ى میسرى بوو و ئه‌ویش ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ناڕازى بوو له‌ نوێكردنه‌وه‌ى ماوه‌كه‌ى. به‌ڵێ ده‌توانین بڵێین قورسترین و سه‌ختترین كار و پۆستێك كه‌ مرۆڤ بتوانێت پڕى بكاته‌وه‌ ئه‌و كار و ئه‌ركه‌یه‌، واتا ئه‌مینداریى گشتیى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌. 

وتم ئه‌م رێكخراوه‌ به‌ راڕایى له‌دایكبوو و ئێستایش هه‌روایه‌، چونكه‌ دواى ئه‌وه‌ى وه‌ك جه‌سته‌یه‌كى نێوده‌وڵه‌تى دامه‌زرا بۆ ئه‌وه‌ى بێداریى به‌دیار هێنانه‌دیى ئاشتییه‌وه‌ بكێشێت، دوو قۆڵى زه‌به‌لاحى جه‌نگى هێنایه‌ جیهانه‌وه‌، ئه‌وانیش په‌یمانى باكورى ئه‌تڵه‌سى و په‌یمانى وارسۆ بوون. ئه‌وه‌ى یه‌كه‌میان ده‌وڵه‌ته‌ سه‌رمایه‌داره‌كانى خۆرئاواى، به‌ سه‌رۆكایه‌تى ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان، له‌خۆگرت و ئه‌وه‌ى دووه‌میشیان ده‌وڵه‌تانى شیوعیى، به‌ سه‌رۆكایه‌تى یه‌كێتى سۆڤیه‌ت. پاشان ده‌وڵه‌تان كه‌وتنه‌ پێشبڕكێى به‌رهه‌مهێنانى چه‌كى ئه‌تۆمى و ده‌وڵه‌ته‌ هه‌میشه‌ ئه‌ندامه‌كان بوونه‌ خاوه‌نى ئه‌و جۆره‌ چه‌كانه‌. 
 
جه‌نگه‌كان نه‌وه‌ستان، چونكه‌ هێشتا ئه‌و مه‌ره‌كه‌به‌ى كه‌ په‌یماننامه‌كه‌ى پێ نووسرا وه‌شكنه‌بووبوه‌وه‌ كه‌ فره‌نسا جه‌نگى هندى چینى له‌ ڤێتنام ده‌ستپێكرد. پاشان جه‌نگى كۆریا كه‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ده‌ستى تێوه‌ردا و ئه‌نجامه‌كه‌یش دابه‌شبوونى وڵاته‌كه‌ بوو له‌ نێوان نفوزى دوو ئه‌ندامى هه‌میشه‌یى ئه‌نجومه‌نى ئاسایشدا.

جه‌نگه‌ گه‌رم و سارده‌كان له‌ چه‌ندین ناوچه‌ روویاندا، هه‌ندێكیان جه‌نگى له‌بریى بوون و هه‌ندێكیشان نه‌ئـ. دواى رووخانى یه‌كێتى سۆڤیه‌ت-یش هاوكێشه‌كانى هێز له‌ جیهاندا گۆڕان و ته‌رازووى ناو ئه‌نجومه‌نى ئاساییش تێكچوو و ده‌نگى ده‌وڵه‌تانى خۆرئاوا بووه‌ ده‌نگى به‌رز له‌ ئه‌نجومه‌نى ئاسایشدا. ئینجا دواى ده‌ركه‌وتنى چین وه‌ك زه‌به‌لاحێكى ئابورى و سیاسى و سه‌ربازیى و هه‌روه‌ها گه‌ڕانه‌وه‌ى روسیا به‌هێزه‌وه‌ بۆ یاریگاى سیاسه‌تى نێوده‌وڵه‌تى و گۆڕانى یه‌كێتى ئه‌وروپایش بۆ هێزێكى سیاسیى كاریگه‌رى نێوده‌وڵه‌تى، بنه‌ماكانى یارییه‌كه‌ له‌ گۆڕه‌پانى رێكخراوه‌كه‌دا گۆڕان. لێكنزیكبوونه‌وه‌ى چین و روسیا و هه‌مئاهه‌نگیى نێوانیان له‌ ناو ئه‌نجومه‌نى ئاسایشدا، هه‌موو سیستمه‌كه‌ى گۆڕى. ئیتر با په‌یماننامه‌كه‌یش بۆ چه‌ندین گرێ وه‌ك میراتى مابێته‌وه‌. پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌: ئایا نه‌ته‌وه‌كان هێشتا یه‌كگرتوون؟ 
 
جیهان به‌شێوه‌یه‌كى پێشتر نه‌بینراو گۆڕاوه‌. نه‌خشه‌ سیاسیه‌كان و ئابورى و سوپاكان و ته‌كنیكه‌كانى چه‌ك و سروشته‌كانى ململانێ، هه‌موویان گۆڕان. بنه‌ماكانى كۆكى و ناكۆكیى نێوان ده‌وڵه‌تان گۆڕا. سه‌رهه‌ڵدانى رۆڵى پێكهاته‌كانى كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى و رێكخراوه‌ ناحكومیه‌كان و ته‌كنیكى ئامڕازه‌كانى په‌یوه‌ندى و میدیا، كه‌ ملكه‌چى كۆنترۆڵى حكومه‌ته‌كان نابن، وایانكرد هێزى عه‌وله‌مه‌ پایه‌ و دینگه‌كانى هه‌ژموون له‌ سه‌نته‌ر و ناوه‌نده‌ كۆنه‌كان داماڵێت. نه‌ته‌وه‌كان چیدى ته‌نیا وه‌ك هێزێكى فه‌رمیى نه‌مانه‌وه‌ كه‌ له‌ بۆنه‌ ساڵانه‌ییه‌كاندا قسه‌ بكه‌ن، ره‌وتى رۆژانه‌ى ژیانى ئه‌مڕۆ زۆر خێراتر بووه‌. 
 
نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌دایكبووى جه‌نگى نیزامیى نێوان ده‌وڵه‌تانه‌، ئه‌وه‌ى تێیدا سه‌ركه‌وت سه‌ركه‌وت و رێكخراوى خۆى دامه‌زراند، ئه‌وه‌یش كه‌ تێیدا شكشتیهێنا شكستیهێنا و جێگه‌ى تێیدا نه‌بووه‌وه‌. نه‌ته‌وه‌كان له‌ جه‌نگدا یه‌كیانگرت و له‌ ئاشتیدا به‌یه‌كیاندادا. به‌ڵام گه‌لانى ئه‌مڕۆ، ئه‌وانه‌ى سه‌رده‌مى دامه‌زراندنى رێكخراوه‌كه‌ نین و ته‌نانه‌ت زۆرینه‌یان هه‌واڵى له‌دایكبوونیان هه‌ر نه‌زانیوه‌، چونكه‌ خاوه‌نى ئامرازه‌ میدیاییه‌كانى بیستراو و بینراو و نووسراو نه‌بوون و ده‌وڵه‌تى سه‌ربه‌خۆیان نه‌بوو. نه‌ته‌وه‌گه‌لێك هه‌بوون كه‌ له‌ دیمه‌نى یه‌كێتیه‌كه‌دا نه‌بوون. بۆیه‌ ده‌ڵێین: ئایا نه‌ته‌وه‌كان هێشتا یه‌كگرتوون؟ 
سه‌رچاوه‌: ئه‌لشه‌رق ئه‌لئه‌وسه‌ت

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure