له‌ژێر دیواره‌ رووخاوه‌كانى ئامه‌د-دا

بۆچوون / بیروڕا :: 15/02/2018

وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید
نازانم سوپایه‌كى زۆر و زه‌وه‌ندى وه‌ك سوپاى توركیا، چۆن جه‌نگێكى دڕندانه‌ له‌ژێر دروشمى (چڵه‌ زه‌یتون) له‌ عه‌فرین-ى كوردى ده‌كات. نایشزانم ئاخۆ ئه‌ردۆغان-ى (ئیمپراتۆر)ى عوسمانى ده‌زانێت كه‌ ئه‌م دروشمه‌ له‌و رسته‌ به‌ناوبانگه‌ى یاسر عه‌ره‌فات-ى سه‌رۆكى كۆچكردووه‌وه‌ دزراوه‌ كه‌ له‌ وتاره‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ى ساڵى 1974 دا له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان پێشكه‌شى كرد و تێدا وتى "هاتووم و به‌ ده‌ستێكم چڵه‌ زه‌یتون و به‌ ده‌سته‌كه‌ى ترم چه‌كى تۆڵه‌م هه‌ڵگرتووه‌.. تكایه‌ چڵه‌ زه‌یتونه‌كه‌م له‌ده‌ست مه‌خه‌نه‌خواره‌وه‌". 


چڵه‌ زه‌یتون، هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ سیمبولى ئاشتى و ژیان بووه‌، وه‌ك له‌ چیرۆكه‌ دێرینه‌كاندا هاتووه‌، له‌وانه‌یش چیرۆكى نوح و تۆفانه‌كه‌ له‌ ته‌وراتدا كه‌ باس له‌ كۆتره‌كه‌ ده‌كات و چڵێك زه‌یتونى به‌ ده‌نووكى هه‌ڵگرتووه‌ و له‌ خاكى ژێر لافاوكه‌وتووه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ر كه‌شتیه‌كه‌ى نوح و جه‌خت ده‌كاته‌وه‌ له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ى ژیان بۆ سه‌ر زه‌وى. ئه‌ردۆغان هێماى مێژوویى و ئایینیى چڵه‌ زه‌یتونى ئاوه‌ژوو كردووه‌ته‌وه‌ و له‌سه‌ر رێبازى خۆى شرۆڤه‌ و لێكدانه‌وه‌ى بۆ كردووه‌ و ماناكانى مه‌رگ و وێرانه‌یى داوه‌تێ.   

ئه‌ردۆغان شه‌ڕى كورده‌كان به‌ دڕنده‌یى و توندوتیژییه‌وه‌ له‌ عه‌فرین ده‌كات، روناكبیره‌ توركه‌كانیش، له‌ ناوخۆ و له‌ تاراوگه‌یش ناڕازین و بێ ترس ده‌نگى ناڕه‌زایى خۆیان به‌رزده‌كه‌نه‌وه‌ و سوور ده‌یشزانن ده‌رگاى زیندانه‌كان، كه‌ بۆیان كراونه‌ته‌وه‌، هێشتا دانه‌خراون و هه‌ر كاتێك بێت له‌ناكاو ده‌یانخه‌نه‌ زیندانه‌وه‌. ئۆرهان پاموك-ى نه‌یار، ئه‌و خه‌ڵاتى نۆبڵ-ه‌یش كه‌ وه‌ریگرتووه‌، نه‌یتوانیوه‌ رێگریى بكات له‌ قه‌ده‌غه‌كردنى ناوبه‌ناوى رۆمانه‌كانى، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا هه‌ر نه‌یارى رژێمه‌كه‌یه‌ و به‌ (رژێمى تیرۆر) ناوى ده‌بات و نامه‌ى توند ئاراسته‌ى ئه‌ردۆغان ده‌كات. ئه‌سڵى ئه‌ردۆغان و ئۆیا به‌یدار و ئه‌لیف شه‌فه‌ق.... به‌رده‌وام ده‌نووسن و به‌ ئاشكرا سیاسه‌تى توندوتیژ  و شێتێتیى خۆبه‌زلزانینى (ئیمپراتۆره‌كه‌) ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌. 

جوانترین كتێبێك كه‌ له‌مباره‌یه‌وه‌ و به‌مدواییانه‌ له‌ توركیا ده‌رچوێنرابێت، كتێبێكى خاتوو ئۆیا به‌یدار-ى رۆماننووسه‌ به‌ ناونیشانى (گفتوگۆى ژێر دیواره‌كان) كه‌ (خانه‌ى فیپوس كردوویه‌تی به‌ فره‌نسى). ئه‌م كتێبه‌ به‌وپه‌ڕى ئازایه‌تى و ناوازه‌یى و ئاڵنگاریى نووسراوه‌. ناوه‌رۆكه‌كه‌ى، به‌ چاوێكى توركى و چاوێكى كوردى-یه‌وه‌، دۆزى كورد و ململانێى تورك و كورد له‌ ناوخۆى توركیادا باس ده‌كات، به‌ دیاریكراویش له‌ ئامه‌د كه‌ شه‌ڕى قورسى به‌خۆوه‌ بینیوه‌ و به‌ كۆمه‌ڵ كوردى تێدا كوژراوه‌ و راگوێزراون و ماڵ و موڵكیان ته‌ختكراوه‌. 

خاتوو به‌یدار، له‌ نێوان ساڵانى 2015 و 2016 دا سێ جار سه‌ردانى شارى ئامه‌د-ى كردووه‌، جارێكیان به‌ یاوه‌ریى شاندێكى روناكبیره‌ توركه‌ چه‌پ و نه‌یاره‌كان بووه‌. ناوچه‌ وێرانكراوه‌كان و گه‌ڕه‌كه‌ دیوار قۆقز و داته‌پیوه‌كانى به‌سه‌ركردوونه‌ته‌وه‌، ئه‌و گه‌ڕه‌كانه‌ى كه‌ دواى شه‌ڕى سه‌خت و قورسى ناو كۆڵانه‌كانى، دانیشتوانه‌كه‌ى جێیانهێشتووه‌. سه‌ردانى قه‌ڵاى سور-ى سه‌نته‌رى شاره‌ دێرینه‌كه‌ى كردووه‌، هه‌روه‌ها ده‌وروبه‌رى. به‌چاوى خۆى بینیونى و تێبینى و سه‌رنجه‌كانیى خۆیى تۆماركردوون. چاوى به‌ ژنێكى كورد كه‌وتووه‌ كه‌ ناوى ناهێنێت و گفتوگۆیه‌كى خۆڕسك و هه‌ڕه‌مه‌كى، به‌ڵام ئازایانه‌ى له‌گه‌ڵدا كردووه‌ و كردوویه‌تیه‌ ناوه‌رۆكى كتێبه‌كه‌ى، كتێبى (گفتوگۆى ژێر دیواره‌كان). ده‌ستپێكى قسه‌كانى ئه‌م ژنه‌ (نهێنیه‌) ده‌ڵێت "هیچت له‌ ئامه‌د-دا نه‌دیوه‌، تۆ هیچ شتێكت له‌م شاره‌دا نه‌بینیوه‌". ئینجا به‌وردى مه‌رگه‌ساتى تۆقێنه‌رى شاره‌كه‌ى بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ تێدا توندوتیژیى گه‌یشته‌ ئه‌وپه‌ڕى، له‌ چه‌ند چركه‌یه‌كدا گفتوگۆى نێوان ئه‌م دوو ژنه‌ ده‌گۆڕا بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌، ئه‌م دوو ژنه‌ى كه‌ یه‌كێكیان كوردێكى باشورى خۆرهه‌ڵاتى توركیا و یه‌كێكیان ژنه‌ توركێكى خۆرئاواى توركیایه‌. وه‌ك ئه‌وه‌ى گوزارشت له‌ بیروڕاى هه‌موو كورده‌كان بكات ده‌ڵێت "ئه‌وه‌ زه‌وى نه‌بوو كه‌ شه‌قیده‌برد، به‌ڵكو دڵه‌كان بوون". هه‌روه‌ها باسى كه‌مبوونه‌وه‌ى ویستى ئه‌وه‌ى بۆ ده‌كات كه‌ به‌ (پێكه‌وه‌ژیان) ناوده‌برێت، به‌تایبه‌ت لاى كورده‌كان كه‌ گیرۆده‌ و تووشى چه‌رمه‌سه‌رییه‌ك بوون نایتوانن و ته‌حه‌مول ناكرێت. ژنه‌ كورده‌كه‌، گله‌یى و گازنده‌یه‌كى زۆرى له‌ رۆشنبیره‌ توركه‌ (خۆرئاواییه‌كان) كرد، ئه‌وانه‌ى كه‌ ده‌یانتوانى زیاتر و باشتر به‌رگریى له‌ كه‌مایه‌تیه‌ كورده‌كان بكه‌ن و رۆڵێكى كاریگه‌رتر بگێڕن. ئه‌وه‌یشى باسكردووه‌ كه‌ چۆن لاوه‌ كورده‌كان گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ى كه‌ توندوتیژیى بكه‌ن به‌ ئامرازى به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ى خۆسه‌پاندنى ئه‌ردۆغان. هه‌روه‌ها سوور بنن و پێداگریى بكه‌ن له‌سه‌ر ناسنامه‌ى كوردێتیى خۆیان له‌ وه‌ڵام و به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ى ئه‌و په‌لاماره‌ فه‌رمییانه‌ى كه‌ هه‌وڵى ریشه‌كێشكردن و دوورخستنه‌وه‌یانى له‌ بنج و ره‌چه‌ڵه‌كى خۆیان ده‌دا.

ئۆیا به‌یدار له‌ چاوى هه‌واڵده‌ره‌كان نه‌ترساوه‌ كاتێك سه‌ردانى ئامه‌د-ى كردووه‌ و ئه‌م رۆمانه‌ى به‌ ئازایه‌تییه‌ ناسراوه‌كه‌ى خۆى نووسیوه‌. ئه‌و ژنه‌ تێكۆشه‌رێكى ماركسییه‌ و چه‌ندین جار له‌ حه‌فتاكان و هه‌شتاكانى سه‌ده‌ى رابردوو و له‌ میانه‌ى دوو كوده‌تا سه‌ربازییه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌دا زیندانییكراوه‌. دواى كوده‌تاكه‌ى 1980 چووه‌ته‌ ئه‌ڵمانیا و ئیتر نه‌گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ هه‌تا دواى دوازده‌ ساڵ. هه‌رده‌مێكیش پرسیارى ئه‌وه‌ى لێ بكرێت "ئێستا له‌ زیندان ناترسیت؟" ده‌ڵێت "ته‌مه‌نى رۆیشتووم وایلێكردووم نه‌توانم په‌ناگه‌یه‌ك له‌ ئومێد بدۆزمه‌وه‌". ئه‌م ژنه‌ نووسه‌ره‌ خه‌باتكاره‌ ته‌مه‌نى گه‌یشتووه‌ته‌ حه‌فتا و هه‌شت ساڵ (له‌دایكبووى 1940ه‌). نه‌ په‌لكێشكردن بۆ به‌ندیخانه‌ و نه‌ دادگاییكردن و نه‌ چاوێرى و سانسۆر، نایترسێنن. 

ئۆیا له‌ رۆژنامه‌دا كارى كردووه‌ و چه‌ندین رۆمانیشى هه‌یه‌، له‌وانه‌ (قسه‌ى ون) و (هیچ نه‌ماوه‌ جگه‌ له‌ خۆڵه‌مێش). بۆ خۆیشى پسپۆرى سۆسیۆلۆژیایه‌ بۆیه‌ شاره‌زایى باشى له‌ مه‌سه‌له‌كانى كۆمه‌ڵ و تاك-ه‌كاندا و هه‌روه‌ها له‌ چه‌مكه‌كانى ده‌سه‌ڵات و ئایدیۆلۆژیادا هه‌یه‌.

ئۆیا باس له‌ (نیشتمانپه‌روه‌ریى دوژمنكارانه‌) ده‌كات كه‌ رژێم سه‌پاندوویه‌تى. له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت "ئه‌م توندوتیژییه‌ له‌ دژى كورد ره‌گوڕیشه‌ى قووڵى هه‌یه‌ و له‌مێژه‌ به‌رده‌وامه‌. كه‌ منداڵ بووم گوێم لێ بوو خه‌ڵكى ده‌یانگوت: ئێمه‌ كورده‌كانمان خۆشده‌وێت چونكه‌ ئه‌وان خه‌ڵكانێكى به‌ ئه‌مه‌كن. به‌ڵام كاتێك كورده‌كان به‌ وه‌فاداریى نه‌مانه‌وه‌، واتا كاتێك داواى مافه‌كانى خۆیان و زمانى خۆیان كرد و بانگه‌وازى ناسنامه‌ى نیشتمانى و شكۆمه‌ندیى خۆیان كرد، بوون به‌ خائین".   

سه‌رچاوه‌: ئه‌لحه‌یات

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure