كێ كۆنترۆڵى رۆبۆته‌كان ده‌كات؟

بۆچوون / بیروڕا :: 14/02/2018

نووسینى: مینا ئه‌لعرێبى
سه‌رچاوه‌: ئه‌لشه‌رق ئه‌لئه‌وسه‌ت
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید

(سیستمى چه‌كى نیشانپێكى ئۆتۆماتیكى)، ئه‌م زاراوه‌ نامۆ و سه‌یره‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بۆ وه‌سفكردنى رۆبۆته‌ شه‌ڕكه‌ره‌كان دانراوه‌، ئه‌و رۆبۆته‌ جه‌نگییانه‌ى كه‌ له‌لایه‌ن گه‌وره‌ كۆمپانیا پیشه‌سازییه‌ سه‌ربازییه‌كانه‌وه‌ په‌ره‌یان پێده‌درێت و پێشده‌خرێن و نوقڵانه‌ى ئایینده‌یه‌كى تازه‌ ده‌ده‌ن به‌و جه‌نگانه‌ى كه‌ ده‌یانبینین و تێیاندا پشتى زیاتر به‌ فڕۆكه‌ جه‌نگییه‌ بێفڕۆكه‌وانه‌كان (درون) ده‌به‌ستن، ئه‌وانه‌ى كه‌ ئێستا كراونه‌ته‌ ئامێرى سه‌ره‌كیى له‌ جه‌نگه‌كانى ئه‌مریكادا. له‌كاتێكیشدا كه‌ فڕۆكه‌ى بێفڕۆكه‌وان به‌ چه‌ندین جۆر به‌كارده‌هێنرێت، هه‌ر له‌ چاودێریكردنه‌وه‌ بۆ گواستنه‌وه‌ى كه‌لوپه‌ل و شتومه‌ك، به‌ڵام رۆڵى جه‌نگین و شه‌ڕكردنیان مایه‌ى ترس و نیگه‌رانییه‌ بۆ زیاتر گه‌ریگه‌ربوونى پرۆسه‌ سه‌ربازیه‌كان به‌بێ راگه‌یاندنى جه‌نگ به‌ شێوه‌یه‌كى فه‌رمى، یاخود ئه‌گه‌رى لێپێچینه‌وه‌ له‌وه‌ى كه‌ كێ ناوچه‌ مه‌ده‌نییه‌كان بۆردوومان ده‌كات. ئه‌مه‌یش ته‌نیا سه‌ره‌تایه‌كه‌، چونكه‌ له‌ بودجه‌ى ئه‌م ساڵى ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا 18 ملیار دۆلار ته‌رخانكراوه‌ بۆ زانست و ته‌كنیك، به‌شێكى زۆرى ئه‌مه‌یش بۆ پێشخستن و په‌ره‌پێدانى ئه‌و جۆره‌ چه‌كانه‌یه‌ كه‌ تا كه‌مترین ئاست پشت به‌ هۆكارى مرۆیى ده‌به‌ستن. 

باسكردنى (رۆبۆته‌ جه‌نگییه‌كان) له‌ چوارچێوه‌ى هه‌ڵسه‌نگاندى ئه‌و گۆڕانكارییانه‌دایه‌ كه‌ هاوكات له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنى خێراى ته‌كنیكیدا جیهانیان گرتووه‌ته‌وه‌. وروژاندنى ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ ماناى ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ دژى پێشكه‌وتنى ته‌كنۆلۆژیى بوه‌ستینه‌وه‌، به‌ڵكو رۆشنایى خستنه‌سه‌ر خێرایى ئه‌و گۆڕانكارییانه‌یه‌ كه‌ تێیاندا ده‌ژیین و پێویستیى دانانى كۆتوبه‌ند و سنوورداركردنى ئه‌و به‌ره‌وپێشچوونانه‌یه‌ كه‌ ره‌نگه‌ زیانى زیاتر بێت وه‌ك له‌ سووده‌كانى بۆمان. هه‌روه‌ك به‌شێكى زۆرى ئه‌م ته‌كنیكانه‌ له‌لایه‌ن كۆمپانیاى تایبه‌ته‌وه‌ تازه‌ ده‌كرێنه‌وه‌، نه‌ك له‌لایه‌ن حكومه‌ته‌كانێكه‌وه‌ كه‌ به‌رپرسیارێتیى راسته‌وخۆیان هه‌بێت به‌رامبه‌ر گه‌له‌كانیان و به‌رامبه‌ر ده‌وڵه‌تانى دیكه‌. ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ ته‌نانه‌ت ترسى لاى خودى هه‌ندێك له‌ گرنگترین ئه‌وانه‌یش دروستكردووه‌ كه‌ له‌ بواره‌كه‌یدان. له‌و باره‌یه‌وه‌ ئیلۆن ماسك دامه‌زرێنه‌رى كۆمپانیاى (تێسلا)ى تایبه‌ت به‌ ئۆتۆمبێلى كاره‌بایى و مسته‌فا سلێمان توێژه‌ر له‌ زیره‌كیى ده‌ستكرد له‌ كۆمپانیاى (گوگڵ) و ژماره‌یه‌ك له‌ زانا پێشه‌نگه‌كانى ته‌كنیك، له‌ هاوینى رابردوودا په‌یامێكیان ئاراسته‌ى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان كردووه‌ و داواى گه‌مارۆ خستنه‌سه‌ر په‌ره‌پێدانى رۆبۆته‌ شه‌ڕكه‌ره‌كان ده‌كه‌ن. ئێستایشى پێوه‌بێت هیچ كۆتوبه‌ندێكى یاسایى یان نێوده‌وڵه‌تى نییه‌ بۆ چۆنیه‌تى په‌ره‌پێدان و پێشخستنى ئه‌م چه‌كه‌ نیشانپێكه‌ كه‌ ره‌نگه‌ رووى بواره‌كانى سوپا و پۆلیس له‌ هه‌موولایه‌كى جیهاندا بگۆڕێت. 

له‌كاتێكدا كه‌ هیچ گومانێك له‌سه‌ر بایه‌خ و گرنگیى زیره‌كیى ده‌ستكرد نییه‌، به‌ڵام پرسیاره‌كه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ (زیره‌كیى سۆز-میهره‌بانى) رۆبۆته‌كان ناوده‌برێت. ئاخۆ زاناكان له‌ناو عه‌قڵه‌ ده‌ستكرده‌كه‌دا په‌ره‌ به‌ تواناى به‌زه‌ییپێداهاتنه‌وه‌ و سۆز و میهره‌بانیى پێویست ده‌ده‌ن له‌ ره‌فتار و مامه‌ڵه‌كرندا؟ چونكه‌ ره‌نگه‌ سه‌ربازێك سۆز و میهره‌بانیى به‌رامبه‌ر به‌  كه‌سێكى سڤیل بجووڵێت كه‌ داواى به‌زه‌یى لێده‌كات، به‌ڵام رۆبۆته‌ شه‌ڕكه‌ره‌كان ته‌نیا به‌ فه‌رمانى ره‌قوته‌ق كارده‌كه‌ن و بوارى ئه‌وه‌ له‌ كاریاندا نییه‌ كه‌ مامه‌ڵه‌یه‌كى مرۆڤانه‌ى به‌ به‌زه‌یى بكه‌ن. ته‌نانه‌ته‌ تا ئه‌م ساڵانه‌ى دواییش، قسه‌كردن ده‌رباره‌ى رۆبۆته‌ شه‌ڕكه‌ره‌كان ته‌نیا له‌ فیلمه‌كانى هۆلیوود-دا هه‌بوو، به‌ڵام له‌گه‌ڵ به‌ره‌وپێشچوونى زیره‌كیى ده‌ستكرد و ته‌كنیكه‌ رۆبۆتیه‌كاندا، هاتووه‌ته‌ ناو ئه‌م واقیعه‌ى ئێستامانه‌وه‌. له‌ میانه‌ى سێ دانیشتنى جیاوازى دوایین (كۆڕبه‌ندى ئابوریى جیهانى) داڤۆس-یشدا، بیستم كه‌ باسى (سیستمى چه‌كى نیشانپێكى ئۆتۆماتیكى) و كاریگه‌ریى زیره‌كیى ده‌ستكرد له‌سه‌ر پیشه‌سازییه‌ سه‌ربازییه‌كان كراوه‌. هه‌روه‌ها داواكاریى له‌لایه‌ن سه‌ركرده‌ سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانى چه‌ندین ده‌وڵه‌ته‌وه‌، زیادى كردووه‌ بۆ گرتنه‌به‌رى رێوشوێنى به‌رجه‌سته‌ و به‌كرده‌وه‌ بۆ دانانى یاساگه‌لى تایبه‌ت سه‌باره‌ت به‌ به‌كارهێنانى ئه‌م ته‌كنیكانه‌ و پێویستیى دانانى ئاستێك و سنووربه‌ندكردنى تواناى رۆبۆته‌كان له‌ڕێى بڕیارگه‌لێكى سه‌ربه‌خۆ و تایبه‌ته‌وه‌. له‌ چه‌ندین دانیشتنى داڤۆس-دا گفتوگۆ كرا له‌سه‌ر په‌ره‌سه‌ندنه‌ ته‌كنیكیه‌كان و ئه‌و شۆڕشه‌ى كه‌ ته‌كنۆلۆژیا به‌رپاى كردووه‌ له‌ هه‌موو ئاست و بواره‌كاندا، به‌ڵام هه‌ندێك زه‌نگى هۆشدارییان لێدا له‌ پشتگوێخستن و به‌ هه‌ندوه‌رنه‌گرتنى هۆكاره‌ خراپ و نه‌رێنیه‌كانى ته‌كنۆلۆژیا.
 
ناكرێت نكۆڵى له‌و هه‌موو كاریگه‌رییه‌ باش و ئه‌رێنییانه‌ بكه‌ین كه‌ ته‌كنۆلۆژیا له‌ ژیانى گشتى و تایبه‌تیماندا دروستى كردووه‌، هه‌روه‌ها ئه‌و هه‌موو سووده‌ى كه‌ پێیگه‌یاندووین، له‌وانه‌ تواناى من بۆ نووسینى ئه‌م وتاره‌ له‌ ئه‌بوزه‌بى-یه‌وه‌ و ناردنى بۆ له‌نده‌ن له‌ ماوه‌ى دوو چركه‌دا ته‌نیا به‌ ده‌ستپێدانانى دوگمه‌یه‌ك. به‌ڵام پێویسته‌ شه‌فافیه‌تى زیاتر هه‌بێت بۆ تێگه‌یشتن له‌ ده‌رهاویشته‌كانى په‌ره‌سه‌ندن و وه‌رچه‌رخانه‌ ته‌كنیكییه‌كان و هه‌روه‌ها له‌ لایه‌نى به‌رپرسى پاراستن و پارێزگاریكردن له‌ خه‌ڵك له‌و ده‌رهاویشتانه‌.

له‌و هۆكارانه‌ى كه‌ واده‌كه‌ن چه‌ندین سه‌ركرده‌ى جیهانى ساڵانه‌ به‌شداریى بكه‌ن له‌ كۆبوونه‌وه‌كانى (كۆڕبه‌ندى ئابوریى جیهان)، خستنه‌ڕووى نوێترین ته‌كنیكه‌كانه‌ له‌ هه‌موو لایه‌كى جیهانه‌وه‌، ئه‌مه‌یش به‌ ئاماده‌بوونى گرنگترین مامۆستاى ئه‌و زانكۆیانه‌ى كه‌ بایه‌خ و گرنگیى به‌ ته‌كنیك ده‌ده‌ن، له‌ نموونه‌ى (ئێم ئى تى) و (ستانفۆرد)ى ئه‌مریكى. چونكه‌ كۆڕبه‌نده‌ ئابورییه‌كه‌ چه‌ند ساڵێكه‌ بڕیاریداوه‌ ته‌ركیز بخاته‌ سه‌ر (چواره‌م شۆڕشى پیشه‌سازیى) واتا شۆڕشى ته‌كنیكه‌ تازه‌كان و به‌ تایبه‌ت تۆڕى ئینته‌رنێت و به‌ستنه‌وه‌ى هه‌موو ره‌گه‌زه‌كانى ژیان پێوه‌ى، هه‌ر له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانه‌وه‌ هه‌تا ده‌گاته‌ زانسته‌ پزیشكییه‌كان. له‌ یه‌كێك له‌ دانیشتنه‌كانى كۆڕبه‌نده‌كه‌دا، خانمه‌ پرۆفیسۆرێكى ئه‌مریكى باسى له‌ رۆڵى زیره‌كیى ده‌ستكرد كرد له‌ بوارى پزیشكی، به‌تایبه‌ت له‌ ده‌ستنیشانكردنى شێرپه‌نجه‌دا. له‌ ئه‌زموونێكى ئه‌م دواییه‌ى زانكۆى (ئێم ئى تى)ى ئه‌مریكیشدا رێژه‌ى وردیى له‌ ده‌ستنیشانكردنى تووشبوانى شێرپه‌نجه‌دا، به‌هۆى به‌كارهێنانى زیره‌كیى ده‌ستكرده‌وه‌، له‌ 97% بووه‌، هه‌ر به‌هۆى به‌كارهێنانى زیره‌كیى ده‌ستكرده‌وه‌، رێژه‌ى نه‌شته‌رگه‌رییه‌ هه‌ڵدڕینه‌كان به‌ 30% كه‌مبوونه‌ته‌وه‌، له‌گه‌ڵ ده‌ستنیشانكردنى راست و دروستدا. خاڵى سه‌ره‌كى له‌ سه‌ركه‌وتنى به‌كارهێنانى زیره‌كیى ده‌ستكرد بۆ ده‌ستنیشانكردنه‌ پزیشكییه‌كان، بریتیه‌ له‌ زۆربوونى ژماره‌ى حاڵه‌ته‌ دیراسه‌كراوه‌كان و فراوانبوونى زانیارییه‌ كۆكراوه‌ و هه‌ڵگیراوه‌كان.

به‌ڵام كێ خاوه‌نى ئه‌م زانیارییانه‌یه‌؟ ئایا هیچ نه‌خۆشخانه‌یه‌ك مافى ئه‌وه‌ى هه‌یه‌ دۆسیه‌ى نه‌خۆشه‌كانى بخاته‌ به‌رده‌م ئه‌م تاقیكردنه‌وه‌ ته‌كنیكیانه‌وه‌ یان ده‌بێت نه‌خۆشه‌كه‌ خۆى په‌سه‌ندى بكات و رازیى بێت؟ ئه‌مه‌ له‌نێو ئه‌و پرسیارانه‌دا بوون كه‌ له‌ دوا كۆبوونه‌وه‌كانى (داڤۆس)دا خرانه‌ڕوو ده‌رباره‌ى ئه‌خلاقه‌ تایبه‌تیه‌كان و خاوه‌ندارێتیى زانیارییه‌كان. له‌ دانیشتنێكى دیكه‌دا، ژنه‌ توێژه‌رێكى هیندى باسى له‌ دیاریكردنى ناسنامه‌ى هه‌ر كه‌سێك كرد به‌هۆى ده‌نگیه‌وه‌، له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنى ته‌كنیكى بۆ دیراسه‌كردنى ده‌نگ و به‌كارهێنانى زیره‌كیى ده‌ستكرد بۆ دیاریكردنى ره‌گه‌زه‌كانى وه‌ك ته‌مه‌ن و شوێنى ئه‌و كه‌سه‌ى قسه‌ ده‌كات و...هتد. هه‌روه‌ك پێشنیارى چه‌ند مه‌سه‌له‌یه‌كى وه‌ك مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ دراوى (بیتكوین)ى ئه‌لیكترۆنى و نوێكردنه‌وه‌ى شاره‌كان بۆ ئۆتۆمبێلى بێ شۆفێر و باقى ئه‌و گۆڕانكارییانه‌ى تر كه‌ له‌ ساڵانى داهاتوودا به‌ ژیانمانه‌وه‌ ده‌یانبینین. 

زیره‌كیى ده‌ستكرد كلیلى سه‌ره‌كیى رۆبۆته‌كان و توانایانه‌ بۆ به‌شداربوونیان له‌ بواره‌كانى زانست و ته‌كنیكدا. هه‌موو ئه‌م ته‌كنیكانه‌ ده‌كرێت به‌كاربهێنرێن به‌ مه‌به‌ست و ئامانجى ئاشته‌وایى و ئه‌رێنیى به‌كه‌ڵك بۆ كۆمه‌ڵگه‌، ده‌یشكرێت بخرێنه‌ خزمه‌تى ته‌سكى دوور له‌ به‌رژه‌وه‌ندیى گشتییه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌م پێشنیار و خراوه‌ڕوانه‌ تازه‌ نین. وزه‌ى ناوه‌كیى دیارترین نموونه‌یه‌، ده‌كرێت وزه‌ى ئه‌تۆم بۆ به‌رهه‌مهێنانى كاره‌با یان تیشكى پزیشكى به‌كاربهێنرێت و ده‌یشكرێت بۆ به‌رهه‌مهێنانى بۆمبى ناوه‌كى-یش به‌كاربهێنرێت. سه‌ره‌نجام ئه‌وه‌ى به‌كارهێنانى سنووردار ده‌كات، ئاوێته‌یه‌كه‌ له‌ یاسا و رێساى تایبه‌ت كه‌ ده‌بێت له‌ ئاستى نێوده‌وڵه‌تیدا دابڕێژرێن.  

بڕوا و متمانه‌ به‌ لایه‌نى په‌ره‌پێده‌رى ته‌كنۆلۆژیا و لایه‌نى به‌كارهێنه‌رى، پشت ده‌به‌ستێت به‌ شه‌فافیه‌ت و دانانى یاساگه‌لى گونجاو. لێره‌دا پێویسته‌ له‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت و حكومه‌ته‌كان رۆڵێكى به‌رجه‌سته‌ و كاریگه‌ر بگێڕن. ناكرێت ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ ته‌نیا له‌ ده‌ستى زاناكان و كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌كانى ته‌كنیكدا بمێنێته‌وه‌، نایشبێت ئه‌م هه‌وڵانه‌ ئامراز و هۆكارێك بن بۆ كۆتوبه‌ندكردنى پێشكه‌وتن و په‌ره‌سه‌ندنه‌كان، به‌ڵكو ده‌بێت ئامزاێك بن بۆ رێكخستنى ئه‌م به‌ره‌وپێشچوونانه‌ و قۆرغكردنیان له‌ به‌رژه‌وه‌ندیى گشتیدا. تادێ رۆبۆته‌كان زیاتر و زیاتر دێنه‌ ژیان و جیهانمانه‌وه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ رێككه‌وتنێكى روون و ئاشكرا هه‌بێت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ كێ كۆنترۆڵیان ده‌كات و به‌ چ ئامانجێكیش.   

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure