(ئیهانه‌كردن)ى توركیا و ئایینده‌ى په‌یوه‌ندییه‌كانى به‌ ناتۆوه‌

بۆچوون / بیروڕا :: 10/02/2018

سه‌رچاوه‌: ئیلاف
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید
ئایا توركیا له‌ په‌یمانى ئه‌تڵه‌سى ده‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌؟ پرسیارێكى گرنگه‌ و به‌ بایه‌خه‌وه‌ ده‌كرێت، ئه‌مه‌یش له‌ روانگه‌ى لێكدووركه‌وتنه‌وه‌ى هه‌ڵوێسته‌كان و دابڕانى به‌رده‌وامى نێوان توركیا له‌لایه‌ك و هاوبه‌شه‌كانى په‌یمانى ئه‌تڵه‌سى، به‌تایبه‌ت ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان، له‌لایه‌كى تره‌وه‌.

ناكۆكییه‌كانى نێوان توركیا و باقى هاوبه‌شه‌كانى په‌یمانى ئه‌تڵه‌سى، له‌گه‌ڵ ئۆپراسیۆنه‌ سه‌ربازییه‌كه‌ى توركیا، كه‌ ناوى ناوه‌ "چڵه‌ زه‌یتون"، دژى كورده‌كان له‌ باكورى سوریا، ده‌ستیان پێنه‌كردووه‌، به‌ڵكو كه‌ڵه‌كه‌بووى ماوه‌ى ئه‌م ساڵانه‌ى دواییه‌ و ره‌نگه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م ئۆپراسیۆنه‌دا گه‌یشتبێتنه‌ لووتكه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ روون و ئاشكرایه‌ كه‌ ناكۆكیى توند له‌ هه‌ڵوێسته‌كان و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانى نێوان واشنتۆن و ئه‌نقه‌ره‌دا هه‌یه‌، به‌ جۆرێك كه‌ توركیا له‌ هه‌ڵوێسته‌كانى روسیاى ركابه‌رى ته‌قلیدیى په‌یمانه‌كه‌وه‌ نزیكتره‌، ئه‌و روسیایه‌ى كه‌ به‌ پێى ئه‌ده‌بیاتى ده‌وڵه‌ته‌كانى ئه‌تڵه‌سیى، دیارترین هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ سه‌ریان.   

ناكۆكیى توركى-ئه‌مریكى له‌به‌رده‌م هه‌ڵكشان و په‌ره‌سه‌ندنى زیاتردایه‌ و ره‌نگه‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌كه‌ له‌ بارى سیاسیه‌وه‌ بگاته‌ گۆڕه‌پانى سه‌ربازییش، ئه‌مه‌یش له‌ سایه‌ى بوونى هێزه‌كانى ئه‌مریكا له‌ شارى مه‌نبج كه‌ توركیا خستوویه‌تیه‌ ریزى ئامانجه‌كانى خۆیه‌وه‌ له‌ سوریادا. ئه‌گه‌رچى سیناریۆى رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى راسته‌وخۆى سه‌ربازیى نێوان دوو هاوپه‌یمانه‌ ئه‌تڵه‌سیه‌كه‌ دووره‌، به‌ڵام پێناچێت مه‌سه‌له‌كه‌ هه‌روا به‌ سانایى به‌سه‌ر ئیداره‌ى تره‌مپ-دا تێپه‌ڕێت چونكه‌ ئه‌و ده‌ره‌نجامه‌كانى ئاڵنگاریى توركیا بۆ رۆڵى ئه‌مریكا له‌ سوریادا، ده‌زانێت و دركیان پێده‌كات. 

پێكدادانى سیاسه‌ته‌كانى توركیا و ئه‌مریكا له‌ سوریا، له‌ بنه‌ڕه‌تدا و به‌شێوه‌یه‌كى سه‌ره‌كى خۆى له‌ دۆسیه‌ى كورد-دا ده‌بینێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ ماناى ره‌تكردنه‌وه‌ى ناكۆكیى ترى نێوانیان نییه‌ كه‌ هیچیان له‌ دۆسیه‌ى كورد كه‌مبایه‌ختر نین. له‌وانه‌ هه‌ندێكیان په‌یوه‌ستن به‌ كۆى تێڕوانینى ستراتیژیى هه‌ردوو لاوه‌ بۆ ئایینده‌ى سوریا، ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ دیدوبۆچوونیان له‌سه‌ر رۆڵى روسیا و ئێران، چ له‌ قۆناغى ئێستادا بێت یاخود له‌ داهاتوودا. 

ناكۆكیى توركیا و ئه‌مریكا له‌گه‌ڵ راگه‌یاندنه‌كه‌ى واشنتۆن به‌ پێكهێنانى هێزێكى 30 هه‌زار چه‌كدار له‌ باكورى سوریا كه‌ له‌ژێر فه‌رمانى رژێمه‌كه‌ى ئه‌سه‌د-دا نه‌بێت، گه‌یشته‌ ئه‌وپه‌ڕى، چونكه‌ توركیا هه‌ستى به‌ هه‌ڕه‌شه‌ى دامه‌زراندنى ئه‌و هێزه‌ كرد كه‌ له‌ گروپه‌ چه‌كداره‌ كورده‌كان پێكبهێنرێت و پاساوه‌كه‌ى ئه‌مریكاى سه‌باره‌ت به‌ پێكهێنانى ئه‌و هێزه‌ ره‌تكرده‌وه‌ و سوور بوو له‌سه‌ر ئه‌نجامدانى ئۆپراسیۆنى سه‌ربازیى له‌ باكورى سوریا.   

فره‌نسایش لایخۆیه‌وه‌ ئاماژه‌ى به‌ ره‌تكردنه‌وه‌ى بیرۆكه‌ى داگیركردنى سوریا له‌لایه‌ن توركیاوه‌ كردووه‌ و هه‌وڵوێستى توندى خۆیى به‌رامبه‌ر پلانى توركیا بۆ ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنى خاكى سوریا ده‌ربڕى.

ئاماژه‌كانى توركیا بۆ كشانه‌وه‌ى له‌ژێر چه‌ترى ئه‌تڵه‌سى، له‌ میدیاى توركیاوه‌ باس ده‌كرێت، ره‌فتاره‌كانى ئه‌نقه‌ره‌-یش خه‌ریكه‌ به‌ڕوونى ئه‌مه‌ ئاشكرا ده‌كات. زۆر چاودێریى توركى هه‌ن وایده‌بینن كه‌ نه‌خشه‌ى هاوپه‌یمانێتیه‌ ستراتیژییه‌كان وایان لێهاتووه‌ كه‌ بوار بۆ توركیا نه‌هێڵنه‌وه‌ تا له‌ چوارچێوه‌ى په‌یمانى ئه‌تڵه‌سیدا بمێنێته‌وه‌.


به‌هێزترین ئاماژه‌ى توركیا ده‌رباره‌ى ئایینده‌ى په‌یوه‌ندییه‌كانى له‌گه‌ڵ ئه‌تڵه‌سى، له‌و گرێبه‌ستانه‌دا بوو كه‌ بۆ كڕینى سیستمى مووشه‌كیى (ئێس 400)ى روسى كردنى. ئه‌مه‌یش له‌ پێكهاتن و رێككه‌وتنێكدا كه‌ وه‌ك پێویست مافى شرۆڤه‌كردن و گرنگیدان به‌ به‌ڵگه‌ و ره‌هه‌نده‌كانى نه‌دراوه‌تێ، چونكه‌ چۆن ده‌بێت دووه‌م هێزى ناو په‌یمانى ئه‌تڵه‌سى به‌ چه‌كى روسى چه‌كدار ببێت؟ به‌ڵام رێككه‌وتنه‌كه‌ دوور نه‌بوو له‌ ژینگه‌ى په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان له‌م رێڕه‌وه‌ى ئێستایدا و له‌ هاوسه‌نگیه‌كاندا. ئێستا هاوكاریى په‌ره‌سه‌ندوو له‌ نێوان روسیا و توركیادا هه‌یه‌ كه‌ به‌رئه‌نجامى ئه‌م ساڵانه‌ى دواییه‌. هه‌روه‌ك به‌رژه‌وه‌ندیگه‌لێكى هاوبه‌شیش هه‌ن كه‌ هه‌ردوولا پێكه‌وه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌ و ره‌نگه‌ له‌ ئاستێكى به‌رزتردابێت له‌وه‌ى كه‌ توركیا به‌ هاوپه‌یمانه‌ ته‌قلیدیه‌ ئه‌تڵه‌سییه‌كانیه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌، به‌تایبه‌ت دواى ئه‌وه‌ى توركیا ئیهانه‌ و سووكایه‌تیى چه‌ندباره‌ى پێكرا، چ وه‌ك ره‌تكردنه‌وه‌ى ئه‌ندامێتیى له‌ یه‌كێتى ئه‌وروپا چ وه‌ك ئه‌و گاڵته‌كردنه‌ى كه‌ له‌ میانه‌ى مه‌شق و راهێنانى مه‌یدانیى هێزه‌كانى په‌یمانى ئه‌تڵه‌سى پێیكرا، كاتێك وێنه‌ى مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك-ى دامه‌زرێنه‌رى توركیاى نوێ و ناوى سه‌رۆك ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان له‌سه‌ر (تابلۆى نیشان)ى مه‌شقه‌ سه‌ربازییه‌كان دانران كه‌ ناتۆ له‌ نه‌رویج ئه‌نجامى دا. 
 
زاراوه‌ى (ئیهانه‌) سووكایه‌تى، له‌سه‌ر زارى سیاسه‌تمه‌داره‌ توركه‌كان دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌ كاتێك وه‌ڵامى هه‌ڵوێست و لێدوانى سه‌رانى ده‌وڵه‌تانى ئه‌تڵه‌سى ده‌ده‌نه‌وه‌. تازه‌ترینیشیان لێدوانه‌كه‌ى مه‌ولود چاوێش وه‌زیرى ده‌ره‌وه‌ى توركیا بوو كه‌ باسى له‌ لێدوانه‌كانى ئیمانوێل ماكرۆن سه‌رۆكى فره‌نسا ده‌كرد سه‌باره‌ت به‌ ئۆپراسیۆنه‌كه‌ى توركیا له‌ ناوچه‌ى عه‌فرین-ى باكورى سوریا و به‌ (ئیهانه‌)ى توركیاى دانا. ئه‌وه‌ بوو ماكرۆن توركیاى به‌هۆشهێنایه‌وه‌ له‌وه‌ى كه‌ نابێت پرۆسه‌كانى دژى چه‌كداره‌ كورده‌كان له‌ باكورى سوریا بكاته‌ بیانووى داگیركردنى سوریا. ئه‌م لێدوانانه‌ راسته‌وخۆ دواى پێشنیارێكى ماكرۆن بوو بۆ توركیا به‌وه‌ى كه‌ بچێته‌ هاوبه‌شى و هاریكاریى له‌گه‌ڵ یه‌كێتى ئه‌وروپا وه‌ك ئه‌ڵته‌رناتیڤى ئه‌ندامێتیى له‌ رێكخراوه‌كه‌دا. ئه‌گه‌رچى پێشنیاره‌كه‌ى فره‌نسا پاش كۆبوونه‌وه‌یه‌كى نێوان ماكرۆن و ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان سه‌رۆكى توركیا بوو. ئه‌گه‌رچیش ماكرۆن هه‌وڵیدا له‌ توندیى به‌ڵگه‌كانى پێشنیاره‌كه‌ى كه‌مبكاته‌وه‌ و وتى "ئامانجى ئه‌م پێشنیاره‌ پاراستنى په‌یوه‌ندیى توركیا و گه‌لى توركیایه‌ به‌ ئه‌وروپاوه‌ و كاركردنه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ ئایینده‌ى توركیا بڕوانێته‌ ئه‌وروپا و له‌گه‌ڵ ئه‌وروپادا بێت" به‌ڵام په‌یامه‌كه‌ بۆ ئه‌نقه‌ره‌ روون و ئاشكرا بوو به‌وه‌ى كه‌ ئێوه‌ له‌ ئه‌وروپادا جێگه‌تان نابێته‌وه‌.   

 (ئیهانه‌كه‌) له‌ ره‌تكردنه‌وه‌ى یه‌كجاره‌كیى شاراوه‌ى ماكرۆن بۆ ئه‌ندامێتیى توركیا له‌ ئه‌وروپا نه‌بوو، به‌ڵكو له‌ هه‌ڵوێستى فه‌رمیى توركیادا بوو كه‌ سه‌رۆك ئه‌ردۆغان رایگه‌یاند و بۆ ده‌وڵه‌تێك ناوه‌شێته‌وه‌ كه‌ بانگه‌شه‌ى هێز و پێگه‌ى خۆى بكات یان به‌دوایاندا بگه‌ڕێت، ئه‌وه‌ بوو ئه‌ردۆغان وتى "ناكرێت به‌شێوه‌یه‌كى هه‌میشه‌یى بپاڕێینه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى بچینه‌ ریزى یه‌كێتى ئه‌وروپاوه‌"!!.

زنجیره‌یه‌ك ئیهانه‌ و سووكایه‌تیكردنى به‌دواى یه‌كداهاتووى دژى توركیا، كه‌ هه‌ندێكیان له‌لایه‌ن ئه‌تڵه‌سى و هه‌ندێكى تریان له‌ هاوبه‌شه‌ ئه‌تڵه‌سییه‌ ئه‌وروپیه‌كانیه‌وه‌ ئاراسته‌ى ده‌كرێن، هه‌روه‌ها هه‌ڵكشان و په‌ره‌سه‌ندنى قه‌یرانى متمانه‌ى خراپى ئه‌م ساڵانه‌ى دوایى نێوان توركیا و هاوبه‌شه‌كانى ئه‌تڵه‌سى و ئه‌و قه‌یرانه‌ى له‌نێوان توركیا و ئه‌ڵمانیادا په‌یدا بووه‌ و كشانه‌وه‌ى هێزه‌كانى ئه‌ڵمانیا له‌ بنكه‌ى ئینچه‌رلیكى توركیاى ئه‌تڵه‌سى، هه‌موو ئه‌مانه‌ ئاساییه‌ كه‌ پرسیارگه‌لێك ده‌رباره‌ى ئایینده‌ و داهاتووى په‌یوه‌ندیى نێوان ئه‌و دوولایه‌نه‌ و هه‌روه‌ها مانه‌وه‌ى توركیا له‌ چوارچێوه‌ى ده‌وڵه‌تانى هاوپه‌یمانه‌كه‌دا، بووروژێنن.

قورسه‌ پێشبینى له‌سه‌ر ئه‌گه‌رى پاشه‌كشه‌ى توركیا له‌ ئه‌وروپا بكرێت، چونكه‌ مه‌سه‌له‌كه‌ هه‌روا ئاسان نییه‌، به‌ڵام له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تانى ئه‌وروپاوه‌ هه‌ر به‌ رواڵه‌ت و به‌ناو ده‌بێت، به‌تایبه‌ت له‌ سایه‌ى گومانه‌ زۆره‌كان له‌سه‌ر ئاستى پابه‌ندبوونى ئیداره‌ى تره‌مپ به‌ به‌رگریكردن له‌ هاوبه‌شه‌ ئه‌تڵه‌سییه‌كانى له‌ ئه‌وروپا و له‌كاتى حاڵه‌ته‌ مه‌ترسیداره‌كاندا.

مه‌سه‌له‌كه‌ به‌و ساده‌ییه‌ نییه‌ كه‌ ده‌توانرێت وێنا بكرێت، چونكه‌ ره‌هه‌ندگه‌لى ئابوریى گرنگ له‌ په‌یوه‌ندییه‌كاندا هه‌ن، هه‌روه‌ها له‌ نه‌خشه‌ ستراتیژییه‌كانى په‌یوه‌ندییه‌كانیشدا. بۆیه‌ قورس و زه‌حمه‌ته‌ توركیا خه‌به‌رى بێته‌وه‌ و ببینێت ناوى له‌ لیستى دوژمنانى په‌یمانى ئه‌تڵه‌سى دا ریز كرابێت كه‌ هاوبه‌شه‌كانى دوێنێین!!.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure