سیاسەتی بەدەوی عێراق بەرەو نادیاریی دەبات

بۆچوون / بیروڕا :: 01/02/2018

نووسینی: حەمید ئەلكەفائی
سەرچاوە: ئەلحەیات
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید
ئەو لێكترازان و هەلاهەلابوونە سیاسیەی كە لە 2003 وە گۆڕەپانی عێراقی گرتووەتەوە، بووەتە هەڕەشە لەسەر  یەكگرتوویی دەوڵەتیش. ئەگەرچی ژمارەی حزبە تۆماركراوەكان لە 511 حزبی ساڵی 2005 ەوە كەمبووەتەوە بۆ 204 حزب، بەڵام هێشتا زۆرە. خۆ ئەگەر لەسەرەتادا ئەم (فرەییە) رەواییەتێكی هەبووبێت ئەوا ئێستا هیچ پاساوێكی نییە، بەڵكو بووە بە بارێكی قورسیش بەسەر عێراقەوە، بەتایبەت كە گوزارشت لە جۆراوجۆرییەكی راستەقینە ناكات هێندەی ئەوەی هەوڵێكی خۆپەرستانەیە بۆ دەسەڵات و نفوز. ئەمەیش سیاسەتێكی بەدەوییانەیە و بێتوانایی تێگەیشتن لە نێوان گروپە جیاوازە عێراقیەكاندا دەردەخات.
 
ئەم دووبەرەكی و پەرتوبڵاوییە، تەنانەت ئەو حزبانەیشی گرتووەتەوە كە پێشتر یەگكرتوو بوون، وەك (حزبی دەعوە) كە بەهۆی ململانێی ناوخۆیی و مكوڕبوونی نوری مالیكی لەسەر مانەوەی لە سەركردایەتیدا، كە جاماوەرێتیەكەی لە كەمیی داوە و مەحاڵە جارێكی تر بتوانێت بگاتەوە دەسەڵات، نەیتوانی بە یەكگرتوویی بچێتە هەڵبژاردنەكانەوە. 

دەبوایە هەندێك لەم گروپانە هەر لە هەڵبژاردنەكانی دووەم و سێیەمەوە نەمانایە، چونكە تێڕوانینێكی سیاسی و بەرنامەیەكی چاكسازیی وایان نییە كە لەكترییان جیابكاتەوە. ئەوەیش كە تەمەنیانی درێژكردووەتەوە ئەوەیە لە پێش هەڵبژاردەكاندا دەچنە هاوپەیمانێیی سیاسیی نەگونجاو و دروستكردنی وەهم لای دەنگدەر بەوەی كە قەوارەیەكی سیاسیی پتەوی خاوەن ئامانجی یەكگرتوو هەیە. ئەم هاوپەیمانێتییانە لەسەر بنەمای فیكری پێكنەهێنراون و بەرنامەیەكی سیاسیی جیاوازیان نییە، بەڵكو هاوپەیمانێتیی بەرژەوەندین و لەگەڵ كۆتاییهاتنی هەڵبژاردنەكاندا خێرا هەر كۆمەڵە و دەكەوێتە دانوستان لەسەر بەشی خۆی لە دەسەڵاتدا.

حەیدەر عەبادی سەرەك وەزیران هاوپەیمانێتییەكی پێكهێنا و ناوی نا (النصر) وەك ئاماژەیەك بۆ سەركەوتنی بەسەر تیرۆردا، بەڵام چەند گروپێكی مایەپووچ كە بە هۆی تۆماری خراپ و گەندەڵیی ئابڕووبەرانەیانەوە لەوەدابوون لە رووی سیاسیەوە نقوم ببن، چوونە ریزیەوە، ئەویش پەتی رزگاربوونی بۆ درێژكردن بۆ ئەوەی بمێننەوە و بەردەوام بن لە گەندەڵی و كۆسپ دروستكردن لە بەردەمیدا، ئەگەر وایدانێین كە پۆستی سەرۆكایەتی وەزیران بۆخۆی دەپارێزێت.

گروپی (دعاة الاسلام) بۆ نموونە، كە لە ساڵی 1999 وە لە (حزب الدعوة) جیابووەتەوە، ناوی (الدعوة)ی لەگەڵ پاشكۆی (تنظیم العراق)دا لەخۆی نابوو، بەڵام دادگای فیدراڵی رازیی نەبوو ئەو ناوە بەكاربێنێت چونكە بۆ حزبێكی تر تۆماركراوە، پاشكۆی (تنظیم العراق)یش لە (حزب الدعوة)ی جیانەدەكردەوە، چونكە ئەویش بۆخۆی رێكخراوێكی دیكەی عێراقییە. ئێ‌ باشە ئەم گروپە ئەگەر لە حزبی دەعوە جیاوازە بۆچی هاوپەیمانێتیی لەگەڵ پێكدێنێت؟ ئەی ئەگەر هەمان ئاراستەی سیاسیی ئەوی هەیە، بۆچی ناگەڕێتەوە بۆی و تێكەڵی نابێتەوە؟.

گروپی ئەنجومەنی باڵا-یش بەهەمانشێوە نایەكگرتووە و پێش چەند مانگێك لەمەوبەر بەهۆی ناكۆكیی نێوان سەركردەكانیەوە بوو بە دوو بەشەوە، كەچی هەردوو بەشە ركابەرەكە سەرلەنوێ‌ و تەنیا و تەنیا بۆ بەرژەوەندیی هەڵبژاردنەكان چوونەوە پاڵ یەكتر و ناكۆكیەكانیشیان هەر بە قووڵی لەنێوانیاندا ماونەتەوە، بەڵام سەركردەكانیان دەزانن كە ئەگەر هاوپەیمانێتیەكی كاتی دانەمەزرێنن ئەوا نامێننەوە. هەردوو گروپەكەیش چوونە ناو هاوپەیمانێتیەكەی عەبادی-یەوە و بەمەیش تەمەنێكی تازەیان بۆ دەنووسرێتەوە، چونكە بە دەنگەكانی ئەو سەردەكەون.

گروپگەلی دیەكەی بچووكیش هەن كە نوێنەرایەتی رەوتی سیاسیی ناكەن، وەك گروپەكانی جەعفەری و شەهرستانی و فەزیلە، ئەمانیش چوونە ناو هاوپەیمانێتیەكەی عەبادی و بۆخۆیان سوود لە جەماوەریی ئەو وەردەگرن و لە پرۆسە سیاسیەكەدا دەمێننەوە. 

نوری مالیكی-یش بە سەرۆكی ئیئتیلافی دەوڵەتی قانون ماوەتەوە كە لە ساڵی 2009 وە دروستیكردووە و زاواكانی و خوشكەزاكانی و مامەكانی و شوێنكەوتە و لایەنگرەكانی خۆیی تێدان. پێشبینی ناكرێت وەك جاری پێشوو دەنگ بێنێت و بچێتە پێشەوە، چونكە زۆربەی عێراقیەكان لۆمەی ئەوەی دەكەن كە بووەتە هۆی تەشەنەسەندنی گەندەڵی و بەفیڕۆدانی پارەی عێراق و كەوتنی شارەكانی عێراق بە دەستی گروپە تیرۆریستیەكان و هاندانی تایفەگەریی.

موقتەدا سەدر-ی سەركردەی دینییش، بوێرییەكی دەگمەنی سیاسیی نواند كاتێك لەگەڵ حزبی شیوعی و گروپە عەلمانییە پەرتوبڵاوەكاندا هاوپەیمانێتیی پێكهێنا. ئەگەرچی هاوپەیمانیی (سائرون) لایەنگەلێكی تێدان كە رەنگە لە رووی فیكریەوە جیاواز بن، بەڵام چەند بنەمایەكی سیاسیی هەن كە پێكهاتەكانی ئەم هاوپەیمانێتیەی كۆكردوونەتەوە، لەوانە هەوڵدان بۆ نوێنەرایەتیی هەژاران و زییانلێكەوتوان و دامەزراندنی دەوڵەتی مەدەنی و دژایەتیی گەندەڵی و پێكهێنانی حكومەتێكی تەكنۆكرات و دەستبەرداربوون لە بەشبەشێنە كە حكومەتەكانی پێشووی لەسەر دامەزراوە. 

سەیر و نامۆترینی هاوپەیمانێتیەكان، ئەوەی ئەیاد عەلاوی-ی عەلمانی و سەلیم جبوری-ی ئیسلامییە كە جاماوەرێتییەكەی كەمبووەتەوە بە هۆی بێباری و خراپیی بەڕێوەبردنی پەرلەمانەوە. ئەم هاوپەیمانێتییە تەمەنێكی نوێی سیاسیی دەدات بە سەلیم جبوری، چونكە سوودمەند دەبێت لە جەماوەرێتیی عەلاوی لە ناو عەلمانییەكان و سوننەكانیشدا. 

بەڵام سەركردەی رێكخراوی بەدر (فەیلەقی بەدر-ی جاران) هاوپەیمانێتیەكی هەڵبژاردنی دامەزراند بە ناوی (الفتح)، چەندین گروپی لەخۆگرتووە كە هەندێكیان چەكدارن و هەندێكیشیان توندڕەو و تۆمەتبارن بە كردەوەی رفاندن و كوشتن. ئەم گروپانە لەژێر ناونیشانی حەشدی شەعبی-دا شەڕی داعش-یان كرد و واپێویست بوو كە بۆ ئەوەی بەشێكبن لە هێزە ئەمنیەكان، بەشداریی هەڵبژاردنەكان نەكەن، بەڵام هەر بەردەوامبووە لە كاری سیاسی و باڵە چەكداریەكەیشی هەر ماوەتەوە كە بەشێكیان پەیوەستن بە ئێران-ەوە. 
 
پێشتر عامری لەگەڵ عەبادی دا هاوپەیمانێتیی بەست و پاشان بە هۆكاری (تەكنیكی) -وەك خۆی وتی- كشایەوە، بەڵام هۆكاری راستەقینەی كشانەوەكەی لەوە دەچێت لەوبڕوایەدابێت كە ئەگەر بەتەنیا بێت سەركەوتنی گەورەتر بەدەستدێنێت، لەمەیشدا پشتی بەستووە بە تۆماری خۆی لە شەڕی دژی گروپە تیرۆریستەكاندا، هەروەها پێیوایە كە ئەگەر لەگەڵ هاوپەیمانێتییەكەی عەبادی-دا بێت ئەوا دەبێتە هۆی سەركەوتنی گروپە ركابەرەكانی وەك گروپەكانی حەكیم و فەزیلە و ئەنجومەنی باڵا.

حزبە كوردییەكانیش بەهەمان شێوە تووشی دابەشبوون و كەمبوونەوەی جەماوەرێتیان بوون، پارتی بە سەرۆكایەتی مەسعود بارزانی بڕیاری داوە بەشداریی هەڵبژاردنەكانی ناوچەكانی دەرەوەی هەرێم نەكات كە بە (داگیركراو)یان دادەنێت، ئەمەیش بە هۆی ئەوەی كە دوای لەناوبردنی رێكخراوی داعش، پەیوەست بوونەتەوە بە ناوەندەوە. بەڵام هۆكاری راستەقینەی بەشدارینەكردنەكەی، كشانەوەی جەماوەرێتیی بارزانی-یە لە دوای شكستی ریفراندۆمی سەربەخۆیی و روونبوونەوەی خراپیی بەڕێوەبردنی ئەو ناوچانەی كە بەزەبری هێز و بەهۆی سەرقاڵیی ناوەند بە شەڕی گروپە تیرۆریستیەكانەوە، دەستی بەسەردا گرت.

یەكێتی-یش لە دوای كۆچی دوایی جەلال تاڵەبانی-ی سەركردەیەوە، دابەش بوو بۆ چەند باڵێك و بەرهەم ساڵح-یشی لێ‌ جیابووەوە و رێكخراوێكی تازەی دامەزراند. بزوتنەوەی گۆڕان، سەرەڕای نەمانی نەوشیروان مستەفا-ی سەركردەی، بەڵام هێشتا بەهێزە، ئەمەیش لەبەر ئەوەی دژی گەندەڵیی حكومەتی هەرێم بوو كە هەردوو حزبی پارتی و یەكێتی بەڕێوەی دەبەن، هەروەها لە دژی تاكڕەویی خێزانی بارزانی-یشە لە دەسەڵاتدا و نەیاری ریفراندۆمی سەربەخۆییش بوو. چاودێران پێیانوایە كە بزووتنەوەی گۆڕان لە هەڵبژاردنەكانی داهاتوودا دەنگی زیاتر بەدەستبێنێت.

سیستمی ئێستای هەڵبژاردنەكان (سانت لیگۆ-ی هەمواركراوی عێراقی) خزمەتی هاوپەیمانێتییە گەورەكان دەكات و بەربژێرەكانیان دەتوانن بە دەنگێكی كەمیشەوە بیبەنەوە. چەند پاڵێوراو بە كەمتر لە سەد دەنگ (سەركەوتن) و ئەوانی تریش كە ئەگەرچی هەزاران دەنگێن هێنا، دەرنەچوون، وەك جاسم حلفی 16 هەزار و هەیفا ئەمین 8 هەزار دەنگ لە هەڵبژاردنەكەی پێشوودا.

گومان لەوەدا نییە رەتكردنەوەكەی عەبادی بەوەی كە بچێتە هاوپەیمانتێتیەكی مالیكی-یەوە، كارێكی نیشانپێك و بە پاساوە، بەڵام هاوپەیمانیی لەگەڵ گروپە لاواز و گەندەڵەكاندا، بەردەوامیی دەدات بە لێكترازان و جیابوونەوە لە گۆڕەپانی عێراقدا و وادەكات ئەم گروپانە بمێننەوە و دەوڵەتیش لاواز ببێت. ئەگەر یەكگرتوویی و پێكەوەیی راستەقینەی لەسەر بنەماكانی ئاراستەی سیاسیی باش و بەرنامەی پلان بۆ داڕێژراوی ئابوریی نەبێت، ئەوا ئاییندەی عێراق، وەك دەوڵەتێكی یەكگرتوو، لەبەردەم گێژاوی مەترسیدا دەبێت.  

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure