راى كارل ماركس له‌سه‌ر بارودۆخى ئه‌مڕۆى جیهان چییه‌؟

بۆچوون / بیروڕا :: 18/01/2018

وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید
ئه‌گه‌ر بۆ ساتێكیش بووه‌ ئه‌وه‌ بێننه‌ به‌رچاوتان كه‌ ئینته‌رنێت و ڤیدیۆ و كه‌ناڵه‌ فه‌زاییه‌كان له‌سه‌رده‌مى ماركس-دا هه‌بووبن. به‌ڵكو بیهێنه‌ به‌رچاوى خۆتان ئه‌گه‌ر ئه‌م شۆڕشى زانیارییه‌ى كه‌ رووى گه‌ردوونى گۆڕیوه‌ له‌ سه‌رده‌مى سوقرات و ئه‌فلاتۆن و ئه‌رستۆدا هه‌بوایه‌. ئه‌وكاته‌ به‌ ده‌نگ و ره‌نگ ده‌مانبینین كه‌ به‌ شه‌قامه‌كانى ئه‌سینادا دێن و ده‌چن و گفتوگۆده‌كه‌ن.. یان بیهێننه‌ به‌رچاوتان كه‌ موته‌نه‌بى ببینین، به‌و هه‌موو كه‌سێتیه‌ ناوازه‌یه‌وه‌ زیندووبێت و قه‌سیده‌كانى له‌ خزمه‌تى سیفولده‌وله‌ و له‌ یوتیوب-ه‌وه‌ بخوێنێته‌وه‌. چۆن سه‌ركرده‌ى شیعرى عه‌ره‌بى شیعره‌ سه‌رواداره‌كانى ده‌چڕێت؟ شتێكى سه‌یره‌!!.

شتێكه‌ مێشك وڕ و كاس ده‌كات. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئێمه‌ تاهه‌تایه‌ له‌م شتانه‌ بێبه‌شین و هیچیانمان بۆ نه‌ماونه‌ته‌وه‌ بێجگه‌ له‌ دانراوه‌ نووسراوه‌كانیان كه‌ نه‌ ده‌نگ و نه‌ ڕه‌نگ و نه‌ ژیانیان تێدا نین. له‌ هه‌موو ژیانماندا نایانبینین و شێوه‌ و سیمایان نازانین و گوێمان له‌ ده‌نگیان نابێت. كه‌چى بلیمه‌ته‌كانى ئه‌م سه‌رده‌مه‌، وه‌ك خۆمان، دواى یه‌ك ملیۆن ساڵیش خه‌ڵكى، به‌ وێنه‌ى تایبه‌تى وه‌ك ئێستایانه‌وه‌، ده‌یانبینێت. ده‌یانبینن به‌ هه‌موو پێكه‌نین و زه‌رده‌خنه‌ و گرژ و مۆنى و به‌ هه‌موو شتێكیانه‌وه‌.. ئاى ئه‌مه‌ چ گه‌نجینه‌یه‌كه‌ كه‌ به‌ پاره‌ ناخه‌مڵێنرێت و هه‌موو نه‌وه‌كانى پێشووى ئێمه‌، هه‌ر له‌ یۆنانه‌وه‌ بۆ عه‌ره‌ب و بۆ فه‌رمانڕه‌وایانى هند و چین و خۆرئاوا، هه‌ر هه‌موویان، حه‌سوودى و ئیره‌ییمان پێده‌به‌ن. بۆیه‌ ده‌ڵێم: گه‌وره‌ترین به‌خت و شانس-ى ئێمه‌ له‌ مێژوودا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێش سه‌رهه‌ڵدانى ئینته‌رنێت و ئیمه‌یڵ و ئه‌م هه‌موو شۆڕشى زانیارییه‌ى ئێستا، نه‌مردین. 

به‌ڵام ئه‌مه‌ رێگه‌ له‌وه‌ ناگرێت كه‌ خه‌یاڵ بمانباته‌وه‌، چونكه‌ خه‌یاڵ تا راده‌یه‌ك قه‌ره‌بووى واقیعه‌ راسته‌قینه‌كه‌ ده‌كاته‌وه‌. له‌ هه‌موو بارێكدا هیچ هۆكارێكى دیكه‌مان له‌به‌رده‌ستدا نییه‌ بۆ دواندن و هێنانه‌قسه‌ى كه‌سه‌ مه‌زنه‌كانى رابردوو و راوێژپێكردن و ده‌مودوو تاقیكردنه‌وه‌یان و زانینى بیروڕایان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ ئێستا رووده‌دات. ئه‌مه‌یش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بیرمه‌ندى دیار و ناسراوى فره‌نسایى هێنرى پینا-رویز كردوویه‌تى. ئه‌و كه‌ فه‌یله‌سوف و مامۆستاى زانكۆ و یه‌كێك له‌ گه‌وره‌ تیۆریسته‌ عه‌لمانیه‌كانه‌ له‌ فره‌نسا، به‌مدوایانه‌ كتێبێكى گه‌وره‌ى به‌ ناونیشانى (فه‌رهه‌نگى عاشق بۆ عه‌لمانیه‌ت) ده‌ركردووه‌، خۆزگه‌ ده‌كرا به‌ عه‌ره‌بى. ئه‌م توێژه‌ره‌ چى كردووه‌؟ هاتووه‌ جارێكى تر كارڵ ماركس-ى گه‌ڕاندووه‌ته‌وه‌ بۆ ژیان و دواندوویه‌تى و چه‌ندین دیدارى له‌گه‌ڵ كردووه‌ و له‌ كۆتاییدا كردوونیه‌ته‌ كتێبێكى جوانى نزیكه‌ى دووسه‌د لاپه‌ڕه‌یى شتێك كه‌متر. پرسیاره‌كانى له‌م جۆرانه‌ بوون: راى كارڵ ماركس به‌ حاڵه‌تى خۆى و ئه‌زموونى و رێبازى فیكرى و شۆڕشگێڕانه‌ى چییه‌ له‌سه‌ر سه‌ده‌ى نۆزده‌؟ یان راى چییه‌ له‌سه‌ر بارودۆخى ئه‌مڕۆى جیهان ئه‌گه‌ر له‌ سه‌ره‌تاكانى ئه‌م سه‌ده‌ى بیست و یه‌كه‌دا بژیایه‌؟ هه‌روه‌ها راى چییه‌ له‌سه‌ر گه‌وره‌ بیرمه‌ندانى سه‌رده‌مى خۆى به‌ تایبه‌ت هیگڵ-ى مامۆستاى گه‌وره‌ى؟ پاشان راى چییه‌ له‌سه‌ر زۆر شتى تر كه‌ له‌ ژماردن نایه‌ن؟. ئه‌مه‌ ئه‌وانه‌ن كه‌ له‌م كتێبه‌ خه‌یاڵییه‌ به‌رزه‌ بێوێنه‌یه‌دا هه‌یه‌. وه‌ك گفتوگۆكانى ئه‌ندریێ مایكڵ وایه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ مه‌ئمون-ى گه‌وره‌ترین خه‌لیفه‌ى رۆشنبیر له‌ مێژووى عه‌ره‌ب و ئیسلامدا، كردوویه‌تى. 
 
به‌ڵام بۆ رێگریى له‌ هه‌ر ناڕوونى و ته‌مومژێك و وه‌ك ده‌ستپاكییه‌كى خۆم له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌ خوێنه‌ران ده‌ڵێم: من له‌ هه‌موو ژیانمدا به‌ ماركس سه‌رسام نه‌بووم نه‌خوازه‌ به‌ ماركسیه‌ت و شیوعیه‌ت، ئه‌مه‌یش له‌به‌ر هۆكارێكى ساده‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سه‌دده‌رسه‌د مادى-یه‌، واتا به‌ شێوه‌یه‌كى ته‌واوه‌تى و یه‌كجاریى ته‌كیزى له‌سه‌ر هۆكاره‌ مادییه‌كانه‌. ئه‌مه‌یش شتێكه‌ بێزارم ده‌كات و له‌ ده‌ستى راده‌كه‌م. له‌به‌ر ئه‌مه‌یشه‌ كه‌ رۆژێك له‌ رۆژان ماركس یه‌كێك نه‌بووه‌ له‌ سه‌رچاوه‌ فیكرییه‌كانم. پێچه‌وانه‌ى ڤۆڵتێر یان كانت و به‌تایبه‌تى جان جاك رۆسۆ، چونكه‌ ئه‌مانه‌ ئایدیالیستى رۆحانى بوون زۆر زیارتر له‌وه‌ى كه‌ ماتریالیستى بن، بۆیه‌ پێیان سه‌رسام و ئاسووده‌م.  

به‌ڵام كه‌ نووسه‌ره‌كه‌ قه‌ناعه‌تى به‌وه‌ هه‌یه‌ ده‌یڵێت، ئیتر من بۆ مافى قسه‌كردن و سه‌رسامبوونى به‌ ماركس نه‌ده‌مێ؟ ده‌ڵێم كه‌ هێنرى پینا-رویز كه‌سێكى به‌ڕێز و بیرمه‌ندێكى راسته‌قینه‌یه‌ و گاڵته‌ى پێناكرێت. مه‌گه‌ر دیموكراسى ماناى ئه‌وه‌ نییه‌ بوار بدرێت به‌وه‌یش كه‌ راى جیاواز و شرۆڤه‌ و لێكدانه‌وه‌ى جیاوازى هه‌یه‌؟ جگه‌ له‌مه‌یش ئه‌و ماركس-ى خۆش ده‌وێت و رقیشى له‌ ماركسیه‌ته‌. ئه‌مه‌یش ئه‌و شته‌ی ئه‌وه‌ كه‌ زۆر پێى سه‌رسامم. ئه‌و رقى له‌ ماركسیه‌ته‌ وه‌ك بیروباوه‌ڕێكى داخراو یان ره‌قبووى له‌ قاڵبدراوى به‌ به‌ردبوو كه‌ عه‌قڵ و ئه‌فراندن هه‌ڵوه‌شێنێت. له‌ چوارچێوه‌ى ئه‌م دید و تێڕوانینه‌وه‌ ئه‌م كتێبه‌ى داناوه‌. له‌ پێشه‌كیى كتێبه‌كه‌یدا نووسه‌ر شتێك ده‌ڵێت به‌و مانایه‌ى كه‌: ئه‌م دیدار و چاوپێكه‌وتنانه‌ى ده‌یانخوێنینه‌وه‌ هه‌رگیز ئه‌نجامنه‌دراون. چونكه‌ زیاد له‌ شه‌ست ساڵ پێش ئه‌وه‌ى من له‌دایكبم كارڵ ماركس مردووه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا ئه‌مانه‌ حه‌قیه‌تن و هیچیان داهێنراوى خۆم نین. درۆى له‌گه‌ڵ ناكه‌م و قسه‌یه‌ك ناكه‌م كه‌ نه‌یكردبێت. ته‌نیا پرسیاره‌كان له‌ منه‌وه‌ن و ئیتر وه‌ڵامه‌كان هه‌موویان له‌ كتێب و وتاره‌ زۆره‌كانى كارڵ ماركس-ه‌وه‌ وه‌رگیراون. بۆیه‌ ده‌توانم بڵێم ئه‌م دیداره‌ خه‌یاڵییانه‌ى له‌گه‌ڵ كه‌سێكدا كراون كه‌ ساڵى 1883 مردووه‌ واتا پێش نزیكه‌ى سه‌ده‌ و نیوێك له‌مه‌وبه‌ر، به‌ هیچ جۆرێك نه‌ وه‌همین و نه‌ خه‌یاڵین. ویستوویشمه‌ به‌ هۆیه‌وه‌ ئاسانكاریى بۆ خوێنه‌ر بكه‌م بۆ ئه‌وه‌ى به‌ سانایى بچێته‌ ناو فیكرى كارڵ ماركس-ه‌وه‌ كه‌ زۆرجار قورس و ئاڵۆزن. فیكرێكه‌ پێچه‌وانه‌ى ئه‌وه‌ى كه‌ ده‌یزانین، به‌ باشى نازانرێن و تێیناگه‌ین. چونكه‌ بووه‌ به‌ ژێر حوكمى پێشوه‌خت و بیرى باو و دروشمگه‌لى دیماگۆگیى هه‌ڵه‌وه‌.   

پاشان نووسه‌ر ده‌ڵێت: ده‌بێت بزانرێت بیرى كارڵ ماركس له‌و وێنه‌ شێوێنراوه‌ واوه‌تره‌ كه‌ ستالین و ستالینییه‌ شیوعیه‌كان وتویانه‌. ئه‌و كه‌سێكى تره‌. ده‌كرێت بگوترێت كارڵ ماركس كه‌سێكى دووربین-ه‌ و دوورى دوورى دوور ده‌بینێت. به‌ڵێ ماركس پێشبینیى ئه‌م عه‌وله‌مه‌ى سه‌رمایه‌داریه‌ شێته‌ باوه‌ى ئێستاى كردبوو كه‌ به‌سه‌ر جیهاندا زاڵ بووه‌. به‌ چاوى خۆى بینیویه‌تى و زانیویه‌تى كه‌ هه‌ر دێت و رێگه‌ى پێناگیرێت. عه‌وله‌مه‌یه‌كه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند ده‌وڵه‌مه‌ندتر و هه‌ژار هه‌ژارتر ده‌كات. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌یشه‌ كه‌ پرسیارم لێكردووه‌ ده‌رباره‌ى پاره‌په‌رستى له‌م سه‌رده‌مه‌ماندا و ده‌رباره‌ى ئازارى مرۆڤ بۆ به‌شێك له‌و گه‌ل-انه‌ى كه‌ له‌ به‌رهه‌مى عه‌وله‌مه‌ بێبه‌شن و هه‌روه‌ها ده‌رباره‌ى ئایین و ئیستیغلالكردن و هاوكاریى هه‌ژاران و نه‌داران و ...هتد. ویستوومه‌ بیروڕاى ئه‌و سه‌باره‌ت به‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ بزانم. ئه‌م كتێبه‌یش به‌رئه‌نجامى ئه‌وه‌یه‌. 

به‌ڵام ئه‌ى هه‌ندێك له‌ هاوچه‌رخانى ئێستامان چیى ده‌رباره‌ ده‌ڵێن؟ تۆمه‌تبارى ده‌كه‌ن به‌ به‌رپرسیارێتى له‌ گۆلاگ-ى ترسناكى ستالینى. ئه‌مه‌یش زوڵمێكى گه‌وره‌یه‌. ئایا مه‌سیح به‌رپرسیاره‌ له‌ دادگاكانى پشكنینه‌ خراپه‌كه‌؟ لێره‌دا هه‌م پره‌نسیپ و بنه‌ماى به‌رزى نموونه‌یى هه‌ن و هه‌م جێبه‌جێكردنى خراپ یان هه‌لپه‌رستى لاده‌رانه‌یش هه‌یه‌. بۆیه‌ تكایه‌ ئه‌مه‌ تێكه‌ڵ به‌وه‌ مه‌كه‌ن. یان له‌ پێویست زیاتر سته‌م له‌ ماركس مه‌كه‌ن. چونكه‌ ئه‌و فه‌یله‌سوفى ئازادكردن بووه‌ نه‌ك سه‌ركوتكردن. به‌ درێژایى هه‌موو ژیانى، خه‌باتى بۆ ئازادیى خه‌ڵك و گه‌لان كردووه‌. گه‌وره‌ترین به‌ڵگه‌ى ئه‌مه‌یش پشتگیریكردنى بوو له‌ ئه‌براهام لینكۆڵن له‌و جه‌نگه‌یدا كه‌ به‌ ئامانجى ئازادكردنى ره‌شپێسته‌كانى ئه‌مریكا به‌رپاى كرد. ئه‌و جه‌نگه‌ى كه‌ سه‌رۆكه‌ مه‌زنه‌كه‌ى ئه‌مریكا باجه‌كه‌یى به‌ قورسى دا چونكه‌ وه‌ك ده‌زانرێت سپیپێسته‌ توندڕه‌وه‌كان كوشتیان. ئه‌وه‌بوو كاتێك له‌ هۆڵى سینه‌مایه‌كدا بۆ ته‌ماشاكردنى فیلمێك دانیشتبوو، له‌ پشته‌وه‌ ته‌قه‌یان لێكرد و به‌ گولـله‌یه‌كى ده‌مانچه‌ كوشتیان. هه‌روه‌ها ماركس به‌رگریكردووه‌ له‌ ئازادیى رۆژنامه‌گه‌ریى له‌ دژى سانسۆرى سه‌ركوتگه‌رانه‌ى پروسى. بێگومان به‌رگریى له‌ چینى كرێكارانى چه‌وساوه‌ى ده‌ستى سه‌رمایه‌داره‌ چاوچنۆكه‌كانیش كردووه‌.  

به‌ڵام ماركس، وه‌ك نووسه‌ره‌كه‌ ده‌ڵێت ته‌نیا قۆناغى یه‌كه‌مى سه‌رمایه‌داریى بینیوه‌، واتا سه‌رمایه‌داریى سه‌ده‌ى نۆزده‌، ئه‌مه‌یش ده‌كرێت ناوى بنێین سه‌رمایه‌داریى سه‌ره‌تایى كه‌ بێگومان نه‌ باوه‌ڕى هه‌بوو نه‌ یاسا، جگه‌ له‌ یاساى قازانجى خێرا له‌سه‌ر پشتى ئه‌و كرێكاره‌ نائومێدانه‌ى كه‌ رۆژانه‌ زیاد له‌ ده‌ كاتژمێر كاریان ده‌كرد به‌ كرێیه‌كى یه‌كجار كه‌م و به‌بێ هیچ بیمه‌یه‌كى ته‌ندروستى و هیچ دڵنیاییه‌كى كۆمه‌ڵایه‌تى و هیچ جۆرێكى پاراستن و پارێزگارى لێكردنیان. به‌ڵام دواى ئه‌م سه‌رمایه‌دارییه‌ ئه‌وپه‌ڕى وه‌حشیگه‌ره‌ نامرۆڤایه‌تیه‌، سه‌رمایه‌داریى دووه‌م له‌ سه‌ده‌ى بیست-دا هاته‌ بوون. تیۆره‌كانى ماركس و ئه‌نگلز رۆڵێكى گه‌وره‌یان گێڕا له‌ سووككردنى قورساییه‌كه‌ى له‌سه‌ر چینى كرێكار. چونكه‌ ئه‌م شرۆڤه‌ و لێكدانه‌وه‌ و تیۆرانه‌ خه‌باتى چینى كرێكارانیان ئاراسته‌كرد و وایان كرد كه‌ هه‌ندێك سازش له‌ به‌رژه‌وه‌ندیى خۆیان به‌سه‌ر سه‌رمایه‌داراندا بسه‌پێنن. به‌مه‌یش كرێكار له‌ ئه‌وروپا بیمه‌ى كۆمه‌ڵایه‌تى و ته‌ندروستیى به‌ده‌ستهێنا و كاتژمێره‌كانى كاریان كه‌مكرده‌وه‌ و كرێیان زیاد بوو. ئیتر كرێكار وایلێهات كه‌ سه‌لاجه‌ و جلشۆر و ئۆتۆمبێلى هه‌بێت و تاڕاده‌یه‌ك بووه‌ به‌كارهێن و چووه‌ چێژوه‌رگرتن به‌ ژیانه‌وه‌. نووسه‌ر وایده‌بینێت ئه‌گه‌ر تیۆره‌ رۆشنگه‌رییه‌كانى ماركس نه‌بوونایه‌ كه‌ پێشڕه‌وێتیى خه‌باتى كرێكارى و سه‌ندیكایى كرد، ئه‌مانه‌ به‌دینه‌ده‌هاتن.  به‌مه‌یش ئه‌و قسه‌یه‌ى كه‌ ده‌ڵێت فیكر ته‌نیا قسه‌ى رووته‌ و هیچ واتا و به‌هایه‌كى نییه‌، هه‌ڵه‌یه‌. چونكه‌ فیكر له‌ گولـله‌ به‌هێزتره‌ ئه‌گه‌ر فیكرێكى راسته‌قینه‌ى رۆشن بێت. 
 
ئێستا گه‌یشتوینه‌ته‌ قۆناغى سێیه‌مى قۆناغه‌كانى سه‌رمایه‌دارى، ئه‌وه‌ى كه‌ ده‌كرێت ناوى بنێین عه‌وله‌مه‌ى سه‌رمایه‌داریى بانقى. به‌لاى نووسه‌ره‌وه‌ ئه‌م قۆناغى سێیه‌مه‌ به‌ هه‌ژموون و زاڵبوونى پاره‌ ده‌ناسرێته‌وه‌ و جیاده‌كرێته‌وه‌. پاره‌ وه‌ك گوێره‌كه‌ى ئاڵتون ده‌په‌رسترێت. چونكه‌ ملیاردێره‌كان ته‌حه‌كوم به‌ جیهانه‌وه‌ ده‌كه‌ن و ماسوولكه‌ به‌هێزه‌كانیان، واتا پاره‌كانیان، له‌ ده‌ریاى هه‌ژارى و كه‌ساسى و هه‌ناسه‌ساردیدا پیشان ده‌ده‌ن، به‌بێ هیچ شه‌رم و ئابڕوویه‌ك. به‌بێ ئه‌وه‌ى نه‌ هه‌ست و نه‌ ویژدان و نه‌ گه‌ردێك بیرى مرۆڤایه‌تیان هه‌بێت. لێره‌دا ئسوڵییه‌تى دڕنده‌یى و ساردوسڕیى خۆرئاوا خۆى له‌ بۆسه‌ ده‌نێت. ئه‌م قۆناغى سێیه‌مى سه‌رمایه‌دارییه‌، ماركس له‌ كتێبى به‌ناوبانگى سه‌رمایه‌-دا پێشبینیى كردووه‌، به‌تایبه‌ت له‌و به‌شه‌یدا كه‌ ته‌رخانكراوه‌ بۆ شیكردنه‌وه‌ى په‌رستنى كاڵا و پیرۆزكردنى، هه‌روه‌ها له‌ پاره‌په‌رستى و ئه‌و سه‌رمایه‌یه‌ى كه‌ به‌هۆى زێده‌بایى قازانجه‌وه‌ پاره‌ى تر كه‌ڵه‌كه‌ ده‌كات. كارڵ ماركس پێشبینیى هه‌موو ئه‌مانه‌ى كردبوو. ته‌نانه‌ت پێشبینیى ئه‌و لادانه‌ مه‌ترسیداره‌یشى كردووه‌ كه‌ به‌م دواییانه‌ له‌ناكاو رووبه‌ڕووى سه‌رمایه‌داریى بووه‌وه‌ و بووه‌هۆى به‌ربه‌ره‌كانیى بانقه‌كان له‌ بازاڕه‌ جیهانیه‌كانى دراودا. ئه‌م به‌ربه‌ره‌كانیانه‌یش بوونه‌ هۆى قه‌یرانه‌ به‌ناوبانگه‌ جیهانییه‌كه‌ى ساڵى 2008 كه‌ گه‌وره‌ترین دزى و ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنى پاره‌ى دانراوى خه‌ڵكى ئاسایى له‌ بانقه‌كاندا تێداكرا. با ئه‌و زیانانه‌یشمان له‌بیرنه‌چێت كه‌ به‌سه‌ر ژینگه‌دا هاتوون به‌ هۆى ئاره‌زووى شێتانه‌ى سه‌رمایه‌دارانه‌وه‌ بۆ به‌رهه‌مهێنان و زیادكردنى ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ى كه‌ ره‌چاوى به‌رژه‌وه‌ندیى زه‌وى و ژینگه‌ى تێدا ناكرێت، نه‌خوازه‌ مرۆڤیش. ئێستا باجى قورسى هه‌موو ئه‌مانه‌ ده‌ده‌ین، ئه‌ویش به‌هۆى چڵێسیى سه‌رمایه‌داریى وه‌حشیگه‌رایى نامرۆڤانه‌ى خۆرئاواوه‌. پیسیى ئاسمانى ته‌نیوه‌ و تێكچوونى كه‌شوهه‌وا و ژینگه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ ئاستێك كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ چاره‌نووسى هه‌موو ره‌گه‌زى ئاده‌میزاد ده‌كات. 

نووسه‌ر چۆن دیدارى له‌گه‌ڵ كارڵ ماركس كردووه‌؟
فه‌رموون له‌گه‌ڵ ئه‌م سینایۆ تۆباویه‌ خه‌یاڵیه‌دا: له‌به‌رئه‌وه‌ى كه‌ زۆر به‌ به‌رهه‌مه‌ نه‌مر و نادیاره‌كانى ماركس، وه‌ك خۆى ده‌ڵێت، سه‌رسامه‌، بۆیه‌ بڕیاریدا بچێته‌ له‌نده‌ن كه‌ ماركس-ى لێیه‌ و چاوپێكه‌وتنى له‌گه‌ڵ بكات. له‌وێ له‌ كۆتاییه‌كانى ژیانیدا بینیویه‌تى نه‌ك له‌ سه‌ره‌تاكانى ژیانیدا. له‌ ماڵه‌كه‌ى خۆیدا له‌ ساڵى 1882 چووه‌ته‌ لاى. دواى ئه‌وه‌ى جینى-ى هاوسه‌ر و ئازیزى دڵى، له‌ ساڵى 1881 دا له‌ده‌ستداوه‌، نه‌خۆشى و دڵته‌نگى ماندوویان كردووه‌ و ته‌نیا ساڵێكى ژیان ماوه‌. هاوسه‌ره‌كه‌ى به‌ درێژایى هه‌موو ژیانى هاوه‌ڵى بووه‌ و سه‌ره‌ڕاى هه‌ژاریى توند و نه‌داریى ترسناك به‌ڵام ئه‌و جێینه‌هێشتووه‌ و لاى ماوه‌ته‌وه‌. ئه‌وه‌یش ئاشكرایه‌ كه‌ ئه‌و خۆى له‌ خێزانێكى ده‌وڵه‌مه‌ند و تێر، له‌دایك بووه‌ كه‌ برسێتى و بێبه‌شیى نه‌دیوه‌. ئه‌ى چۆن له‌ ژیانێكى كه‌ساسیدا ئارامى گرتووه‌ له‌گه‌ڵ كه‌سێكى بێكاردا كه‌ ره‌نگه‌ هیچ شتێكى پاشه‌كه‌وت نه‌كردبێت؟ قه‌ناعه‌تى به‌ بیرى خۆى و به‌و خه‌ونه‌ جوانه‌وه‌ پێهێناوه‌ كه‌ ئامانجى رزگاركردنى ئاده‌میزاد و به‌دیهێنانى به‌هه‌شته‌ له‌سه‌ر ئه‌م زه‌وییه‌. جگه‌ له‌وه‌یش وه‌ك ده‌گوترێت: خۆشه‌ویستیى كوێره‌. بۆ باشبه‌ختى، ئه‌نگلز-ى هاوڕێى ده‌وڵه‌مه‌ندى هه‌یه‌ و هه‌ر ئه‌ویش ئه‌م خێزانه‌ى له‌ شه‌ڕى لابه‌لا رزگاركرد. ئاشكرایشه‌ كه‌ ماركس و هاوسه‌ره‌كه‌ى سێ منداڵیان به‌هۆى برسێتى و نه‌دارى و نه‌توانایى له‌ چاره‌سه‌ركردنى نه‌خۆشیدا له‌ده‌ستداوه‌. به‌ڵام ئه‌مانه‌ پێش ناسینى ئه‌نگلز بووه‌.

پاشان نووسه‌ر ده‌ڵێت كه‌ بارى ته‌ندروستیى كارڵ ماركس له‌ ماوه‌ى پێشوودا زۆر خراپ بووه‌، ئه‌گه‌رچى ته‌مه‌نیشى له‌ شه‌ست و سێ ساڵ تێپه‌ڕى نه‌كردووه‌. به‌ڵام ئه‌و ژیانه‌ سه‌خته‌ى كه‌ گوزه‌راندوویه‌تى و ئازارى جه‌سته‌یى و مه‌عنه‌وى، ته‌ندروستییان فه‌وتاندووه‌. ئینجا مردنى ژنه‌ به‌نرخه‌كه‌یشى ئه‌و باقیه‌ى ترى ژیانى له‌ناوبرد كه‌ مابووه‌وه‌... هه‌موو ئه‌وانه‌ى له‌م ماوانه‌ى دواییدا سه‌ردانیان كردووه‌ ده‌ڵێن ته‌واو شه‌كه‌ته‌. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا هێشتا كار له‌ نووسینى كتێبه‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌یدا ده‌كات، كتێبى: سه‌رمایه‌. سه‌رمایه‌ ئه‌و كاكڵه‌ فیكریه‌یه‌تى كه‌ نه‌یتوانى به‌ته‌واوى ته‌واوى بكات. له‌ كتێبخانه‌كه‌یدا پێشوازیى كردووه‌، كتێبخانه‌یه‌كى پڕ له‌ كاغه‌ز و سه‌رچاوه‌ و رۆژنامه‌ و ئه‌و هه‌موو په‌رتوبڵاویه‌ى كه‌ له‌ كتێبخانه‌ى بیرمه‌ندێكى وه‌ك كارڵ ماركس-دا هه‌یه‌. له‌ ته‌نیشتیه‌وه‌ وێنه‌یه‌كى ئه‌نگلز هه‌یه‌، ئه‌نگلز-ى هاوڕێى خه‌بات و تێكۆشانى له‌پێناو جیهانێكى دادوه‌رانه‌تر یان كه‌متر سته‌مدیده‌. ئه‌وان پێكه‌وه‌ به‌ فیكر و بیروباوه‌ڕ تێكۆشان و خه‌باتیان كرد له‌ پێناو تێپه‌ڕاندنى ئه‌م جیهانى سه‌رمایه‌داره‌ سته‌مكاره‌ و ده‌ستپێكردنى جیهانێكى دیكه‌ى نوێ. به‌مه‌یش، وه‌ك پێشتر باسمان كرد، بارودۆخى چینى كرێكاران باشتر بوو و له‌ قۆناغى دووه‌مى سه‌رمایه‌داریدا هه‌ندێك له‌ مافه‌كانیان به‌ده‌ستهێنا.  
سه‌رچاوه‌: ئه‌لشه‌رق ئه‌لئه‌وسه‌ت

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure