شكستى به‌هارى كوردى.. دواى به‌هارى عه‌ره‌بى

بۆچوون / بیروڕا :: 02/01/2018

سه‌رچاوه‌: ئه‌لحه‌یات
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید

ئه‌گه‌ر پێش چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر خۆپیشاندانه‌كانى هه‌رێمى كوردستان ده‌ستیان پێبكردایه‌، ئاسان بوو كه‌ بخرێنه‌ ریزى شه‌پۆله‌كانى به‌هارى عه‌ره‌بییه‌وه‌. ئه‌وه‌ى سه‌ركرده‌كانى هه‌رێم له‌گه‌ڵ خۆپیشاندانه‌كاندا كردیان واده‌كات به‌راورد بكرێت به‌وه‌ى رژێمه‌ عه‌ره‌بیه‌كان كردیان، به‌ڵام خۆپیشاندانه‌كان "له‌گه‌ڵ هۆكارى دیكه‌دا" زیاتر واده‌كات كه‌ وه‌ك به‌ڵگه‌یه‌ك بۆ داته‌پینى دۆخى ناوخۆ ته‌ماشا بكرێت له‌چوارچێوه‌ى ده‌ره‌نجامه‌كانى شكستى پرۆژه‌ى سه‌ربه‌خۆییه‌كه‌دا. له‌وانه‌یه‌ خۆپیشاندانه‌كان به‌ڵگه‌ى ئه‌وانه‌ پشتگیریى لێ بكه‌ن كه‌ پێیانوایه‌ سه‌ركێشیى سه‌ربه‌خۆیى، راكردن و هه‌ڵاتنه‌ له‌ شایسته‌ ناوخۆییه‌كان، به‌ڵام ئه‌وانه‌ى له‌ دواى ریفراندۆمه‌كه‌وه‌ روویاندا گه‌وره‌تر و توندترن له‌وه‌ى كه‌ ته‌نیا به‌رپه‌رچدانه‌وه‌یه‌كى بێت، چونكه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ هه‌رێم بگێڕێته‌وه‌ بۆ رۆژگارى دژه‌فڕینه‌كه‌ى سه‌رده‌مى سه‌دام حسێن و داماڵینى له‌و ده‌ستكه‌وتانه‌ى كه‌ دواى رووخانى ئه‌و كۆیكردوونه‌ته‌وه‌.

نا چه‌ند مانگێكى كه‌مى له‌مه‌وبه‌ر، ده‌كرا وابزانرێت كه‌ به‌هارى عه‌ره‌بى به‌رهه‌مى كوردیى لێكه‌وتووه‌ته‌وه‌. ئه‌وه‌بوو له‌ دوو وڵاتى عه‌ره‌بیدا، كه‌ سوریا و عێراقن، كاروباره‌كان له‌ یه‌كه‌میاندا به‌ره‌و له‌ناوبردى شۆڕش و له‌ دووه‌میشیاندا به‌ره‌و كۆنترۆڵكردنى پێكهاته‌ى سوننه‌ ده‌چوون، به‌ڵام هێزى دیفاكتۆى كوردى له‌ سوریا په‌لیكێشا بۆ به‌ده‌ستهێنانى پشتیوانیى ئه‌مریكا و به‌ستنى هاوپه‌یمانێتى له‌گه‌ڵ رژێم و تاران و مۆسكۆ، له‌ عێراقیش هێزه‌كانى پێشمه‌رگه‌ پێشڕه‌وییان كرد بۆ كۆنترۆڵكردنى ناوچه‌ كێشه‌له‌سه‌ره‌كان تا گه‌یشته‌ راگه‌یاندنى ریفراندۆم بۆ سه‌ربه‌خۆیى. 

له‌ سه‌ر ئاستى به‌ره‌ى كوردى، ئه‌و بیروڕایه‌ په‌ره‌یسه‌ند كه‌ پێوایه‌ ده‌كرێت ململانێ ناوخۆییه‌كان بقۆزرێنه‌وه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیى پرۆژه‌ كوردیه‌كه‌. له‌ناو ئه‌م پراگماتیه‌دا، كه‌ پێده‌چێت پاساوى هۆكارگه‌لێكى راسته‌قینه‌ و دروستكراویش بێت، هاوپه‌یمانێتیى له‌گه‌ڵ هه‌ردوو ده‌سه‌ڵاتى تاران له‌ سوریا و عێراق-یش وه‌ك پاساوێكى دیكه‌ هاته‌ئاراوه‌، گفتوگۆیه‌كیش نه‌بوو ده‌رباره‌ى ئه‌خلاقیه‌تى یاخود ده‌رباره‌ى سووده‌كانى له‌ دوورمه‌ودادا.

له‌وه‌یش دوورتر، باسوخواسه‌كان به‌ ئاراسته‌یه‌كدا رۆیشتن كه‌ شێوه‌یه‌كى بونیاتنه‌رانه‌ وه‌ربگرن و پرسیارگه‌لێك بێننه‌ ئاراوه‌، وه‌ك: ئه‌گه‌ر چاره‌نووسى شۆڕشه‌ عه‌ره‌بیه‌كان داڕزین بێت له‌ نێوان سته‌مى رژێمه‌كان و سته‌مى توندڕه‌ویى هه‌ڵكشاو و په‌ره‌سه‌ندوودا، ئیتر بۆچى كورده‌ جیاوازه‌كان له‌ هه‌ردوو لایه‌نه‌كه‌ رزگار نه‌بن؟ یان ئه‌گه‌ر هیچكام له‌ هه‌ردوو لایه‌نه‌كه‌ به‌ڵێنى پاشه‌ڕۆژێكى باشتر به‌ كورده‌كان نه‌ده‌ن، ئیتر ده‌بێت كامیان به‌لاى كورده‌وه‌ باشتر بێت؟... پرسیارگه‌لێك كه‌ به‌شێوه‌یه‌كى گشتى ناونانى عه‌ره‌به‌ به‌ توندوتیژى و تیرۆر و به‌عسییه‌تى، هه‌موویان شێوه‌یه‌كى بونیه‌ویان هه‌یه‌ كه‌ قابیلى گۆڕان نین. وه‌ك ناكۆكییه‌ك به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌ ده‌ركه‌وتنى ستایش و پێداهه‌ڵدانه‌ به‌ سه‌ركرده‌ كورده‌كاندا به‌بێ جیاوازى، هه‌روه‌ها تێكه‌ڵكردنى مافى ره‌سه‌ن و ره‌وایه‌تى له‌گه‌ڵ سیاسه‌تێكدا كه‌ قابیلى هه‌ڵه‌ و راستى و سه‌ركه‌وتن و سه‌رنه‌كه‌وتنه‌ و ره‌نگه‌ هه‌ندێكیشیان قابیلى تانه‌دان بن له‌ مافه‌كانى كورد له‌ هۆشیارى و مكوڕبووندا. 

به‌ هه‌مان ئه‌و بیره‌ ساده‌ و ئاسانه‌، به‌لاى كورد و ته‌نانه‌ت عه‌ره‌بیشه‌وه‌، ناوناتۆره‌ى (داعشبوون) یان به‌عسى، له‌ عه‌ره‌بى ناڕازیى له‌ ده‌سه‌ڵاتى هه‌ردوو وڵاته‌كه‌ و داعش-یش نرا.

له‌سه‌ر ئه‌و نه‌خشه‌ كوردیه‌، وێنه‌ى كچه‌ شه‌ڕڤانه‌ كورده‌كان له‌ سوریا دژ و پێچه‌وانه‌یه‌كى روون بوو له‌گه‌ڵ بێده‌نگى و خۆگێلكردن له‌به‌رامبه‌ر چه‌كداركردنى كیژى منداڵ و شه‌ڕپێكردنیان به‌بێ ویستى كه‌سوكاریان و به‌ پێچه‌وانه‌ى عورف و به‌ڵگه‌نامه‌كانى تایبه‌ت به‌ منداڵان. هه‌ڵمه‌ته‌كانى چه‌كدارگیریى به‌زۆر پیرۆزده‌كرا به‌ پیشاندانى وێنه‌ى سه‌ركه‌وتنه‌كان به‌سه‌ر داعشدا و له‌ ناو بێده‌نگى یان خۆگێلكردن له‌به‌رامبه‌ر شه‌پۆله‌كانى ئاواره‌ى كورد له‌ ناوچه‌كانى ئه‌و میلیشیایانه‌وه‌، پێش بێده‌نگبوون و گوێنه‌دان به‌ چاره‌نووس و بارودۆخى ئه‌و ناوچانه‌ى رزگارى كردوون.  

له‌هه‌رێمى كوردستانیش هه‌رێمێكى جیاواز له‌وه‌ى عێراقى مالیكى سه‌ریهه‌ڵدا به‌بێ ره‌چاوكردنى ئه‌وه‌ى دابه‌شبوون ده‌خاته‌ نێوان دوو ده‌سه‌ڵاته‌ ركابه‌ره‌كه‌ى هولێر و سلێمانى-یه‌وه‌ و بێ بیركردنه‌وه‌ له‌و میلیشیایانه‌ى كه‌ كۆنترۆڵى چیاى قه‌ندیل-یان كردووه‌ به‌ ئه‌جێندا جیاوازه‌كانى له‌ ویستى خه‌ڵكى ناوچه‌كه‌ و په‌یوه‌ستبوونى تا ئاستێكى زۆر به‌ هاوپه‌یمانى ئێرانى-یه‌وه‌، یاخود به‌ئاگابوون له‌ هێزه‌ سیاسیه‌ سه‌رهه‌ڵداوه‌كانى وه‌ك لایه‌نه‌ ئیسلامیه‌كان. 

گه‌نده‌ڵى ئێره‌ و ئه‌وێ پێویستى به‌ گومانكردن نییه‌، ده‌كرێت بوترێت كه‌ پێگه‌ى مه‌عنه‌ویى بۆ سه‌رۆكایه‌تى بارزانى له‌ڕووى سیاسییه‌وه‌ بۆ سه‌ربه‌خۆیى نه‌چه‌سپابوو، ته‌نیا رێككه‌وتنى گشتى نه‌بێت له‌گه‌ڵیدا له‌سه‌ر خه‌ونى ده‌وڵه‌ت، ئه‌و خه‌ونه‌ى كه‌ پێش به‌دیهاتنى، به‌رژه‌وه‌نییه‌كان په‌رتوبڵاوده‌كاته‌وه‌. 

هه‌م له‌ سوریا و هه‌م له‌ عێراقیش، ئومێدێكى زۆرى كورد هه‌بوو كه‌ جه‌نگى دژى داعش بچێته‌ به‌رژه‌وه‌ندیى دۆزى كورده‌وه‌، ئومێدێك پێچه‌وانه‌ى به‌كارهێنانى خودى رێكخراوه‌كه‌ بۆ زینده‌به‌چاڵكردنى ویستى سورى و عێراقیه‌كان. ئه‌م ئومێده‌ خه‌ریك بوو بێته‌دى له‌ڕێى هاوپه‌یمانیى له‌گه‌ڵ زلهێزه‌كان و له‌ڕێگه‌ى هاوپه‌یمانیى له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتدارانى هه‌دوو وڵاته‌كه‌ له‌ ساتى لاوازییاندا. ته‌نیا به‌ هێزى جه‌نگ و هیوا، ویست-ى كورد گه‌یشته‌ ئاستێك كه‌ به‌یه‌كجارى كۆنترۆڵى ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان له‌ عێراق و كۆنترۆڵى هه‌موو باكورى سوریا بكات، به‌و شار و ناوچه‌ فراوانانه‌یشه‌وه‌ كه‌ زۆرینه‌ى ره‌هایان عه‌ره‌بن، ئه‌مه‌یش به‌ چاوپۆشیكردن له‌ ورده‌كاریى جیاوازییه‌كانى نێوان هه‌ردوو حاڵه‌ته‌كه‌.

به‌ڵام له‌ڕاستیدا نه‌خشه‌كانى ئیداره‌ى ئه‌مریكا دابه‌شكردنى پاداشته‌كانى به‌سه‌ر هاوپه‌یمانه‌كاندا تێدا نه‌بوو، چونكه‌ ئه‌و، یه‌كه‌م: داعش وه‌ك مه‌ترسیه‌كى هاوبه‌ش بۆ سه‌ر هه‌موان ده‌بینێت، دووه‌میش: نایه‌وێت بگلێته‌ كێشه‌كانى ترى ناوچه‌كه‌وه‌. به‌گه‌ڕخستنه‌وه‌ى هه‌وڵه‌كه‌ى ئیداره‌ى ئۆباما له‌ پێكهێنانى میلیشیاكان له‌ عه‌ره‌بى سوریا بۆ شه‌ڕى داعش، كارێكى به‌سوود، ئه‌و هه‌وڵه‌ى كه‌ مه‌رجى ئه‌وه‌ى به‌سه‌ر چه‌كداره‌كاندا سه‌پاند تا به‌ڵێنى ئه‌وه‌ له‌ دژى هێزه‌كانى به‌شار نه‌جه‌نگن. ئه‌مه‌ نموونه‌یه‌كى به‌زین و تێكشانى ئه‌مریكایه‌ له‌ مه‌سه‌له‌كانى ناوچه‌كه‌دا كه‌ ئیداره‌كه‌ى ئێستایش درێژه‌ى پێده‌دات، خۆ ئه‌گه‌ر سیاسه‌ت، به‌ شێوه‌یه‌كى گشتى، دان به‌ هاوپه‌یمانێتیى نه‌گۆڕدا نه‌نێت، ئه‌وا ئه‌م پره‌نسیپه‌ به‌م دواییه‌ به‌ هه‌ڵه‌شه‌یى و به‌ دزییه‌وه‌ په‌یڕه‌وكراوه‌ و ئیداره‌ى ئه‌مریكایش به‌هۆیه‌وه‌ راستگۆیى خۆیى هه‌م له‌ ده‌ره‌وه‌ و هه‌م له‌ناوخۆیشدا پێ له‌ده‌ستداوه‌. 

بۆ ئه‌وه‌یش كه‌ تێكه‌وتن و شكسته‌كه‌ نه‌خه‌ینه‌ ئه‌ستۆى سیاسه‌ته‌كانى ئه‌مریكا، خراپ نییه‌ ئه‌گه‌ر چه‌ند پرسیارێك بكرێت. ئایا رێى تێده‌چێت، بۆ نموونه‌، تاران ده‌ستبه‌ردارى به‌شێك له‌ هه‌ژموونى خۆى به‌سه‌ر عێراقدا ببێت دواى كۆتایى داعش، به‌تایبه‌ت له‌گه‌ڵ هه‌ستیاریى له‌به‌رامبه‌ر مه‌سه‌له‌ى كورد-دا؟ ئه‌ى ئایا ئه‌وه‌ چاوه‌ڕوانكراو بوو كه‌ واشنتۆن پشتیوانیى كورده‌كان بكات له‌ دژى تاران له‌كاتێكدا كه‌ تاران نفوزى خۆیى له‌ عێراق جێگیركردووه‌ و واشنتۆنیش به‌نرخترین ده‌رفه‌تى بۆ دژایه‌تى نفوزى ئێران، له‌ سوریادا له‌ده‌ستچوو؟ جگه‌ له‌مانه‌یش ئایا گومانى ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ئه‌مریكا دوژمنایه‌تیه‌كى جه‌وهه‌ریى بۆ پێكهاته‌ى (عه‌ره‌بى سوننه‌) هه‌یه‌، كه‌ ده‌كرا كورد به‌كاریبێنێت، له‌گه‌ڵ ئایدیۆلۆژیاى داعش كه‌ له‌ هه‌مان سه‌رچاوه‌ ئاو ده‌خۆنه‌وه‌؟ 

ره‌نگه‌ لۆمه‌ى كورد نه‌كرێت له‌سه‌ر حساباتى هه‌ڵه‌ كه‌ له‌م ساڵانه‌ى دواییدا هه‌موو دۆڕاوه‌كانى تێكه‌وتن، به‌ڵام (به‌ پشكنینى حاڵه‌تى به‌زیووه‌كان پێكه‌وه‌)، قورسایى زیانه‌كه‌ زیاتر ده‌بێت له‌گه‌ڵ هه‌ستى هه‌ر لایه‌ك به‌ ریسوایى له‌ ئه‌نجامى جه‌نگه‌كانى نێوانیان، یان له‌ ئه‌نجامى به‌كارهێنانى ئه‌م لایه‌نانه‌ وه‌ك ئامێرێكى هێزه‌ ده‌ره‌كیه‌كان. دۆخه‌كه‌یش گونجاوه‌ بۆ ئاڵۆگۆڕى به‌دناویى له‌نێوان دۆڕاو و به‌زیوه‌كاندا، ئه‌مه‌یش هه‌روه‌ها سه‌ركرده‌كان گره‌وى له‌سه‌ر ده‌كه‌ن بۆ خۆدزینه‌وه‌یان له‌ به‌رپرسیارێتى له‌ زیانه‌كان. ساڵانى پێشوو، قسه‌كردن به‌ لۆژیكێك نه‌بوو كه‌ ئازایى بۆ هه‌موو گه‌لان و پێكهاته‌كانى ناوچه‌كه‌ ده‌سته‌به‌ر بكات تا پێكه‌وه‌ به‌ره‌و ئارامییه‌كى بڕۆن كه‌ جیاواز بێت له‌ واقیعه‌ سیاسیه‌كه‌. 

ئه‌مڕۆ، له‌گه‌ڵ له‌رانه‌وه‌ خراپه‌كانى به‌زین و دۆڕاندنه‌كاندا، پێشبینیى ئه‌وه‌ ناكرێت كه‌ داواكاریى بۆ سوودوه‌رگرتن له‌ وانه‌-كه‌ له‌وه‌ى پێشوو باشتر بێت، دووریش نییه‌ كاتێكى زیاتریش له‌نێوان رژێمگه‌لێكدا بێینوبچین كه‌ ناڕوات و واز ناهێنن ته‌نیا به‌زۆر نه‌بێت، هه‌روه‌ها له‌ نێوان (ده‌سته‌بژێر)ێكى سیاسیدا كه‌ فێرنابێت و تێناگات ته‌نیا مه‌گه‌ر دواى ئه‌وه‌ى كه‌ هیچ بژارده‌یه‌كى دیكه‌ى له‌به‌رده‌مدا نه‌مێنێته‌وه‌ رۆیشتن نه‌بێت. 

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure