كێ ئه‌وروپا به‌ڕێوه‌ده‌بات؟

بۆچوون / بیروڕا :: 24/12/2017

سه‌رچاوه‌: ئه‌لشه‌رق ئه‌لئه‌وسه‌ت
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید

به‌درێژایى سه‌رده‌مه‌كان ئه‌وروپاى كیشوه‌ره‌ پیره‌كه‌، خاوه‌نى نهێنیى گه‌نجێتیى تایبه‌تى خۆیبووه‌،  له‌مێژه‌ فراوانده‌بێت و به‌ خوڵقاندنى تواناكانى رۆژگار و خستنه‌گه‌ڕى بۆ دروستكردنى رێگه‌ى داهێنان له‌سه‌ر رێڕه‌وى ژیان، خۆى نوێ ده‌كاته‌وه‌. ئه‌وروپا له‌ ماوه‌ى سه‌ده‌كاندا و له‌ ناوه‌نده‌ جیاوازه‌كانه‌وه‌ جیهانى به‌ڕێوه‌بردووه‌ و سه‌ركردایه‌تیى كردووه‌. ئیمپراتۆریه‌تى رۆمانى یه‌كه‌م سه‌نته‌رى جیهانى بوو، جیاواز بوو له‌ شێوه‌كانى هه‌ژموونى سنووربڕى پێش خۆى. رۆما ده‌سه‌ڵاتى خۆى به‌سه‌ر چه‌ندین به‌شى هه‌رسێ كیشوه‌رى ئه‌وروپا و ئاسیا و ئه‌فریقادا سه‌پاند. دواى هه‌ره‌سى ئیمپراتۆریه‌تى رۆمانى پێوه‌ره‌كانى هه‌ژموونگه‌رایى كیشوه‌ربڕه‌كانیش گۆڕان. به‌ڵام به‌هۆى به‌هێزیى كه‌نیسه‌ى كاسۆلیكیه‌وه‌ چه‌ندین سه‌ده‌ى دوورودرێژ رۆڵى سه‌ركردایه‌تیى رۆما مایه‌وه‌. به‌ڵام دوو هۆكار رۆماى هه‌ژاند: سه‌رهه‌ڵدانى بزووتنه‌وه‌ى پرۆتستانتى و ده‌ستپێكى كات و ساتى رێنیسانس.  

بنه‌ماكانى سه‌ركردایه‌تى و به‌ڕێوه‌بردنى ئه‌وروپا له‌گه‌ڵ هه‌موو وه‌رچه‌رخان و پێشكه‌وتنه‌ سیاسى و زانستى و سه‌ربازیه‌كانى ئه‌وروپادا جمك و دوانه‌ بوو. له‌گه‌ڵ فراوانبوونه‌وه‌ى جووڵه‌ و بزاڤى ئیستیعماریدا، سه‌نته‌ره‌كانى سه‌ركردایه‌تیكردنیش جووڵان و بریتانیا و فره‌نسا و ئیسپانیا و تاڕاده‌یه‌كیش پرتوگال، دابه‌شیان كرد. دواى ره‌وتى رۆشنگه‌رى و سه‌رهه‌ڵدانى بازنه‌كانى شۆڕشى فره‌نسى، كارى سه‌ربازیى رۆڵێكى بنه‌ڕه‌تیى گێڕا له‌ خوڵقاندنى هێزى یه‌كلاكه‌ره‌وه‌دا. خه‌ونى ناپلیۆن كه‌ سیاسه‌ته‌كه‌یشى پێكده‌هێنا، یه‌كخستنى ئه‌وروپا بوو له‌ژێر سه‌ركردایه‌تى خۆیدا، به‌ڵام دواى شكسته‌كانى فره‌نسا له‌به‌رده‌م روسیا و بریتانیادا، پرۆژه‌كه‌ى ناپلیۆن تێكشكا. پێش سه‌رهه‌ڵدانى هێزى ئه‌مریكا، فره‌نسا و بریتانیا كۆنترۆڵى دیمه‌نه‌ جیهانیه‌كه‌یان كردبوو. دواى جه‌نگى یه‌كه‌مى جیهان و دامه‌زراندنى یه‌كێتى سۆڤیه‌ت، نه‌خشه‌كان داڕمان و چوونبه‌یه‌كدا و ئیدى جیهان جیهانه‌كه‌ى پێشتر نه‌بوو. جه‌نگه‌كان كارگه‌ى خوێناویى مێژوون.

فیكر و ئایدیۆلۆژیا له‌ سه‌رده‌مى رۆشنگه‌ریدا، له‌ فره‌نسا و بریتانیاوه‌ له‌دایك بوون و به‌ره‌و خۆرئاوا و خۆرهه‌ڵاتى ئه‌وروپا جووڵا، ئه‌مه‌یش به‌شداربوو له‌ داڕشتنى دامه‌زراوه‌كان و میانیزمه‌كانى ده‌وڵه‌تى نوێ. به‌ڵام رووداوى له‌و گرنگتر له‌دایكبوونى یه‌كێتى سۆڤیه‌ت بوو له‌ روسیا و په‌لهاویشتنى بیرى كۆمۆنیستى بوو بۆ ئه‌وروپاى خۆرهه‌ڵات، ئه‌وه‌بوو یه‌كێتى سۆڤیه‌ت حزبه‌كانى سه‌ر به‌ خۆیى به‌سه‌ر كورسیى ده‌سه‌ڵاتدا سه‌پاند. دواى كوژانه‌وه‌ى بڵێسه‌ى جه‌نگى دووه‌مى جیهانییش جه‌نگێكى تر به‌ شێوه‌یه‌كى تازه‌ هه‌ڵایسا كه‌ جه‌نگى ساردى نێوان سه‌ركه‌وتووه‌كانى جه‌نگه‌كه‌ بوو. 

بۆ یه‌كه‌مجار سه‌ركردایه‌تى ئه‌وروپاى خۆرئاوا گوازرایه‌وه‌ بۆ پشتى ئۆقیانووسى ئه‌تڵه‌سى بۆ واشنتۆن و سه‌ركردایه‌تیه‌ خۆرهه‌ڵاتیه‌كه‌یشى بۆ مۆسكۆ. ئیتر له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌دا جیهانیش دابه‌شبوو به‌سه‌ر دوو سه‌ربازگه‌دا كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان باڵى چه‌كداریى خۆیى هه‌بوو، په‌یمانى ناتۆ و په‌یمانى وارسۆ. سه‌ركردایه‌تى ته‌وه‌ره‌یى له‌ ئه‌وروپادا نه‌ما. دۆخ و بارى سه‌ربازگه‌كه‌ى خۆرئاوا وه‌ك ئه‌وه‌ى خۆرهه‌ڵات نه‌بوو. سێ هێزى خۆرئاوا سه‌ركه‌وتنى جه‌نگى دووه‌مى جیهانیان بۆخۆیان دابه‌شكرد كه‌ بریتى بوون له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان و فره‌نسا و بریتانیا. له‌ خۆرهه‌ڵاتیش یه‌كێتى سۆڤیه‌ت به‌تاقى ته‌نیا بۆخۆیى مۆنۆپۆڵ كرد. ژه‌نراڵ شارڵ دیگۆل چه‌ندجارێك له‌ فه‌رمانده‌ى ئه‌مریكایى سه‌ربازگه‌كه‌ى خۆرئاوا هه‌ڵگه‌ڕایه‌وه‌ و هه‌ڵوێستێكى جیا له‌وى وه‌رگرت و له‌ سه‌ركردایه‌تیكردنى په‌یمانى ئه‌تڵه‌سى كشایه‌وه‌ و سیاسه‌تێكى سه‌ربه‌خۆى ده‌ره‌كیى گرته‌به‌ر.  

بریتانیا به‌ دوو ده‌ستى سیاسى ده‌بزوا، یه‌كێكى ئه‌وروپى و ئه‌ویتریان ئه‌مریكى. به‌ڵام ئه‌ڵمانیاى دابه‌شبووى نێوان هه‌ردوو سه‌رباگه‌كه‌، كه‌ هیتله‌ر-ى سه‌ركرده‌ نازى-یه‌كه‌ى له‌پێناو سه‌پاندنى هه‌ژموونى خۆى به‌سه‌ر ئه‌وروپا و سه‌ركردایه‌تیكردنیدا، جه‌نگى دووه‌مى جیهانیى هه‌ڵگیرسان، له‌ بازنه‌ى دروستكردنى بڕیاردا ون بوو و نه‌ما. دواى رووخانى یه‌كێتى سۆڤیه‌ت و په‌راوێزكه‌وتنى ئه‌و رژێمه‌ كۆمۆنیستیانه‌ى كه‌ له‌ خولگه‌ى ئه‌ودا بوون، هه‌روه‌ها دواى نه‌مانى په‌یمانى وارسۆ، رێڕه‌و و ئاراسته‌كان گۆڕان. ئه‌ڵمانیا بووه‌وه‌ ده‌وڵه‌تێكى یه‌كگرتوو و ئه‌وروپایش به‌ره‌و دامه‌زراندنى قه‌واره‌یه‌كى نوێى زه‌به‌لاح رۆیشت كه‌ یه‌كێتى ئه‌وروپا بوو.  

هه‌ژموونى ئه‌مریكا له‌كورتییدا. هه‌ڕه‌شه‌ى كۆمۆنیستى بۆ سه‌ر ئه‌وروپا نه‌ما. په‌یمانى وارسۆ تیاچوو. ده‌وڵه‌ته‌ به‌هێزه‌كان بوونه‌وه‌رى زیندوون، گه‌شه‌ده‌كه‌ن و پێشده‌كه‌ون و بێ وه‌ستان ده‌گۆڕێن. به‌مه‌یش پێوه‌ره‌كانى پێوانه‌ و ململانێ دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌. دواى جه‌نگى جیهانى، پارته‌ دیموكرات مه‌سیحیه‌كان له‌ هه‌ندێك وڵاتى ئه‌وروپاى وه‌ك ئیتاڵیا و ئه‌ڵمانیا و به‌لجیكا كۆنترۆڵى ده‌سه‌ڵاتیان كرد و پارته‌ سۆسیالیسته‌كانیش له‌ژێر ناوى جیاوازدا ناوه‌نده‌كانى ده‌سه‌ڵاتیان ئاڵووێر كرد، ئیئتیلافه‌ حكومیه‌كانیش بێبه‌ش نه‌بوون  له‌ سه‌ركردایه‌تیكردنى چه‌ندین بازنه‌ى جیاجیا له‌ زیاد له‌ ده‌وڵه‌تێكدا. 

گه‌شتى ئه‌وروپا له‌ گه‌ڕان به‌ دواى ستراكچه‌ر و ناسنامه‌ى كیشوه‌رێكى كۆكراوه‌ى ژێر چه‌ترێك، وه‌ڵامى ئه‌و ناچاركردن و زۆره‌ملێییانه‌ ده‌داته‌وه‌ كه‌ دیمه‌نى نێوده‌وڵه‌تیى گۆڕاو و گوشار و پاڵه‌په‌ستۆلێكراو دایڕشتووه‌. ئه‌وروپا كه‌ جه‌نگى دووه‌مى جیهان به‌رهه‌میهێناوه‌، سه‌ركردایه‌تیه‌كى دوانه‌كیى هه‌یه‌، ئه‌وانیش بریتانیا و فره‌نساى دوو ده‌وڵه‌تى ئه‌ندامى هه‌میشه‌یى ئه‌نجومه‌نى ئاسایش و خاوه‌نى چه‌كى ئه‌تۆم، له‌گه‌ڵ ئه‌ڵمانیاى یه‌كگرتووى هێزى ئابوریى یه‌كه‌مى ئه‌وروپا-ن.  

سه‌ركرده‌ یان فه‌رمانده‌ى سیاسى رۆڵى گرنگى له‌ سه‌رده‌مێكى دیاریكراوى ئه‌وروپاى خۆرهه‌ڵاتدا بینیوه‌، له‌ ونستۆن چه‌رچڵ-ه‌وه‌ بیگره‌ بۆ شارڵ دیگۆل و شمیدت له‌ ئه‌ڵمانیا تا ده‌گاته‌ جۆلیۆ ئه‌ندریوتى له‌ ئیتاڵیا. 

له‌گه‌ڵ گۆڕانكارى و وه‌رچه‌رخانه‌ ئابورى و سیاسیه‌كان و ده‌ركه‌وتنى حزبى تازه‌ به‌ به‌رنامه‌ى نوێ و داهێنه‌رانه‌وه‌ و هه‌روه‌ها چوونى ده‌وڵه‌تانى ئه‌وروپاى خۆرهه‌ڵات بۆ ریزى رێكخراوه‌ى یه‌كێتى ئه‌وروپا، سه‌نتڕاڵى سه‌ركردایه‌تى ئه‌وروپا شێوا و تێكچوو. ئه‌ڵمانیا به‌ هێزه‌ ئابورییه‌كه‌یه‌وه‌ بووه‌ نوكێكى كاریگه‌ر و كارا له‌ سیاسه‌تى نێوده‌وڵه‌تیدا. ئه‌و كه‌ نه‌ ئه‌ندامێكى هه‌میشه‌یى ئه‌نجومه‌نى ئاسایش و نه‌ خاوه‌نى چه‌كى ئه‌تۆمییشه‌، كه‌چى ژماره‌یه‌كى زیادكراو و یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ى دانوستانى نێوان ده‌وڵه‌ته‌ گه‌وره‌كان و ئێرانه‌. به‌ئاشكرا و به‌هێز و تواناوه‌ سه‌رپێچیى كرد له‌ رێنمایى و ئاراسته‌كانى دۆناڵد تره‌مپ سه‌رۆكى ئه‌مریكا له‌ هه‌ڵوێسته‌كانى به‌رامبه‌ر پرسى مه‌ناخ و كه‌شوهه‌وا. تا ئه‌مڕۆیش پێشڕه‌ویى هه‌ڵمه‌تێكى سیاسى دژى ئه‌و هه‌ڵكشان و په‌ره‌سه‌ندنه‌ ده‌كات كه‌ تره‌مپ له‌ دژى لێكگه‌یشتنه‌كه‌ له‌گه‌ڵ ئێراندا، ده‌ستى داوه‌تێ. بریتانیا ماڵئاوایى له‌ یه‌كێتى ئه‌وروپا كرد و ئاماده‌ییه‌ ئه‌وروپاییه‌كه‌ى تا نزمترین ئاست پاشه‌كشه‌ى كرد. روسیا گه‌ڕایه‌وه‌ ژوورى سه‌ركردایه‌تیكردنى جیهان له‌ چه‌ندین ده‌روازه‌وه‌ كه‌ فراوانترینیان ده‌روازه‌كانى سوریایه‌، دانیشتن و كۆبوونه‌وه‌ى به‌ریه‌ككه‌وتن  یان دیدوڕاگۆڕینه‌وه‌ى هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان و لایه‌نگه‌لى دیكه‌ى نا ئه‌وروپایى. 

پرسیاره‌كه‌: ئه‌مڕۆ كێ سه‌ركردایه‌تى ئه‌وروپا ده‌كات؟ سه‌ره‌ڕاى بوونى لاشه‌یه‌كى زه‌به‌لاحى ئه‌وروپى كه‌ یه‌كێتى ئه‌وروپایه‌، به‌ڵام میكانیزمى سه‌ركردایه‌تیى ناوه‌ندیى سیاسیى دانه‌مه‌زراندووه‌ كه‌ رێنوێنى و به‌رنامه‌ سیاسییه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانى ئه‌ورپا دیاریى بكات. چونكه‌ ده‌وڵه‌تانى ئه‌وروپاى خۆرهه‌ڵات كه‌ بێروكراتیه‌تێكى قورسیان له‌ سه‌رده‌مى كۆمۆنستیه‌وه‌ بۆ ماوه‌ته‌وه‌، زه‌حمه‌تێكى درێژخایه‌نیان هه‌یه‌ له‌ گونجان و تێكه‌ڵبوونیان به‌ ره‌وتى بیر و كارى سیاسى له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تانى ئه‌ورپاى خۆرئاوادا كه‌ به‌هۆى ئه‌زموونى دورودرێژى دیموكراسیه‌وه‌ سه‌ركه‌وتوانه‌ ناكۆكییه‌كان ئیداره‌ ده‌ده‌ن. ده‌ركه‌وتنى ره‌وته‌ سیاسیه‌ توندڕه‌وه‌كان و بزووتنه‌وه‌ پۆپۆلیسته‌كان، هه‌ره‌وه‌ها نه‌وه‌ى گه‌نجى ریزى پێشه‌وه‌ى دیمه‌نه‌ سیاسیه‌كه‌، فاكته‌رگه‌لى دیكه‌ى زیادكرد بۆ ده‌رهاویشته‌كان و رێڕه‌وه‌كانى سه‌نتراڵیزیى سه‌ركرداتیه‌ ئه‌ورپاییه‌كه‌. ده‌توانین له‌م خوێندنه‌وه‌یه‌وه‌ بڵێن كه‌ سه‌ركردایه‌تى سیاسى له‌ ئه‌وروپا به‌ره‌و ئاسۆیى رۆیشتووه‌ و به‌مه‌یش سه‌نتراڵیزمى سه‌ركردایه‌تى له‌سه‌ر ئاستى كاریزمایى و كه‌سێتى، یان ئه‌و سه‌نتراڵه‌ى كه‌ له‌ ده‌وڵه‌تێكى دیاریكراودایه‌، پاشه‌كشه‌ى كردووه‌. 

سروشتى ئه‌و شایسته‌ییانه‌ى كه‌ رووبه‌ڕووى ئه‌وروپا ده‌بنه‌وه‌، خه‌سڵه‌تگه‌لى سه‌ركردایه‌تى و چۆنیه‌تیه‌كه‌ى و شوێنه‌كه‌ى دێنێته‌ بوون و ئاراوه‌، جه‌نگه‌كان سه‌ركردایه‌تیى خۆیان و دۆخ و هه‌لومه‌رجى سیاسى و ئابورییش كاپتن-ى خۆیان هه‌یه‌. جموجووڵه‌ به‌رده‌وام بزێو و نه‌وه‌ستاوه‌ ئه‌وروپى و نێوده‌وڵه‌تیه‌كه‌ واده‌كه‌ن كه‌ دیمه‌نه‌كه‌ هه‌میشه‌ له‌ جووڵه‌ و بزاوت و په‌نگنه‌خواردندا بێت، به‌ڵام سه‌ره‌ڕاى هه‌موو ئه‌وانه‌یش ئه‌وروپا به‌و كیشوه‌ره‌ ده‌مێنێته‌وه‌ كه‌ زۆرترین تواناى خۆگونجاندنى هه‌یه‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردنى كاروباره‌كانى ناوخۆى و مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌و دۆخه‌ى كه‌ رووداوه‌ خێرا و به‌هه‌ڵپه‌كان به‌ خێراییه‌ جیاوازه‌كانیان ده‌یسه‌پێنن. هه‌ر قۆناغێك سیاستمه‌دار و ده‌وڵه‌تى خۆیى هه‌یه‌. ئه‌ڵمانیا و فره‌نسا دوو جه‌مسه‌ره‌ ئه‌وروپییه‌كه‌ى درێژایى مێژوون چ له‌ جه‌نگ و چ له‌ ئاشتیدا. ئه‌مڕۆیش لاوێكى به‌ په‌رۆش فره‌نسا به‌ڕێوه‌ده‌بات كه‌ پشتگیرییه‌كى فراوان و كاریگه‌رى جه‌ماوه‌ریى هه‌یه‌، به‌رنامه‌ى ریفۆرمى ئابوریى ئازایانه‌ ده‌خاته‌ڕوو. كه‌چى مێركڵ-ى هاوپه‌یمانه‌ ئه‌ڵمانیه‌كه‌ى زه‌حمه‌ت و قورسایى راسته‌قینه‌ى هاتوونه‌ته‌ پێش كه‌ ره‌نگه‌ له‌ پێكهێنانى حكومه‌تى ئیئتیلافیدا سه‌ركه‌وتوو نه‌بێت و به‌ره‌و  هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌خته‌ بڕوات. 

له‌گه‌ڵ ده‌رچوونى بریتانیا-یش له‌ یه‌كێتى ئه‌وروپا، سه‌ركردایه‌تیكردنى ئه‌وروپا له‌ ساڵانى داهاتوودا ده‌وكه‌وێته‌ به‌رده‌م زیاد له‌ هۆكارێكى شڵه‌ژان و شپرزه‌بوونه‌وه‌، به‌ تایبه‌ت له‌ ته‌وژمى گه‌ڕانه‌وه‌ى روسیا بۆ كایه‌ى كارى سیاسه‌تى نێوده‌وڵه‌تى و نه‌بوونى ته‌وه‌رى ئه‌وروپى-ئه‌مریكى به‌ هۆى بژارده‌ ناجێگیره‌كانى سه‌رۆك تره‌مپ و هه‌روه‌ها حه‌قیقه‌تى زه‌به‌لاحى چین له‌ڕووى ئابورى و سیاسى-یشه‌وه‌.
 
ئێمه‌ له‌ جیهانێكى نوێداین و واقیعێكى نوێبووه‌وه‌ و سه‌ركردایه‌تیكردنى گه‌نجانه‌ وه‌ڵامگه‌لى ئه‌و پرسیارانه‌ ده‌ده‌نه‌وه‌ كه‌ نه‌وه‌یه‌ك ده‌یكه‌ن پێشتر نه‌مانزانیون.  

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure