ئەردۆغان و چاوخشاندنەوە بە سنووری توركیادا

بۆچوون / بیروڕا :: 18/12/2017

نووسینی: خورشید دلی
سەرچاوە: ئەلحەیات
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید

رەنگە كاربەدەستە یۆنانیەكان پێشبینیی ئەوەیان لە رەجەب تەیب ئەردۆغان نەكردبێت، كە پێش چەند رۆژێك لەمەوبەر سەردانی كردن، داوای چاوخشاندنەوە بە رێككەوتننامەی لۆزان-ی ساڵی 1923 دا بكرێت. چونكە ئەو رێككەوتنە كە سنووری ئێستای توركیای كێشا و 11 دەوڵەت واژۆیان لەسەر كرد، سەدەیەكی بەسەردا رۆیشتووە. پێدەچێت ئەم داوایەی ئەردۆغان، كە لەم ساڵانەی دواییدا بەشێوەیەكی بەردەوام باس لەم رێككەوتنە دەكات، پرسیاری ئەوە بورووژێنێت: ئایا ئامانجی گێڕانەوەی ئەو خاكەیە كە توركیا لە دەرەنجامی جەنگی یەكەمی جیهانی لەدەستیدا؟ یان بۆ رێكخستنەوەی مەرجەكانی توركیایە لەو ناكۆكیانەی كە هەیەتی لەگەڵ دەوڵەتە پەیوەندیدارەكان؟ یاخود تەنانەت بۆ رێگرتنە لە دووبارەبوونەوەی لۆزان-ێكی تر؟
 
سەرەتا دەبێت ئاماژە بەوە بدرێت كە پێشنیارەكەی ئەردۆغان بۆ چاوخشاندنەوە بە رێككەوتننامەی لۆزان-دا دەرهاویشتەی ئەو وەرچەرخان و گۆڕانكاریانەیە كە لە چەند ساڵی رابردوودا لە عێراق و سوریا روویانداوە، لە نێوان ئاماژەگەلی راشكاوانەی توركیا بۆ مافە مێژووییەكانی خۆی لە موسڵی عێراق و باكوری سوریا و پەیوەستدار بە قسەوباسی عوسمانیی تازە-نیوعوسمانی-یەوە كە زمانحاڵەكەی دەڵێت ئەم رێككەوتنە سەركەوتنێك نەبوو بۆ توركیا وەك ئەوەی ئەتاتورك-ی دامەزرێنەری كۆماری توركیا وتوویەتی. چونكە ئەتاتورك و لایەنگرەكانی، دوای خۆی دەیانگوت ئەوە رێككەوتنی لۆزان بوو كە توركیای دەرباز كرد لە رێككەوتنی سیڤەر، ئەو رێككەوتنەی كە لە بەندەكانی 62 و 63 و 64 یدا بڕیاری لەسەر دامەزراندنی دەوڵەتێكی كوردی لە باشوری خۆرهەڵاتی وڵاتدا داوە، هەروەها دامەزراندنی دەوڵەتێكی ئەرمەنی لەو ناوچەیەی كە بە ئەرمینیای خۆرئاوا ناو دەبرێت و دەكەوێتە ناو خاكی توركیای ئێستاوە. بەڵام ئەردۆغان دەڵێت ئەم رێككەوتنە بووە هۆی ئەوەی كە توركیا رووبەرێكی فراوانی خاكەكەی لەدەست بدات. 
 
لەڕاستیدا دەبێت بوترێت كە قۆناغی دوای لۆزان لەسەر ئاستی سنووری جوگرافیای دەوڵەتی توركیا، بە سێ‌ مەسەلەی گرنگ كۆتاییهات، یەكەمیان: رێككەوتننامەی ئەنقەرە لە ساڵی 1926ی نێوان توركیا و بریتانیا و عێراق، كە موسڵی خستە ژێر دەسەڵاتی عێراقەوە كە پێشتر لەژێر ئینتیدابی بریتانیدا بوو. دووەم: دابڕینی ناوچەی لیوای ئەسكەندەروون لە سوریا ساڵی 1939 و لكاندنی بە توركیاوە بە رێككەوتنێك لەگەڵ دەسەڵاتی ئینتیدابی فرەنسیدا. سێیەمیش: كۆمەڵێك رێككەوتننامە كە ناكۆكییە سنووریەكانی توركیا و یۆنان-ی رێكخستەوە، بەتایبەت لە دەریای ئیجە و سنووری ئاوە هەرێمیەكان و ئەوانی دیكەیش. 

سەرەڕای ئەم مەسەلە تێكچڕژاوانەی پەیوەندیی توركیا بە هەر یەك لە سوریا و عێراق و یۆنان-ەوە، بەڵام پێشتر بەرپرسە توركەكان دەرگای داواكاریی چاوخشاندنەوەیان بە رێككەوتننامەی لۆزان-دا نەكردووەتەوە، هەتا ئەم ساڵانەی دوایی دەسەڵاتی پارتی داد و گەشەپێدان و بەتایبەتیش لە دوای ئەوەی كە ئەردۆغان لە ساڵی 2014 دا گەیشتە سەرۆكایەتی كۆمار. رەنگە ئەم قسەیەی ئەردۆغان بەڵگە و ئاماژەگەلێكی زۆر هەڵبگرێت. كە گرنگترینیان ئەمانە بن:
1- ئەم قسەیە لە سایەی وەرچەرخانە گرنگەكانی ناو سوریاوە هات كە گەیشتنە ساتی ئەگەری رووخانی رژێم لەڕووی سەربازییەوە پێش ئەوەی بەهۆی شەڕی حەڵەب-ەوە هاوكێشەكان پێچەوانە ببنەوە. ئەگەرچی توركیا بە كەشكۆڵی بەتاڵەوە لەم شەڕە دەرچوو، بەڵام ئۆپراسیۆنی قەڵغانی فورات لە پێش زیاتر لە دوو ساڵ و پرۆسەی ئیدلب-ی ئێستا، گوژمێكی بەهێزی بە ئەردۆغان دا بۆ كردنەوەی جێ‌ پێی توركیا لە باكوری سوریا و رەنگە بیر لە شتێكی وەك ئەوەی باكوری قوبرس-یش بكاتەوە.  

2- توركیا بەهۆی پەرەپێدانی توانا و پیشەسازییە سەربازیەكەیەوە، وایدەبینێت كە كۆی بەرەوپێشچوون و گۆڕانكارییەكان و هەلومەرجی ئێستای ناوچەكە بواری ئەوەی پێدەدات كە كاربكات بۆ داڕشتنەوەی سەرلەنوێی ئاییندەی ناوچەكە. لە دۆخی عێراقیدا پێشنیاری بەشداربوونی كرد لە شەڕی موسڵ و مكوڕ بوو لەسەر مانەوەی بنكەكەی بەعشیقە-ی ئەگەرچی بەغدا رەتیكردەوە. لە قەتەر-یش لەگەڵ روودانی قەیرانەكەی كەنداودا بنكەیەكی سەربازیی تێدا دانا. لە سۆمال-یش بنكەیەكی سەربازیی دامەزراند. ئەگەرچی پاڵنەرەكانی ئەم كارانە جیاوازن، بەڵام لەوەی عێراقدا بەزۆریی پەیوەستە بە قسەكردن دەربارەی چاوخشاندنەوە بە رێككەوتنی ئەنقەرەی ساڵی 1926 ەوە، بەو مانایەی كە درێژكراوەی رێككەوتنەكەی لۆزان-ە و خاكی توركیای خستووەتە سەر عێراق. 
  
3- لە حاڵەتەكەی یۆنان-دا پێدەچێت مەسەلەكە جیاواز بێت. پەیوەندییەكانی نێوان ئەم دوو وڵاتە لەسەر دەریایەك لە دوژمنایەتیی مێژوویی و ناكۆكیی درێژخایەت دێت و دەچێت، چونكە هەر لە ساتی دەركردنی عوسمانیەكان لەلایەن بێزەنتیەكانەوە لە ئەستانبوڵ (قوستەنتینیە)ەوە هەتا جەنگی یۆنانیەكان لەپێناو سەربەخۆبوونیان لە دەوڵەتی عوسمانی و تادەگاتە ناكۆكییە زۆرەكانیان لەسەر ئاوە هەرێمیەكان و مەسەلەی قوبرس، ئینجایش دوژمنایەتیی مێژوویی و ناكۆكییە درێژخایەنەكانیان، هەموو ئەو دەستپێشخەریانەیان پەكخستووە كە تائێستا بۆ پەیوەندییەكی گەرمی هێندەی نێوان دوو دراوسێی جوگرافیی و بەرژەوەندیی هاوبەش، خراونەتەڕوو. هەر بۆیە مەسەلەكە لێرەدا شێوەیەكی پێكدادانی شارستانێتیەكانی وەرگرتووە. ئەمەیش بە ئاشكرا دەركەوت كاتێك ئەردۆغان لە میانەی سەردانەكەیدا بۆ (تراكیا) باسی لەو جیاكاری و هەڵاوێرییە كرد كە رووبەڕووی كەمایەتییە موسڵمانەكانی یۆنان بووەتەوە.  
  
4- ئەم جموجووڵە سەربازی و سیاسیەی توركیا هاوكاتە لەگەڵ بانگەوازی ئەردۆغان بۆ مێژوونووسە توركەكان كە چەندین جار داوای لێكردوون مێژووی توركیای ماوەی یەكەم جەنگی جیهانی دووبارە بنووسنەوە و توێژینەوە لەو رێككەوتننامانەدا بكەن كە تازەكراونەتەوە، رەنگە لەپشت ئەم بانگەوازەیەوە بیەوێت تەمتوومانی مێژووی ئەو قۆناغە بسڕێتەوە و بە بەرنامەیەكی سیاسییەوە لە بەرژەوەندیی تێڕوانینی بۆ ساڵی 2013 بێتەدەرەوە. ئەو تێڕوانینەی كە بۆ توركیایەكی نوێ‌ لەسەر میراتیی كۆماری ئەتاتورك ئامادەی دەكات. تێڕوانینی تازەی لەمجۆرە بنەماكانی (نیوعوسمانیی) وەك ناسنامەی توركیا هەڵدەگرێت، لەبریی ناسنامەی عەلمانیی نیشتمانی كە ئەتاتورك دایمەزراند.

لەگەڵ مكوڕیی ئەردۆغان لەسەر داواكاریی بۆ چاوخشاندنەوە بە رێككەوتننامەی لۆزان، سەرەڕای رەتكردنەوەی دەوڵەتانی پەیوەندیار، هەندێك هەن وایدەبینن ئەردۆغان پەی بەوە دەبات كە چاوبڕینە دەرەوەی سنوور و دووبارە نەخشانەوەی ئەو سنوورە جوگرافیانەی رێككەوتننامە نێودەوڵەتییەكان كێشاویانە، لە توانا و قەبارەی توركیا گەورەترە، چونكە بەلای كەمەوە ئەم جۆرە چاوتێبڕینانە لەلایەن روسیا و ئەمریكا و ئەوروپا و ئێران و یۆنان و عەرەبەوە رەتدەكرێنەوە.. هەر بۆیە قسەكانی ئەردۆغان لەسەر لۆزان دەچنە چوارچێوەی هەوڵەكانیەوە بۆ سەرلەنوێ‌ بونیادنانەوەی ناوخۆی توركیا لەسەر بنەمای ئایدیۆلۆژیای خۆی، لەوانەیشە ئاماژەكەی بۆ ئەمە بەرزكردنەوەی دروشمی رێگریی لە دووبارەبوونەوەی لۆزان-ی دووەم بێت لەڕێی قسەوباسەكانی دەربارەی پلانگێریی بەردەوام لە دژی.  

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

بەپەلە