بەڵام خەونی كورد نزیكتربووەوە

بۆچوون / بیروڕا :: 13/11/2017

سەرچاوە: ئەلشەرق ئەلئەوسەت
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید


لەو باوەڕەدا نیم دەرەنجامەكانی ریفراندۆمی مافی چارەی خۆنووسین لە هەرێمی كوردستانی عێراق و ناوچە كێشەلەسەرەكان، خەونی سەربەخۆیی كوردی دوورخستبێتەوە وەك ئەوەی هەندێك لە شرۆڤەكاران دەینووسن و هەندێكی دیكەیشیان باسی دەكەن.  

خەونی كورد لە پێش رۆژی 25 ی ئەیلول، كە ریفراندۆمەكەی تێدا كرا، ئەوەندە لە بەدیهاتن  نزیكنەبووە تا ئێستا دووركەوتبێتەوە دوای ئەوەی حكومەتەكانی عێراق و ئێران و توركیا رێككەوتن بۆ سزادانی كورد لەسەر پیادەكردنی ئازادیی رادەربڕین دەربارەی ئاییندەیان، ئەویش بە گەمارۆدانیان و بڵاوەپێكردنی هێزە فیدراڵیەكانی عێراق لە هەموو ناوچە كێشەلەسەرەكان و دەروازە وشكایی و ئاسمانییەكان. 

بە درێژایی سەدەیەكی تەواو ئەم خەونە دیلی هاوكێشە نێودەوڵەتیەكە بوو كە لە میانەی جەنگی یەكەمی جیهان و دوای جەنگەكە دروست بوون و نەتەوەكانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستی دابەشكرد لە نێوان ئیمپراتۆریەتە ئیستیعماریەكاندا. بەمەیش كورد دابەشی هەرچوار دەوڵەتی توركیا و ئێران و عێراق و سوریا كرا و رێگەنەدرا بە خۆكۆكردنەوەیان. وەك چۆن عەرەبیش دابەشكرا بەسەر زیاتر لە 20 دەوڵەتدا و مۆڵەتی یەكێتییان پێنەدرا. ئەمە ئەو هاوكێشەیەیە كە لەڕاستیدا تا ئەمڕۆیش لە جەوهەردا نەگۆڕاوە، چونكە وێنەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە دە ساڵی سەدەی بیست و یەك-دا زۆر جیاوازیی نییە لە وێنەی ناوچەكە لە دە ساڵی بەرامبەری سەدەی بیست-یدا. 

تاقە جیاوازییەكی كوردی عێراق ئەوەبوو كە خەباتی ئاشتی و چەكدارییان لە پێناو داننان بە ناسنامەی نەتەوەیی و بە مافە سیاسی و ئیداریەكانیان، بەرهەمی ئۆتۆنۆمیەكی ناتەواوی لێكەوتەوە كە لە سەردەمی سەدام حسێن-دا بەشێكی كەمییان لێ‌ دەستكەوت، ئەو سەدامەی كە هەوڵیدا تا بە چەكی كیمیاوی و گۆڕی بەكۆمەڵی بیابانەكان هەژموونی خۆی بەسەریاندا بسەپێنێت. دواییش فیدراڵیەكی ناتەواو و ناجێگیری سەردەمی ئاڵۆزی دوای سەردەمی سەدام، دروستكرا.
 
سەرەڕای ئەوەی كە ئەمەیش بە نسكۆیەكی دیكەی خەونی سەربەخۆیی كورد دادەنرێت، بەڵام رێوشوێنە دیراسەنەكراوەكان لە هەموو رووەكانیەوە، كە حكومەتی بەغدا پەیڕەوی كرد، لەوانەیە دەرەنجامگەلی پێچەوانەی ئەو بەڵگە سەرەكیانەی لێ‌ بكەوێتەوە كە بۆ ئەنجامدانی ئەو رێوشوێنانە گیراونەتەبەر، ئەویش پاراستنی یەكێتیی عێراقە، چونكە یەكێتی هەر دەوڵەتێك نایەتەدی تەنیا بە یەكێتیی پێكهاتەی گەلەكەی نەبێت لە رووی نەتەوەیی و ئایینی مەزهەبی و سیاسییەوە. بەڵام رێوشوێنەكانی حكومەتی عێراق دەرهەق بە كورد، رەنگە هانیان بدات، بەتایبەت نەوەی نوێ‌ كە بە درێژایی زیاتر لە چارەكە سەدەیەك دوور لە دەسەڵات و نفوز و كاریگەریەكانی بەغدا ژیاوە، هەڵوێستێكی توندڕەوانە وەربگرن، ئیدی چ لە ژێر چەتری بزووتنەوە نەتەوەییەكاندا بێت چ لە چوارچێوەی بزاوتە ئیسلامیەكاندا. 

جاران دەستەبژێری روناكبیر و سیاسیی كورد بە باشی زمانی عەرەبییان دەزانی، زۆریشیان لە بەغدا ژیاون و فێری عەرەبی و ئادابی بەغدا و شارە عەرەبییەكانی تری عێراق بوون. روناكبیرانی دیار و هەڵكەوتوویان تێدادەركەوتووە و بەشداربوون لە بزووتنەوەی رۆشنبیریی عێراقیدا. كوردێكی زۆر رۆچوونەتە ناو كاری گشتیی سیاسی و نیشتمانییەوە. تەنانەت خودی بزووتنەوەی نەتەوەیی كوردیش لەناو شارە عەرەبیەكاندا كاری كردووە و بەشێك بووە لە بزووتنەوەی نیشتمانی عێراقی كە زۆرجار هەڵوێستێكی دژی هەبووە بەرامبەر سیاسەتەكانی حكومەتە عێراقیەكان، بەو سیاسەتانەیشەوە كە بەرامبەر كورد و پرسی كورد پیادەیان كردووە. بەڵام ئێستا زۆر بەدەگمەن كوردێكی نەوەی نوێ‌ دەبینیتەوە كە زمانی عەرەبی بزانێت یان سەردانێكی بەغدا و بەسرە و شارە عەرەبیەكانی دیكەی كردبێت، نەك تەنیا هەر لەبەر هۆكاری ئەمنی بەڵكو لەبەر نەبوونی پێویستی و بەرژەوەندیی بەو سەردانانە. ئەمەیش یەكێك بوو لە هۆكارە سەرەكیەكانی ئەوەی كە كورد بە رێژەیەكی زۆر (زیاد لە 90%) دەنگ لە بەرژەوەندیی مافی چارەی خۆنووسین و جیابوونەوە بدەن.  

رژێمی ئێستای عێراق ئاوڕی لەم لایەنەی مەسەلەكە نەداوەتەوە، بۆیە ئەو رێوشوێنانەی كە حكومەتی عێراق دوای ریفراندۆمەكە پیادەیكردن، وەك سزادانێكی بەكۆمەڵ دەركەوتن، ئەمەیش بە تایبەتی، ترسی ئەوەی لێدەكرێت كە یارمەتیدەربێت بۆ سەرهەڵدانی بزووتنەوە نەتەوەییە توندڕەوەكان كە مەسعود بارزانی یان هەر سەركردەیەكی دیكەی كورد ناتوانێت كۆنترۆڵی بكات و جڵەوی توندڕەوێتیەكەی بگرێت. 

پاساوی ئەو رێوشوێنانەی كە پیادەدەكرێن، پاراستنی یەكێتی عێراقە، بەڵام ئەم رێوشوێنانە و تەوای هەڵوێستی حكومی لە بەرامبەر پرسی ریفراندۆمدا، لەلایەن هێزە شۆڤێنیە عەرەبیەكانەوە، كە لەمجارەیاندا ئیسلامییە شیعی و سوننیەكانن نەك تەنیا هێزە نەتەوەییە تەقلیدیەكانی وەك بەعس، قۆسترانەوە وەك دەرفەتێكی زێڕین بۆ دەستپێكردنی هەڵمەتێكی لەدەستترازاوی رقلێبوونەوە دژی كورد تا گەیشتە ئاستی هاندانی ئاشكرا لەڕێی كەناڵە راگەیاندنە تەقلیدیەكان و جیهانی تۆڕە كۆمەڵایەتیەكانەوە، گەیشتە ئەوەی جەنگ لە دژی كورد بەرپا بكرێت و دەستبگیرێت بەسەر شار و ناوچەكانیاندا و هەروەها لوتشكاندنی سەركردەكانیشیانی لێكەوتەوە. 

سیاسەتمەداری لێوەشاوە و سەركەوتوو، ئەوە نییە دوای (جەماوەر) دەكەوێت، كە زۆر جار دەكەوێتە ژێر كاریگەریی (تیۆری رەوە/گەلە)وە، بەڵكو ئەوەیە كە جەماوەر بە قەناعەتەوە رابەرایەتی و ئاراستە دەكات بۆ ئەوەی كە لەو بڕوایەدایە هەڵوێستی راست و رەوایە بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندیی هاوبەش لە كۆمەڵگەدا، چونكە زامنكردنی ئەو بەرژەوەندییانە ئەركی دووربینیی سیاسیە، بە تایبەت بۆ پیاوی دەوڵەتمەدار.   

  دەتوانم بڵێم، گوتاری حكومی و سیاییش بەگشتی، كە بەهۆی قەیرانی ریفراندۆمەكە و دەرهاویشتەكانیەوە ئاراستەی كورد كرا، لەوەدا سەركەوتوو نەبوو كە قەناعەت بە تەنانەت چەند هەزار كوردێكیش بكات تا هاوهەڵوێستی حكومەتی فیدراڵی و رێوشوێنەكانی بن، چونكە ئەو گوتارە دوژمنكارانە و لەخۆباییانە و لوتبەرزانە و بەد و شەخسی بوو. 

جێی ساویلكەییە كە وابزانرێت گوتاری لەمجۆرە و ئەمجۆرە رێوشوێنانە بتوانن قەناعەت بە كورد بكەن بۆئەوەی دەستبەرداری خەونی مێژوویی خۆیان ببن و بگەڕێنەوە بۆ (ماڵی ملكەچی). 

لەڕاستیدا ئێمە بەم گوتارە و بەم سیاسەتە، كوردمان زیاتر دوورخستەوە لەو (ماڵە) و هانماندان و پاڵمانپێوەنان بۆئەوەی زیاتر دەستبگرن بە خەونی رەوای خۆیانەوە كە رەنگە پێویستی بە سەد ساڵی تر نەبێت بۆ بەدیهێنانی. 
 





created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure