"كوردستانه‌كان"... ئه‌وروپا

بۆچوون / بیروڕا :: 04/11/2017

سه‌رچاوه‌: ئه‌لشه‌رق ئه‌لئه‌وسه‌ت
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید

.... كه‌واته‌ (سیناریۆ) مه‌ترسیدارترینه‌كه‌ هه‌ڵیكوتایه‌ سه‌رمان و دوو لایه‌نه‌ ناكۆكه‌كه‌ى كه‌ته‌لۆنیا خلیسكانه‌ ناو به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌كه‌وه‌. نه‌ به‌رشه‌لۆنه‌ قه‌ناعه‌تى به‌ (پێكه‌وه‌ییه‌كه‌) یه‌ و نه‌ مه‌درید-یش رازییه‌ به‌ (جیابوونه‌وه‌كه‌)!. سه‌ربه‌خۆخوازه‌كان، یان جوداییخوازه‌كان كه‌ حكومه‌تى ئیسپانى وا ناویان ده‌بات، به‌ گوێره‌ى یاساى ئیسپانیا بوونه‌ یاخى و پێشێلكارى ده‌ستور، به‌ڵام كه‌شى ناو په‌رله‌مانى هه‌رێمه‌كه‌ جیاوازه‌، به‌ پێى تێڕوانینى سه‌ربه‌خۆخوازه‌كان، ئه‌وه‌بوو ئه‌مانه‌ مكوڕ بوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى ده‌نگ له‌ به‌رژه‌وه‌ندیى (جیابوونه‌وه‌) له‌ مه‌درید بده‌ن و زۆرینه‌یشیان به‌ده‌ستهێنا (70 ده‌نگ له‌ كۆى 135 په‌رله‌مانتار)، ئه‌مه‌یش دواى ئه‌وه‌ى به‌شێك له‌ نه‌یارانى پرۆژه‌كه‌ له‌ دانیشتنه‌كه‌ كشانه‌وه‌. 

ئه‌مه‌ ماناى وایه‌ كه‌ كه‌ته‌لۆنیایش، وه‌ك سكۆتله‌نده‌ى كاتى ریفراندۆمى جیابوونه‌وه‌كه‌ى ساڵى 2014 له‌ شانشینى یه‌كگرتوو، كۆمه‌ڵگه‌یه‌كه‌ به‌سه‌رخۆیدا دابه‌شبووه‌، زۆرینه‌یه‌كى یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ى تێدانییه‌ كه‌ تێڕوانینێكى روونى هه‌بێت بۆ چاره‌نووس و ئاڵته‌رناتیڤه‌كان و ئایینده‌ى پێكه‌وه‌ژیان له‌گه‌ڵ هاوبه‌شه‌كانى ئێستادا و پاشان له‌گه‌ڵ دوو چوارچێوه‌ فراوانه‌كه‌دا كه‌ ئه‌وروپا و جیهانن. 

ره‌نگه‌ خستنه‌ڕوو و پێشنیاركردنى بژارده‌ى سه‌ربه‌خۆیى ته‌واو، ره‌گه‌زێكى كاریگه‌ر بووبێت و ره‌نگدانه‌وه‌ى هه‌بوونى جیاوازییه‌كى ساده‌ى ده‌نگه‌كان بێت له‌ نێوان لایه‌نگر و نه‌یارانى سه‌ربه‌خۆیى له‌ هه‌ردوو كه‌ته‌لۆنیا و سكۆتله‌نده‌. ئه‌م كاره‌یش جیایه‌ له‌وه‌ى كه‌ پێش چه‌ند رۆژێك بینیمان له‌ هه‌ردوو ریفراندۆمه‌كه‌ى هه‌ردوو هه‌رێمه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانى باكورى ئیتاڵیا، لۆمباردیا و ڤێنیسیا، تێیاندا لایه‌نگرانى پته‌وكردنى (ئۆتۆنۆمى) و كه‌مكردنه‌وه‌ى رایه‌ڵه‌كانى یه‌كێتى له‌گه‌ڵ باقیى ئیتالیادا، خولێكى هه‌ردوو هه‌رێمه‌كه‌یان به‌ دوو جیاوازیى گه‌وره‌ برده‌وه‌ (98،1% له‌ ڤینیسیا و 95،3% له‌ لۆمباردیا).

په‌یامه‌كه‌ى ئیتاڵیا روونه‌. چونكه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى كه‌ هه‌ردوو هه‌رێمه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كه‌، سه‌رانى حزبى (رابیته‌ى باكور) فه‌رمانڕه‌وایى ده‌كه‌ن، ئه‌و حزبه‌ى كه‌ زاڵه‌ به‌سه‌ر هه‌رێمه‌كانى باشوردا و به‌لایه‌وه‌ باكورى پیشه‌سازیى (زیاتر ئه‌وروپی) و باشورى كشتوكاڵیى-گه‌شتیاریى (زیاتر نێوه‌ندى)یه‌، رێكخه‌رانى هه‌ردوو ریفراندۆمه‌كه‌ى نه‌ك هه‌ر سنوورداركرد له‌ داواى جیابوونه‌وه‌ به‌ڵكو نه‌یشیهێشت پابه‌ندیان بن. ئه‌مه‌یش ئیدراكێكى قووڵى تێدایه‌ ده‌رباره‌ى سروشتى فشه‌ڵ و جیاوازییه‌ ورووژێنه‌ره‌كانى پێكهاته‌ى ئیتالیا و ویستى عاقڵانه‌ بۆ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ (گڕدانى قۆناغه‌كان) له‌ سه‌رده‌مێكى سه‌خت و قورسى مێژووى ئه‌وروپا و جیهاندا.  

له‌ ئیتاڵیا، پێچه‌وانه‌ى ئه‌وه‌ى له‌ ئیسپانیا ده‌یبینین، بڕێكى زیاترى پشوودرێژى هه‌یه‌ ئه‌گه‌رچى جیاوازیى ئابورى و رۆشنبیرى و زمان له‌ هه‌ردوو وڵاته‌كه‌دا هه‌ن. چونكه‌ وه‌ك چۆن خه‌ڵكانێك له‌ باكورى ئیسپانیا به‌ زمانه‌كانى باسكى و كه‌ته‌لۆنى ده‌ئاخاوتن، به‌هه‌مان شێوه‌ قسه‌كه‌ران به‌ زمانى ئه‌ڵمانى له‌ باكورى ئیتالیا و فره‌نسى زمان له‌ باكورى خۆرئاوایدا هه‌ن. هه‌روه‌ها وه‌ك چۆن له‌ ئیسپانیا چه‌پى رادیكاڵ و چه‌پى سوسیالیستى به‌ره‌نگاریى میراتى جێماوى فاشییانه‌ى رۆژانى فرانچیسكۆ فرانكۆ ده‌بنه‌وه‌، له‌ ئیتالیایش چه‌پێكى رادیكاڵ و یه‌كێكى سوسیالیسى ده‌بینین كه‌ به‌ره‌نگاریى میراتى جێماوى فاشییانه‌ى رۆژانى بنیتۆ مۆسۆلۆنى ده‌بنه‌وه‌. هه‌روه‌ها وه‌ك چۆن ره‌وتگه‌لى عه‌لمانى و فره‌یى كلتوریى له‌ ئیسپانیا هه‌یه‌، چه‌پى ئیتاڵى-یش كۆنترۆڵى چه‌ندین ئه‌نجومه‌نى شاره‌ گه‌وره‌كانى كردووه‌، له‌وانه‌ رۆماى پایته‌ختى وڵاته‌كه‌ و هه‌روه‌ها (به‌ كاسۆلیككردن) له‌كاتى سه‌رده‌مى جه‌نگى سارد-دا.     

له‌ بنه‌ڕه‌تدا، ده‌وڵه‌تێكى گه‌وره‌ یان قه‌باره‌ مامناوه‌ندى ئه‌وروپایى نییه‌ كه‌ خه‌مى جیابوونه‌وه‌ یان ئاره‌زووى سه‌ركوتكراوى به‌ هه‌ڵاوێریى نه‌ژادى یان كلتوریى یاخود ناوچه‌گه‌ریى تێدا نه‌بێت. هه‌روه‌ها له‌ (كیشوه‌ره‌ پیره‌كه‌)دا، كه‌ قه‌ناعه‌تى جیاكردنه‌وه‌ى دین له‌ ده‌وڵه‌ت هه‌یه‌، ره‌نگه‌ له‌ هه‌موو شوێنه‌كانى دیكه‌ى جیهان زیاتر، ئه‌زموونى كه‌ڵه‌كه‌بووى پێكه‌وه‌ژیانى تێدا پێگه‌یشتبێت، به‌ كه‌ڵه‌كه‌بووى زۆره‌ملێ یان بڕیادان له‌سه‌ره‌وه‌-یش، كه‌ به‌هۆى جه‌نگه‌كان و هاوپه‌یمانێتیه‌ خانه‌دانه‌كان و رێككه‌وتنه‌ پێكه‌وه‌ییه‌كانى پاشاكانه‌وه‌ هاتوونه‌ته‌ بوون. هه‌روه‌ك له‌ ناوچه‌كانى دیكه‌ زیاتر تێیدا جه‌خت ده‌كرێته‌وه‌ له‌ رۆڵى سه‌ره‌كیى به‌رژه‌وه‌ندى-به‌رژه‌وه‌ندى و به‌س- له‌ بونیادنانى قه‌واره‌ى ده‌وڵه‌تدا.

ئایین له‌ ئه‌وروپا پاساوێكى ته‌واو نییه‌ بۆ یه‌كێتى، ده‌وڵه‌ته‌ مه‌سیحیه‌ ئه‌وروپیه‌كان جه‌نگى درێژیان تێدا هه‌ڵگیرساوه‌، مه‌سیحیه‌ت به‌هیچ جۆرێك و هه‌رگیز ره‌گه‌زى یه‌كێتى و یه‌كگرتن نه‌بووه‌. ره‌نگه‌ روونترین به‌ڵگه‌یش له‌سه‌ر ئه‌مه‌ سه‌ركردایه‌تیكردنى هێزه‌ گه‌وره‌ مه‌سیحیه‌كان بێت بۆ دوو هاوپه‌یمانێتیه‌ گه‌وره‌كه‌ى هه‌ردوو جه‌نگى یه‌كه‌م و دووه‌مى جیهان (جگه‌ له‌ عوسمانیه‌كان له‌ یه‌كه‌م و ژاپۆنیه‌كان له‌ دووه‌مدا). وه‌ك ده‌یشزانین، ئه‌م حاڵه‌ته‌ هه‌روه‌ها به‌سه‌ر ده‌وڵه‌ته‌ ئیسلامیه‌كانیشدا جێبه‌جێ ده‌بێت له‌ رووى مێژوویانه‌وه‌ له‌ ئاسیا و ئه‌فریقادا. 

یه‌كێتیى مه‌زهه‌بیش، هه‌ر به‌هه‌مانشێوه‌، نه‌ له‌ رابردوو و نه‌ له‌ ئێستایشدا، بنج و تانوپۆى ته‌واوه‌تیى یه‌كێتى یان هاوپه‌یمانێتى نییه‌، ئه‌وه‌تا ئه‌ڵمانیا و بریتانیا زۆرینه‌ى دانیشتوانه‌كانیان پرۆتستانتن. روسیا و ئۆكراین-یش زۆرینه‌یان ئه‌رسه‌دۆكسین... ویستى جیابوونه‌وه‌یش له‌ ئیسپانیا له‌ نێوان هه‌رێمه‌ پێكهاته‌ كاسۆلیكه‌كاندا په‌ره‌ده‌ستێنێ و هه‌مان شت بۆ ئیتاڵیایش هه‌ر راسته‌. 

له‌ مه‌شریق-یش، ده‌زانین كه‌ توركه‌كان و كورده‌كان و عه‌ره‌به‌كان، نه‌ك هه‌ر موسڵمانن به‌ڵكو زۆرینه‌یان سوننه‌ن... له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا قه‌یرانى درێژخایه‌نى  توركى-كوردى هه‌یه‌. سه‌ركردایه‌تى كورد له‌ عێراق له‌ دواى رووخانى ده‌سه‌ڵاتى سه‌دام حسێن چووه‌ پاڵ هێزه‌ سیاسیه‌ میلیشاویه‌ شیعیه‌كان له‌ دژى هێزه‌ سیاسیه‌ میلیشاویه‌ سوننیه‌كان و ئه‌م د‌وخه‌ درێژه‌ى كێشا هه‌تا چه‌ند هه‌فته‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر. 

جگه‌ له‌وانه‌ى له‌سه‌ره‌وه‌ باسكران، یه‌كێتیى خاك-یش به‌هه‌مان شێوه‌ و لایخۆیه‌وه‌ پاساوێك یان گره‌نتییه‌ك نییه‌ بۆ یه‌كێتیى سیاسى، ئه‌گه‌رنا ئه‌ى بۆچى سوید و نه‌رویج یه‌كیاننه‌گرت كه‌ نیوه‌دوورگه‌ى ئه‌سكه‌نده‌نافیایان دابه‌شكردووه‌، یان ئیسپانیا و پورتوگال كه‌ نیوه‌دوورگه‌ى ئیبیریایان دابه‌شكردووه‌؟

ئه‌ى ده‌رباره‌ى زمان؟ ته‌نانه‌ت یه‌كێتیى زمانیش قه‌ناعه‌تى به‌ كۆڵۆنیاله‌كانى ئه‌مریكا نه‌كرد تا له‌ژێر تاجى بریتانیادا بمێننه‌وه‌، ئه‌وه‌بوو ئوسترالیا و نیوزله‌نده‌ و كه‌نه‌دا-ى لێوه‌ سه‌ربه‌خۆ بوون. هه‌روه‌ها پێكهاته‌ ئیسپانى زمانه‌كانى ئه‌مریكاى باشور-یشى هاننه‌دا بۆ یه‌كێتى و یه‌كگرتنیان. 

له‌ كۆتاییدا كه‌ كۆتاییش نییه‌، یه‌كێتیى بنه‌چه‌ و نه‌ژادى-یش هه‌یه‌.
به‌ڵێ یه‌كێتى نه‌ژاد، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى كه‌ له‌لایه‌نى زانستییه‌وه‌ یه‌كلایى نییه‌ و له‌كۆمه‌ڵگه‌ گه‌وره‌ دانه‌بڕاوه‌كاندا نییه‌ یان له‌و ناوچانه‌ى كه‌ به‌درێژایى مێژوو بوونه‌ته‌ رێى كاروانى بازرگانى و له‌شكره‌كانى داگیركارى و فتوحاته‌كان پێیدا تێپه‌ڕیون، له‌وانه‌ نییه‌. ته‌نانه‌ت یه‌كێتى بنه‌چه‌ و نه‌ژادیش فاكته‌رێكى گره‌نتیده‌ر یان پاساوێك نییه‌ بۆ یه‌كێتییه‌ سیاسیه‌كان. 

خۆ ئه‌گه‌ر وابوایه‌ ئه‌و هه‌موو ده‌وڵه‌تانه‌ى جیهان له‌ دوژمنایه‌تى و له‌ جه‌نگى جۆراوجۆرى نێوان پێكهاته‌كانى یه‌ك بنه‌چه‌ و نه‌ژادیاندا نه‌ده‌ژیان، وه‌ك دوژمنایه‌تیى روس و پۆڵه‌ندییه‌كان كه‌ هه‌ردوولایان سلاڤ-ین، یان ئینگلیز و ئه‌ڵمان كه‌ هه‌ردووكیان له‌ گه‌له‌ جه‌رمانیه‌كانن و (ته‌نانه‌ت خێزانى پاشایه‌تیى ئێستاى بریتانیا به‌ ره‌چه‌ڵه‌ك ئه‌ڵمانن). هه‌روه‌ها په‌شتون و تاجیك له‌ ئه‌فغانستاندا كه‌ هه‌ردوولایان ئارى-ین و ئیتر مشتێك نموونه‌ى خه‌روارێكه‌...

به‌كورتى، ئه‌وه‌ى ده‌وڵه‌ت بنیات ده‌نێت، ئه‌گه‌ر بوار به‌ گه‌لان بدرێت به‌ ئازادى و به‌رپرسیارێتى و له‌ كه‌شێكى دیموكراسیى دروستدا بژارده‌ى هه‌بێت، ته‌نیا به‌رژه‌وه‌ندییه‌... هه‌ر به‌رژه‌وه‌ندى و هیچى تر. 

له‌م رۆژگاره‌دا، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى مێژووى نه‌ته‌وه‌كان خاڵیى نین له‌ ئه‌فسانه‌ و فۆلكلۆر كه‌ هه‌ندێكجار راست و هه‌ندێكجاریش هه‌ڵه‌ن، به‌ڵام سه‌ركرده‌ هۆشیاره‌كان زیاتر واقیعیانه‌ و كه‌متر وه‌همیانه‌ن. 

بیرۆكه‌ى (عه‌وله‌مه‌) له‌ ئه‌وروپا واى لێهاتووه‌ پێویستى به‌ پێناسه‌كردنه‌، ئه‌مه‌ هه‌روه‌ها به‌سه‌ر چه‌مكى (عروبه‌)ى جیهانى عه‌ره‌بیشماندا راسته‌ و جێبه‌جێ ده‌بێت.

ئیتر دواى ئه‌وه‌یش كه‌ خۆرئاوا له‌ (ده‌وڵه‌تى نه‌ته‌وه‌یى) دا ژیا و (فره‌یى/پلۆرالیزم)یشى ئه‌زموون كرد، عه‌ره‌بیش سه‌رى لێ شێوا و شپرزه‌ بوو له‌ مامه‌ڵه‌كردنى له‌گه‌ڵ هه‌ردوو دژ و پێچه‌وانه‌ى (فاكته‌رى دابه‌شبوون) و (خواستى كه‌مایه‌تیه‌كان)دا، ئه‌وه‌تا ئه‌زموونه‌كانى كه‌ته‌لۆنیه‌كان و سكۆتله‌ندیه‌كان و كورده‌كان زه‌نگى ئاگاركردنه‌وه‌ بۆ هه‌موان لێده‌ده‌ن.   

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

بەپەلە