نزیكبوونه‌وه‌یه‌كى مێژوویى به‌راورد به‌ ریفراندۆمه‌كه‌ى كوردستان

بۆچوون / بیروڕا :: 21/10/2017

سه‌رچاوه‌: ئه‌لحه‌یات
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید


عه‌ره‌ب وا راهاتووه‌ كه‌ له‌ به‌شى هه‌ره‌ زۆرى هه‌وڵه‌كانى بۆ دامه‌زراندنى ده‌وڵه‌تى نه‌ته‌وه‌دا په‌یڕه‌وى مۆدێله‌ (الشمولى-تۆتالیتاری)ه‌كه‌ بكات كه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى ناسیونالیستى ئۆرگانییه‌. دیارترین رێبازى ئه‌مه‌یش ئه‌ڵمانیاى سه‌ده‌ى نۆزده‌ هه‌تا كۆتایى سه‌ده‌ى بیسته‌، ئه‌و ده‌مه‌ى چه‌مكى نه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى نه‌ژاد (ره‌گه‌ز) گه‌شه‌ى كرد. ئیتر ئاساییه‌ كه‌ ببێته‌ ده‌وڵه‌تێكى تۆتالیتارى و تێكڕاى تاك و گروپه‌ جیاجیاكان تێپه‌ڕێنێت، ئه‌مه‌یش له‌سه‌ر ئه‌و شێوازه‌ى كه‌ هیگڵ-ى فه‌یله‌سوف به‌رگریى لێده‌كرد و وایداده‌نا كه‌ ده‌وڵه‌ت بناغه‌ و بنه‌ماى ئازادیى تاك و كۆمه‌ڵه‌.
 
تاك و كۆمه‌ڵ به‌لاى ئه‌وه‌وه‌، له‌ خودى خۆیاندا ئامانج نیین به‌ڵكو ئامرازن بۆ پێگه‌یشتنى ئازادیى ره‌ها كه‌ ئامانجى بزاڤه‌ مێژووییه‌كه‌یه‌. له‌به‌رئه‌وه‌یش كه‌ هه‌ست و ئاره‌زوو و غه‌ریزه‌كانى ئاده‌میزاد كۆسپى به‌رده‌م ئازادییه‌ ره‌سه‌نه‌كه‌/ژیرییه‌كه‌ن، بۆیه‌ رۆڵى سه‌ره‌كیى ده‌وڵه‌ت رێكخستنى ئه‌م غه‌ریزانه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ى ئازادییه‌ مرۆییه‌كان ده‌ركه‌ون و لێره‌دا داواكارییه‌كانى تاك ده‌خرێنه‌ لاوه‌ و ئیراده‌ى گشتى ده‌بێته‌ په‌یوه‌ندیى جه‌وهه‌ریى بۆ یه‌كێتیه‌ سیاسیه‌كه‌. به‌مجۆره‌ هیگڵ ده‌وڵه‌ت ده‌خاته‌ پێش تاكه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت ده‌یكات به‌ گره‌نتیده‌رى ئازادیى هه‌موو ئه‌و تاكانه‌ى كه‌ تێیدان، چونكه‌ ئازادیى به‌لایه‌وه‌ لیبراڵییه‌ت نییه‌ تا پشت به‌ خودى تاك ببه‌ستێت و متمانه‌ى بخاته‌سه‌ر، به‌ڵكو گشتگیره‌ و پشت به‌ كۆى قه‌واره‌كه‌ ده‌به‌ستێت. 

بسمارك به‌ خێرایى و له‌ڕێى هێزى سه‌ربازییه‌وه‌ ئه‌م چه‌مكه‌ى له‌ ئه‌ڵمانیا و بۆ یه‌كخستنى هه‌رێمه‌كانى ئه‌ڵمانیا به‌رجه‌سته‌ كرد كه‌ له‌ چوارده‌ورى پروسیا په‌رت بووبوون، ئه‌مه‌یش له‌ ده‌ره‌نجامى چه‌ند جه‌نگێكى گه‌وره‌ كه‌ گرنگترینیان له‌گه‌ڵ فره‌نسا بوو، بۆئه‌وه‌ى ده‌وڵه‌تێكى نه‌ته‌وه‌یى (ناسیونالیسى) دامه‌زرێنێت. له‌ناكاو ناكۆكییه‌ كلتووریه‌كان، لایه‌نه‌ نه‌ژادییه‌كان پیرۆز و پێویست ده‌كه‌ن و به‌هۆى توندڕه‌ویى نه‌ته‌وه‌ییانه‌وه‌ به‌ره‌و دوو جه‌نگى گه‌وره‌ ده‌ڕۆن: یه‌كه‌میان، له‌ چوارچێوه‌ى ململانێ له‌سه‌ر به‌ده‌ستهێنانى كۆڵۆنیاڵه‌كان له‌گه‌ڵ ئیمپراتۆریه‌ته‌ ئه‌وروپیه‌كان و دووه‌میش له‌ چوارچێوه‌ى كاردانه‌وه‌ى مێژوویى له‌سه‌ر شكستى نه‌رجسیانه‌ى ئه‌ڵمان و به‌ده‌نگه‌وه‌چوونى سایكۆلۆژیانه‌ بۆ بیرى نازییه‌ت وه‌ك خراپترین گوزارشت له‌ نه‌ته‌وه‌یى ره‌گه‌زپه‌رستانه‌ى ده‌رپه‌ڕێنه‌ر.   

له‌و كاته‌یشدا كه‌ ئه‌ڵمانیا له‌ بیرى نازیه‌ت و رێبازى بسمارك-ى دامه‌زرێنه‌رى پاكده‌بێته‌وه‌، عه‌ره‌به‌ تازه‌گه‌ره‌كان، ئه‌وانه‌ى كه‌ له‌ژێر عه‌باى ئیمپراتۆریه‌تى عوسمانى هاتبوونه‌ ده‌ره‌وه‌، ئاڵووده‌ و گیرۆده‌ى مۆدێله‌كه‌ى بسمارك ده‌بن، وه‌ك گرێى خۆبه‌كه‌مزانینى مێژوویى لاى نه‌ته‌وه‌یه‌ك، كه‌ ره‌نگه‌ له‌ سه‌رده‌مى دووه‌مى عه‌باسییه‌وه‌، چووبێته‌ حاڵه‌تى متبوونى سیاسیه‌وه‌ و ملكه‌چى مۆدێلى ده‌وڵه‌تى شوانكاره‌یى بوو و زۆرینه‌ى گه‌ل-ه‌كانى به‌ درێژایى چه‌ندین سه‌ده‌ له‌ سایه‌ى پاراستن له‌ نه‌ژاده‌كانى دیكه‌دا ژیان، وه‌ك فارس و تورك و كورد، له‌به‌رامبه‌ر ئیداره‌دانى سیاسیدا ئه‌ركى پاراستنى ئه‌من و ئاساییشیان به‌جێده‌هێنا. دیاره‌ ئه‌وانیش ده‌یانویست ساتى سه‌ربه‌خۆییان، ئه‌و سه‌ربه‌خۆییه‌یان كه‌ خۆرئاواى ئیستیعمارى كارئاسانى بۆ كردن به‌ رووخانى ده‌وڵه‌تى عوسمانى، ساتى تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ بێت له‌ هه‌موو ئه‌و كه‌مایه‌تیه‌ نه‌ژادییانه‌ى كه‌ كۆبوونه‌وه‌ عه‌ره‌بیه‌كانى سه‌ده‌ى بیست ئاوڕى لێنه‌دانه‌وه‌، له‌سه‌رووى هه‌موویانه‌وه‌ كورده‌كان كه‌ ئاوێته‌ى هه‌موو پێكهاته‌كانى ناوچه‌كه‌ بوون و مێژوویان بووه‌ته‌ هه‌ندێك له‌ شكۆدارییه‌كانى و به‌شى زۆرى خه‌مه‌كانى.  

به‌ دیاریكراوى له‌ عێراقدا كه‌ خۆرئاواى ئیستیعمار سنووره‌كانى ئێستاى له‌ڕێى په‌یماننامه‌ى سایكس-پیكۆوه‌ داڕشت و وامانلێهاتووه‌ كه‌ خه‌ون به‌ جێگیریى ئه‌و بارودۆخه‌وه‌ ده‌بینین كه‌ دواى ماوه‌یه‌كى دوور و درێژ له‌ نائارامى دایمه‌زراند، ئه‌زموونه‌كه‌ى به‌عس له‌ هه‌موویان خوێناویتر و كاره‌ساتبارتر بوو، به‌ ئاراسته‌یه‌ك كه‌ هۆشیارییه‌كى جودایخوازیى په‌ره‌پێبدات لاى هه‌ر مرۆڤێكى ئازادیخواز كه‌ نه‌بووبێته‌ تازه‌ كۆیله‌یه‌كى ژێرده‌ست. له‌كاتێكیشدا كه‌ ئه‌ڵمانه‌كان پێش نزیكه‌ى سێ گرێ دووباره‌ وڵاته‌كه‌ى خۆیان یه‌كده‌خه‌نه‌وه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى نوێى دیموكراسى و تێكه‌ڵاوبوونێكى ئاره‌زوومه‌ندانه‌ى خۆویست، له‌سه‌ر شێوازى فره‌نسیى له‌ دامه‌زراندنى ده‌وڵه‌تى نیشتمانى و له‌سه‌ر بنه‌ماى ژیانێكى هاوبه‌شى مرۆییانه‌ و ئه‌زموونى زیندووى مێژوویى، ئا له‌و كاته‌دا سه‌دام حسێن هه‌ڵده‌كوتێته‌ سه‌ر ناوچه‌كه‌یان و ماڵه‌كانیان وێران ده‌كات و ژیان له‌سه‌ر خاكه‌كه‌یان ده‌كوژێت به‌ چه‌كى كیمیاویى له‌ چركه‌ساتى هه‌ره‌سى خۆى و هه‌ستكردنى به‌ نائومێدیى به‌هۆى شكستیه‌وه‌ له‌ داگیركردنى كوه‌یت و راكێشانى بۆ ئه‌وه‌ى بیخاته‌ سه‌ر به‌غدا. هه‌موو ئه‌مانه‌یش له‌ پیاده‌كردنى رێبازى بسمارك-یدا كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ى نۆزده‌ نه‌ك بیست-یش. 

به‌ هه‌ره‌سى به‌عس و كۆتاییهاتنى سه‌دام، ئه‌وه‌ ئاسایى بوو كه‌ خه‌ونى ئارازدى و شكۆمه‌ندیى گه‌شه‌ بكات. له‌به‌رئه‌وه‌یش كه‌ ده‌وڵه‌تى دواى به‌عس هیچى وانه‌بوو جگه‌ له‌ گۆڕینى ناوه‌ندى هه‌ژموون له‌ به‌عس و سوننه‌وه‌ بۆ شیعه‌ و ولایه‌تى فیقهـ و له‌به‌رئه‌وه‌یش كه‌ ده‌سه‌ڵاتى ناوه‌ند له‌ به‌غدا ریشاڵ ریشاڵ بوو و بووه‌ سێبه‌رى ململانێى میلیشیاكان دواى ئه‌وه‌ى بنه‌ماكانى پێكه‌وه‌ژیان هه‌ڵوه‌شا، چاره‌ و ده‌ربازبوونێك له‌ شه‌ڕى نه‌ته‌وه‌یى و جیاخوازیى نه‌مایه‌وه‌، ئه‌مه‌یش ئه‌و دۆخه‌ بوو كه‌ ریفراندۆمه‌كه‌ى كوردى تێدا كرا بۆ داواى جیابوونه‌وه‌ له‌ به‌غدا. 
  
گه‌یشتینه‌ ئه‌و ساته‌ به‌هۆى رێڕه‌وێكى مێژووییه‌وه‌ كه‌ ده‌بێت رابگیرێت. وا ریفراندۆمه‌كه‌ كرا و هێشتا جیابوونه‌وه‌كه‌ رووینه‌داوه‌، كه‌چى گه‌مارۆى به‌غدا بووه‌ته‌ له‌مپه‌ر و سامناكى و ره‌تكردنه‌وه‌ى توركیا و ئێرانى دراوسێى ئیقلیمیه‌كان كه‌ بایه‌خ به‌ مه‌سه‌له‌كه‌ ده‌ده‌ن و سه‌ركۆنه‌یه‌كى جیهانیى كه‌ كه‌س له‌گه‌ڵیدا ناكۆك نییه‌ جگه‌ له‌ په‌رۆشیى ئیسرائیل كه‌ پاڵنه‌ره‌كه‌ى ئاشكرایه‌. له‌و باوه‌ڕه‌دام ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ى ئه‌مڕۆ هه‌یه‌ له‌ هه‌موو كاته‌كانى پێشوو گونجاوتره‌ بۆ گفتوگۆكردن ده‌رباره‌ى فیدراڵییه‌كى كارا كه‌ مافه‌كان و ئازادیه‌كانى ئه‌م نه‌ژاده‌ ئازاردراوه‌ بپارێزێت، هه‌روه‌ها نیشتمانه‌ پارچه‌پارچه‌كراوه‌كه‌یش و جارێكى تر پێناسه‌ى ئه‌رك و به‌رپرسیارێتى بۆ هه‌موان، بكاته‌وه‌.  

بارزانى ئاڵاى دیالۆگى به‌رزكرده‌وه‌ و ده‌بێت به‌غدایش خۆى بۆ ئاماده‌ بكات به‌ رێككه‌وتنێكى گشتگیر كه‌ بناغه‌ پته‌وه‌كه‌ى یه‌كێتى عێراق بێت له‌گه‌ڵ به‌دیهێنانى كۆى شێوازه‌كانى پێكه‌وه‌ژیان و شێوه‌ى دابه‌شكردنى ده‌سه‌ڵات له‌ نێوان هه‌رێمه‌ فیدراڵیه‌كان و حكومه‌تى ناوه‌ندیدا. ره‌نگه‌ رێوشوێنه‌ خێراكانى به‌غدا كه‌ وه‌ك كاردانه‌وه‌یه‌كى غه‌ریزى له‌سه‌ر راپرسییه‌كه‌ گرتیه‌به‌ر، تێگه‌یشتنى له‌سه‌ر بكرێت، به‌ڵام له‌ئێستاوه‌ ده‌بێت به‌ قووڵى بیر بكرێته‌وه‌ له‌ رۆژى دواتر، نابێت ئه‌و ره‌تكردنه‌وه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌یش ئیغراى بكات كه‌ دواى ماوه‌یه‌كى كه‌م ده‌نگى نزمده‌بێته‌وه‌، هه‌روه‌ها ئاڵنگارییه‌ ئیقلیمیه‌كانیش له‌ توركیا و ئێرانه‌وه‌ كه‌ ئه‌مانیش نامێنن له‌گه‌ڵ رێككه‌وتنگه‌لێكى له‌جۆرى ئه‌وه‌ى كه‌ گره‌نتیى سه‌قامگیریى بارودۆخى كورده‌كانى هه‌ردوو ده‌وڵه‌ته‌كه‌ى تێدابێت. چونكه‌ ئه‌و دوو ده‌وڵه‌ته‌ زیاده‌ڕه‌ویى له‌ رێكاره‌كانى گه‌مارۆ و سزاكاندا ناكه‌ن به‌بێ رێككه‌وتنێكى گشتگیرى چاره‌سه‌ركردن. زیاده‌ڕه‌وییه‌كى له‌وجۆره‌ به‌دڵنیایه‌وه‌ رێگه‌ى به‌رزكردنه‌وه‌ى چه‌كه‌ له‌ خاڵێكى دووڕیانه‌كه‌دا، ئه‌وكاته‌یش ئیتر به‌غدا خراپترین حاڵه‌تى له‌ مێژووى ناوچه‌كه‌ و به‌عس و سه‌دام حسێن-یشدا ده‌بێت، كه‌ نه‌ته‌وه‌ لاوازترین و كه‌مترین پارێزبه‌ندیى ده‌بێت له‌ هه‌ر كاتێكى سه‌ده‌ى بیسته‌مدا كه‌ ده‌بوایه‌ وازمان له‌ نه‌ته‌وه‌یى ئۆرگانیكى بهێنایه‌ بۆ شێوازى فره‌یى نیشتمانى.

ئێستایش ده‌بێت به‌بێ سستى و دواخستن، باجى دووهێنده‌ى ئه‌و پاشكه‌وتنه‌ مێژووییه‌ بده‌ین چونكه‌ ره‌نگه‌ ببێته‌ هۆى ته‌قینه‌وه‌ گه‌وره‌كه‌، ئه‌و ته‌قینه‌وه‌یه‌ى كه‌ له‌دواى خۆى هه‌م سنووره‌كان و هه‌م به‌رپرسیارێتیه‌كان ناهێڵێت.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure