جەلال تاڵەبانی.. ئەو كوردەی نائومێدیی بە پراگماتیزم بەزاند

بۆچوون / بیروڕا :: 09/10/2017

نووسینی: حەمید ئەلكەفائی
سەرچاوە: ئەلحەیات
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید

كۆچی دوایی چەند رۆژێك لەمەوبەری سەرۆك جەلال تاڵەبانی، بۆ گۆڕەپانی سیاسیی عێراق كتوپڕ و چاوەڕواننەكراو نەبوو. ئەو لە كۆتاییەكانی 2012 ەوە بەهۆی جەڵتەی مێشكەوە، بۆ ماوەی نزیكەی دوو ساڵێك نەیتوانی ئەركەكانی راپەڕێنێت. ئەگەرچییش دەستور دەڵێت كە دەبێت لە ماوەی 30 رۆژدا جێگرەوەیەك بۆ سەرۆك دابنرێت لە بارێكدا كە نەیتوانی ئەركەكانی جێبەجێ‌ بكات، بەڵام كەس ئازایتی ئەوەی نەبوو داوای كاراكردنی ئەو مادەیە بكات، ئەمەیش بەهۆی ئەو رێزە زۆرەی تاڵەبانی-یەوە بوو كە لە نێوان عێراقیەكاندا، بە عەرەب و كوردەوە، هەیبوو.  

تاڵەبانی بە ژیریی دەگمەنی سیاسی و تێڕوانینی تیژی جیادەكرایەوە و وایانلێكردبوو كە بەهێز بمێنێتەوە لە گۆڕەپانی سیاسی عێراقی و نێودەوڵەتیدا، سەرەڕای زەحمەت و قورسایی زۆر كە رووبەڕووی دەبوونەوە. ئەو سەركردایەتی بزووتنەوەیەكی چەكداری دەكرد و هەوڵی دابەشكردنی دەوڵەتێكی دەدا كە ئەندامی نەتەوە یەكگرتووەكان و كۆمكاری عەرەبییش بوو، هەر ئەمەیش بەسبوو بۆ ئەوەی جیهان دوژمنی بێت، كەچی پەیوەندیی دۆستانەی خۆیی لەگەڵ چەندەها دەوڵەتدا پاراست، بە دەوڵەتە عەرەبیەكانیشەوە. 

هەروەك رێزێكی زۆری لە نێوەندە روناكبیریی و میدیاییەكاندا هەبوو، چونكە بایەخی بە رۆشنبیری و ئەدەب دەدا و مكوڕ بوو لەسەر ئەوەی كە بیانخاتە خزمەت و بەرژەوەندیی سیاسییەوە. ساڵی 2002 بانگهێشتم كرد بۆ سەردانی بارەگای (بی بی سی) كە خۆم لەوێ‌ كارم دەكرد، بێ‌ دوودڵی داواكەی قبووڵكردم. كاتێكیش بە ئیدارەم راگەیاند كە تاڵەبانی سەردانمان دەكات لە بوش هاوس، بەڕێوەبەرانی بەشەكان و پێشكەشكارانی بەرنامەكان خۆشحاڵ بوون و پێشوازییەكی گەرمیان لێكرد، ئەویش بەدرێژایی ئەو رۆژە لە ناو ستۆدیۆكاندا دەهاتودەچوو بۆ ئەنجامدانی دیار و چاوپێكەوتن لەگەڵیدا. 


تاڵەبانی چووە ناو تەونی حزبە چەپەكانی جیهانەوە هەتا بووە جێگری سەرۆكی رێكخراوی ئینتەرناسیونال، چەپڕەوێتی و عەلمانیەتەكەی رێگرنەبوون لەبەردەم دامەزراندنی پەیوەندیی پتەوی لەگەڵ ئێرانی ئیسلامی و ویلایەتە یەكگرتووەكانی سەرمایەداری، هەروەك ویست و ئامانجە نەتەوەییە كوردییەكەیشی دژی فەرمانڕەوایی عەرەبی، رێگرنەبوو لە تێكەڵبوون و كارلێكەرییەكانی لەگەڵ عەرەبدا لەڕووەكانی رۆشنبیری و سیاسیدا. توانایەكی سەرنجڕاكێشی هەبوو لە داڕشتنی گوتاری قەناعەتپێكەر. دێتەوە بیرم كە چۆن توانیی تووڕەیی ئەندامانی ئەنجومەنی حوكم بڕەوێنێتەوە لە میانەی بانگهێشتكردنی هۆشیار زێباری وەزیری دەرەوە لە ساڵی 2004 دا كە لەكاتی كۆبوونەوەیەكی وەزیرانی دەرەوەی عەرەب لە قاهیرە وتبووی "شیعەكانی عێراق سەر بە ئێرانن"!. ئەوە بوو تاڵەبانی وتارێكی رەوانی پڕ لە زانیاریی پێشكەش كرد دەربارەی هەڵوێستە نیشتمانیەكانی شیعە و سەركۆنەی هەر كەسێكی كرد كە گومان لە نیشتمانپەروەرییان بكات. هەتا زێباری-یشی شەرمەزاركرد و كارێكی وایكرد كە شیعەكان هاوهەڵوێستی بن. ئیتر عادل عەبدولمەهدی هەڵیدایە و بە بەرگریلێكردنیەوە وتی:"هەموو سوارێك سەرسم دەدات". 

لە چەند گەشتێكی دەرەكیی تاڵەبانیدا یاوەری بووم و ژیری و توانای ئەوم بینیوە لە بەدەستهێنانی هەڵوێستەكاندا بۆ مەسەلەكەی. لە ژیانیدا بێهیوایی و نائومێدیی نەزانیوە، هەمیشە چارەسەری هەموو كێشەیەكی پێبووە بۆ رووناككردنەوەی گۆشەی تاریكی كێشەكان و دەرخستنی! لە كۆتاییەكانی 2003 دا سەرۆكایەتی وەفدێكی بۆ توركیا كرد، لە ئەنقەرە وەزیری بازرگانی و وەزیری دەرەوە بەوەكالەت، پێشوازییان كرد. وەزیرەكەی توركیا مامەڵەی لەگەڵ وەفدەكەی عێراقدا وشك بوو، رەنگە ئەوە سیاسەتی رەسمیی بووبێت، ئەوەبوو ئەردۆغان-ی سەرەك وەزیران نەیویست پێشوازیی لە هەموو ئەندامەكانی وەفدەكە بكات و تەنیا پێشوازیی لە تاڵەبانی و هەندێك لە ئەندامانی وەفدەكەی كرد، ئەمەیش ئەوانی تری تووڕە كرد. وەزیرە توركەكە زمانێكی نادیپلۆماسیی بەكارهێنا و بەگاڵتەوە بە حەمید مەجید موسا سكرتێری حزبی شیوعی عێراقی وت:"شیوعییەكان چۆن قبووڵیانكردووە مامەڵە لەگەڵ ئەمریكییەكاندا بكرێت؟". موسا-یش وتی:"ئەمە شتێكی ئاساییە چونكە كاتێك خەڵكانی دیكە هەڵوێستەكانیان دەگۆڕن ئێمەیش هەڵوێستەكانمان دەگۆڕین". وەزیرەكەی توركیا لەكاتی كۆنگرە رۆژنامەوانییە هاوبەشەكەدا، چەند جارێك دەستەواژەی (ئاژاوە لە عێراق)ی دووپاتكردەوە، بەڵام تاڵەبانی وەڵامدانەوەی ئەوی پشتگوێخست. من وامدەزانی كە رەنگە باش گوێی لێ‌ نەبووبێت، بۆیە بەنووسین قسەكەی وەزیرم بۆ روونكردەوە و بۆیشم نووسی كە پێویستە وەڵام بدرێتەوە. بەڵام تاڵەبانی تەنانەت دوای ئاگاداركردنەوەكەی منیش هەر وەڵامی نەدایەوە، بەڵكو بەوردی كەوتە باسكردنی ئەوەی لە عێراقدا دەگوزەرێت و ئاماژەی بەو دەستكەوتانە كرد كە بەدیهاتوون. ئەوەیشی روونكردەوە كە ئەو كێشانەی رووبەڕووی عێراق بوونەتەوە لە وڵاتانی دیكەیشدا هەن كە تووشی دیكتاتۆریەت و جەنگ و سزای نێودەوڵەتییش نەبوونەتەوە، بۆیە "ناكرێت بارودۆخی عێراق بە ئاژاوە ناوببرێت". هەروەك بایەخ و گرنگیی عێراقی لە رووی ئیقلیمی و نێودەوڵەتیەوە بیرهێنانەوە، هەروەها كە پێویستە هەموو دەوڵەتان كارلێكی ئەرێنییان هەبێت لەگەڵ گۆڕانكارییە سیاسیەكە بۆ ئەوەی گرەنتیی بەدیهاتنی بەرژەوەندیەكانی بكات. دوای ئەوە وەزیرە توركەكە هەڵوێستی خۆیی گۆڕی، رەنگە هەستی بەوە كردبێت كە بە بەكارهێنانی وشەی (ئاژاوە) سنووری خۆیی بەرامبەر عیراقیەكان زۆر بەزاندبێت. 

لەكاتی سەردانەكانیشماندا بۆ ئێران، تاڵەبانی زۆر لەگەڵ بەرپرسە ئێرانیەكاندا كۆك و تەبا بوو، بە درێژایی سەردانەكە بە زمانی فارسی قسەی لەگەڵ دەكردن، كە زۆر باش فارسیی دەزانی، ئەمەیش دەبووە هۆی پەراوێزكەوتنی ئەو ئەندامانەی وەفدەكە كە زمانی فارسی-یان نەدەزانی. رێز و گرنگییەكی زۆری هەبوو، عەلی خامنەیی رابەری باڵا و سەرۆك محەمەد خاتەمی و رەحیم سەفەوی سەرۆكی سوپای پاسداران و هەروەها وەزیرانی دەرەوە و ناوخۆ پێشوازییان لێ كرد.

گرنگترین خەسڵەتێك كە دەكرێت بە تاڵەبانی-ی ببڕین، پراگماتی و بە ئاسانی گۆڕینی هەڵوێستی بووە لەكاتی پێویستدا. لە ئایاری 1983 دا حزبەكەی هەڵیكوتایە سەر حەفتا شیوعیی عێراقیی نەیار كە لە ناوچەكانی نفوزی ئەواندا بوون، ئەو رووداوە بە (كوشتارەكەی پشتاشان) ناسراوە و تا ئێستایش وردەكارییەكەی تەمومژاوییە چونكە هیچ كام لە لایەنەكانی رووداوەكە نایانەوێت قسەی لەسەر بكەن. بەڵام زۆر كەس پێیانوایە كە تاڵەبانی لەگەڵ سەدام-دا پێكهاتووە بۆ كوشتنی هاوپەیمانە شیوعیەكانی. 

لە شوباتی 1991 یشدا ئۆپۆزیسیۆنی عێراق كۆنگرەیەكی لە بەیروت رێكخست كە هەموو لایەنەكان ئامادەی بوون و تاڵەبانی-یش ئەندامێكی كارا و هەڵسووڕاوی كۆنگرەكە بوو. هەموان رێككەوتن لەسەر كاری پێكەوەیی لە قۆناغی داهاتوودا بۆ رووخانی رژێم و دامەزراندنی دەسەڵاتێكی نوێ‌. كەچی چەند رۆژێكی كەم دوای كۆتاییهاتنی كارەكانی كۆنگرەكە، تاڵەبانی هەموو جیهانی سەرسام كرد بەوەی كە لە بەغدا دەركەوت و باوەشی بە سەدام-دا كردووە!

وازی لە خەونی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی هێنا "چونكە ناكرێت و باشتر وایە مافەكان بەدەستبێن و لە چوارچێوەی عێراقدا بژیین". هەروەها لەگەڵ نوری مالیكی، هاوپەیمانیی بەست و كارێكی كرد كە دوای هەڵبژاردنەكانی 2010 لە سەرۆكایەتی حكومەتدا بمێنێتەوە، ئەگەرچی فراكسیۆنەكەیشی زۆرینە نەبوو. هەوڵەكانی 175 پارلەمانتاریشی پەكخست بۆ سەندنەوەی متمانە لە حكومەتەكەی مالیكی لە ناوەڕاستەكانی 2012 دا، ئەوە دوا هەڵوێستی سیاسیی ئەو بوو پێش تووشبوونی بە جەڵتەی مێشك. 

ئەگەر كۆچی دوایی تاڵەبانی كتوپڕیش نەبووبێت ئەوا نەمانی یەكجارەكیی وەرچەرخانێكی گەورە دەبێت لە سیاسەتی عێراقی و كوردی-یشدا و پێویست بە دووبارە داڕشتنەوەیان دەكات. حزبەكەی، لەكاتی نەخۆشیەكەی خۆیدا، بەهۆی ململانێ‌ ناوخۆییەكانیەوە زۆر لاواز بووە و ئەمەیش بەرهەم ساڵح-ی جێگریی هاندا كە حزبێكی تازە دامەزرێنێ‌، ئەوانی دیكەیشیان لە گردبوونەوەیەكی پێكەوەنەگونجاودا ماونەتەوە كە بەكردەوە هێرۆ-ی هاوسەری و قوباد-ی كوڕی سەركردایەتی دەكەن. 

لەسای ئەم قەیرانەی ئێستادا كە مەسعود بارزانی-ی ركابەری، بە ئەنجامدانی ریفراندۆمی سەربەخۆیی ورووژاندوویەتی و هەرێمەكەی خستووەتە بەردەم مەترسیی زۆری ناوخۆیی و دەرەكییەوە، حزبێكی بەهێزی كوردی نەماوەتەوە كە هەڵوێستێكی روونی هەبێت، بێجگە لە بزووتنەوەی گۆڕان، ئەویش تووش بووە، بەهۆی كۆچی دوایی نەوشیروان مستەفا-ی دامەزرێنەریەوە. 

تاڵەبانی رۆیشت، پیاوی رێككەوتنەكان و كتوپڕەكان رۆیشت، بەڵام نەمانیشی كتوپڕیی دیكە دەخوڵقێنێت كە رەنگە مەترسیدارتر و درێژخایەنتر بێت. 



created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure