بارزانی و سەربەخۆیی و بوومەلەرزە

بۆچوون / بیروڕا :: 26/09/2017

سەرچاوە: ئەلشەرق ئەلئەوسەت
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید

ئەمڕۆ سەرنجەكان لەسەر ئەو چڕ دەبنەوە. دەبێتە ئەستێرەی لێدوانەكان و شاشەكان. بیروڕاكان دابەش دەبن دەربارەی ئەو گەردەلوولەی كە ئەو هۆكاری هەڵكردنیەتی. تیمێك دەڵێن كابرا وەختێكی هەڵەی دیاریكردووە. تیمێكی تر دەڵێن پەلەی كردووە لە ئاشكراكردنی بەرنامە راستەقینەكەیدا و رێزی لە حساباتی دەرودراوسێكانی نەگرتووە. هەندێكی تر لەو باوەڕەدان سەركێشی دەكات بەو دەستكەوتانەوە كە كورد باج و نرخێكی زۆری بۆ داوە. لە كێشە رایكردووە و كەوتووەتە قەیرانەوە. وڕكگرتن و كەلـلەرەقیەكەی دەیخاتە گەمارۆدانێكی هاوشێوەی ئەوەی كە یاسر عەرەفات لە دوا ڕۆژەكانیدا تێیكەوت. دامەزراندنی دەوڵەتی فەلەستینی بەو هەموو قورساییەی خۆیەوە، هێشتا ئاسانتردەبێت لە دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی. لایەنگرەكانیشی دەڵێن ئەو پاسەوانی خەونی كوردە و لانیكەم تۆماركردنی ئەو مافە دەگێڕێتەوە. جارێكی تریش كۆدەنگیی ئەوە ئاشكرادەبێت كە رێگریی لە كوردەكان دەكات بۆئەوەی "ئەو زیندانانە جێنەهێڵن كە پێش سەدەیەك لەمەوبەر بۆیان ناردوون". 

مەسعود بارزانی پێویستی بە كەسێك نییە تا بارگرانی و قورسایی و گرمە و ناڵەی جوگرافیای بیربخاتەوە. هەر زوو ئەو ئاگرە داخی كردووە. قەدەرەكان وایانویستووە كە لە هاوینی 1946 دا لە (كۆماری مەهاباد) لەدایكببێت. ئەو كۆمارەی كاتی خۆی كوردەكان لە سەر خاكی ئێران رایانگەیاند. مەلا مستەفای باوكی، ئەوكاتە فەرماندەی هێزە چەكدارەكانی ئەو كۆمارە بوو كە پێش ئەوەی مۆمی یەكەمی داگیرسێنێت نەما. مەلا مستەفا-یش لەگەڵ سەدان چەكداردا خاكی كۆمارە رووخاوەكە جێدێڵێت و سەدان رۆژ بە پێ‌ دەڕۆن تا دەگەنە ئەرمینیا لە یەكێتی سۆڤیەت، ئەمەیش دوای چەند پێكداهەڵپژانێك لەگەڵ پاسەوانە سنووریەكانی ئێران و توركیا لەمیانەی كاروانەكەیاندا. لە عێراقیش مەسعود 11 ساڵ چاوەڕێ‌ دەكات تا دەرفەتی ئەوەی دەبێت باوكی ببینێت كە دوای شۆڕشی 1958 ی عێراق گەڕاوەتەوە. 

مەسعود دەرچووی قوتابخانەكانی تاڵاوچێژییە. لە ساڵی 1970 لەگەڵ باوكیدا دەبێت، داوای لێدەكات پێشوازیی لە لاوێك بكات كە لە بەغدا-وە نێردراوە. ئەو گەنجە ناوی سەدام حسێن بوو، السید النائب. سەردانەكە بە زەماوەندی بەیاننامەی ئازار-ی 1970 كۆتاییهات كە دەسەڵاتێكی ئۆتۆنۆمیی دا بە كوردەكان. ئەم شاییە درێژەی نەكێشا. ساڵی دواتر مەلا مستەفا بە ئامادەبوونی مەسعود پێشوازیی لە وەفدێك كرد كە لە بەغداوە هاتبوو. لەپڕێكدا وەفدەكە تەقییەوە و كوژراو و برینداری لێكەوتەوە، رێكەوت وابوو مەلا مستەفا بەرنەكەوێت و رزگاری بوو، ئەمەیش بەهۆی چایچیەكەوە كە لەوكاتەدا دەكەوێتە نێوان ئەو و بۆمبە چێنراوەكەی سەر ناوك-ی یەكێك لە سەردانكەرەكان. 

وانەیەكی تر لە جوگرافیادا. ساڵی 1975 دوای هەوڵەكانی كێسنجەر، شای ئێران و سەدام حسێن رێككەوتننامەی جەزائیریان واژۆكرد. تاران پشتیوانیەكانی لە كوردەكان بڕی و شۆڕشەكەیان هەرەرسی هێنا و ترسناكیەكانی كارەساتەكەیان ئاشكرابوو. كاتێكیش مەلا مستەفا بە شكستەوە لە تاراوگە ئەمریكیەكەی مرد، مەسعود هیچی بۆ نەمایەوە جگە لە دۆزینەوەی گۆڕێكی كاتی لە ئێران بۆ باوكی و چاوەڕێكردن بۆ ئەوەی بیباتەوە زێدی خۆی. 

جیهانی دوای یەكەم جەنگی جیهان حوكمێكی توندی دژی كوردەكان دەركرد. بەسەر چوار نەخشەدا دابەشیكردن كە بریتین لە عێراق و ئێران و توركیا و سوریا. لەوكاتەوە كوردەكان كەوتنە ژێر بەرپرسیارێتیی حوكمەكانی جوگرافیاوە. ئەزموون و تاقیكردنەوەكانیش دەڵێن حوكمەكانی مێژوو مایەی رەخنە و پێداچوونەوە یان راستكردنەوەن، بەڵام حوكمەكانی جوگرافیا ناجوڵێن و نەگۆڕن. چوار دەوڵەتەكە لەسەر دۆسیەگەلی زۆر، دژ و ناكۆكن، بەڵام هەرچواریان لەسەر، بەلایكەمەوە، تاقە دۆسیەیەك كۆك و تەبان، ئەویش دژایەتییانە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان.

ئەوەی گرێكانی رابردوو بەخۆیانەوە بینیوویەتی ئەوپەڕی بەڵگەن. ناوی دەسەڵاتداری ئەم چوار دەوڵەتە دەگۆڕێن بەڵام سیاسەتەكانیان لەبەرامبەر خەونی كوردەكاندا ناگۆڕێن. هەموو شتێك دەكرێت بكرێت تەنها كورد نەبێت. جیاوازی و لێكنەچوونێك لێرەدا هەیە. رەنگە دەسەڵاتدارێك پشتگیریی لە كوردەكانی وڵاتی بەرامبەری بكات و وەك كارتێك بەكاریبێنێت بۆ لاوازكردنی ئەو دەسەڵاتەی كە لەسایەیدا دەژین، تێگەیشتنی لەو ستەمەی كە لەوێدا لێیاندەكرێت، هەرگیز نابێتە هۆكارێك بۆ رەتنەكردنەوەی هیچ گۆڕانكارییەكی پێویست لە بارودۆخی ئەو كوردانەی كە لە وڵاتەكەی خۆیدا دەژین. 

ئێرانی شا پشتگیریی كوردەكانی عێراقی كرد لە دژی رژێمی سەدام. دوایی وازیلێهێنان. ئێرانی خومەینی-یش هەروەها پشتگیریی كوردەكانی عێراقی كرد، كەچی ئەوەتا وازیانلێدێنێت، چونكە تاران لە بەغدا و لە بڕیارەكانی بەغدادا ئامادەیە و بوونی هەیە. هەر ئێران پشتگیریی (پارتی كرێكارانی كوردستان)ی كرد لە دژی توركیا، بەڵام هیچ ئاسانكارییەك بەرامبەر ئامانجەكانی كوردی ئێران ناكات. سوریای حافز ئەسەد پشتگیریی كوردەكانی عێراقی كرد، هەروەها (پارتەكەی ئۆجەلان)یش، بۆ لاوازكردنی سەدام و توركیا، دواییش وازیلێهێنان. ئەوەتا ئێستا سوریای بەشار ئەسەد ئامادەی رووبەڕووبوونەوەیەكی ناسادەیە لەگەڵ كوردەكانیدا. پێش چەند ساڵێك لەمەوبەر رەجەب تەیب ئەردۆغان لە هەولێر-ەوە وتی ئەو سەردەمەی كە دەكرا نكۆڵیی لە بوونی كورد بكرێت رۆیشت و ناگەڕێتەوە. بەڵام توركیا هیچ ئاسانكارییەك لەگەڵ كوردەكانیدا ناكات، ئیتر ژەنراڵی سەرۆك كەنعان ئڤرین بێت یان رەجەب تەیب ئەردۆغان. 

بەدرێژایی چارەكە سەدەیەك مەسعود بارزانی هەوڵیدا بەغدا و تاران و ئەنقەرە و دیمەشق دڵنیابكاتەوە. وتی ئەزموونی كوردستانی عێراق نموونەیەكی پێشنیاركراو نییە بۆ گشتاندنی لە دەوڵەتەكانی دیكەدا. ئامۆژگاریی ئەم دەوڵەتانەی كرد بۆ چاككردنی بارودۆخی كوردەكانی ناو وڵاتەكانیان. ئەردۆغانی هاندا بۆ كردنەوەی دەرگای گفتوگۆ لەگەڵ زیندایكراوێك كە ناوی عەبدوڵـڵا ئۆجەلان-ە. بەڵام ئەزموونەكان ئەوەیان دەرخست كە چوار دەوڵەتەكە ناتوانن كەمترینی ئەوەیش قبووڵ بكەن كە قەناعەتی نەهێشتنی هەستكردن بە زوڵم و ستەمیان لادروست ببێت. یان هەست بكەن كە جووڵەیەك هەیە بۆ لابردن و نەهێشتنی ستەملێكردنیان.

هەر كاتێك سەركردەیەكی كورد ناوی سەربەخۆیی بێنێت، هێڵی بوومەلەرزەكان دەجمێ‌ و دەجووڵێن. مەحكومە جوگرافییەكە بێداردەبێتەوە بۆ بیرهێنانەوەی ئەو حوكمەی كە دەرهەق بە كورد دەركراوە. ئێران قاسم سولەیمانی-ی وەك ئامۆژگاركەرێك و پاشان وەك هۆشداریدەرێك نارد. ئاسمانی لەبەردەم گەشتەكانی بۆ هەرێم و بە پێچەوانەیشەوە داخست. پێش ئەوەیش كەوتە مانۆڕی سوپاكەی لە سنووری هەرێمەوە. توركیایش دەستكراوەیی سەربازیی درێژكردەوە بۆ ئەنجامدانی ئۆپراسیۆنەكانی سوپا لە دەرەوەی سنوور. بارزانی-یش دەنگی مانۆڕی سوپاكەیی بیست.

دیمەنی تازەی ئەمجاریان، هاوسۆزیی نێودەوڵەتییە لەگەڵ بەغدا نەك لەگەڵ كورد. ئەمریكا و وڵاتانی خۆرئاوا سوورن لەسەر لانەبردنی سەرنجەكانی جەنگی دژی داعش. هەروەها سوورن لەسەر ئەوەی كە هەڕەشە لە چانسی حەیدەر عەبادی نەكرێت بۆ مانەوەی لە پۆستەكەیدا دوای هەڵبژاردنە پارلەمانیەكەی عێراق لە بەهاری داهاتوودا. 

بارزانی پێویستی بە كەسێك نییە تا بارگرانی و قورسایی و گرمە و ناڵەی جوگرافیای بیربخاتەوە. بەڵام پاشگەزنەبووەوە. رەنگە لەبەرئەوە بووبێت كە نائومێد بووە لە لێكگەیشتن لەگەڵ بەغدا و لە ئامۆژگاریی پزیشكە نێودەوڵەتیەكان. رەنگە بیەوێت تۆماری مافی سەربەخۆیی بگێڕێتەوە بۆ نەوە نوێكانی كورد و نەوە تازەكانی دەسەڵاتدارانی جیهان. ئەمە قەیرانی پێكهاتەكانی ناو عێراقە. قەیرانی پێكهاتەكانی ناو خۆرهەڵاتی ناوەڕاستی ترسناكیشە. فارسەكان دەوڵەتی خۆیان هەیە. توركەكان دەوڵەتی خۆیان هەیە. عەرەبەكان دەوڵەتی خۆیان هەیە. بەڵام زیاتر لە سی ملیۆن كورد بێ‌ دەوڵەت دەژین و هەركاتێكیش سەركردەیەكی كورد وشەی سەربەخۆیی بە زاریدا بێت هێڵی بوومەلەرزەكان دەجمێن و دەلەرنەوە. 

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure