ئایا ئاڵای (مەهاباد) لە كوردستان بەرزدەكرێتەوە؟

بۆچوون / بیروڕا :: 24/09/2017

نووسینی: سەلیم نەسار
سەرچاوە: ئەلحەیات
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید

دوای داگیركردنی عێراق لەلایەن ئەمریكاوە لە ساڵی 2003 دا، ئیدارەی سەرۆك جۆرج بوش-ی كوڕ بریاریدا بە دانانی (كۆمسیاری پایەدار-السامی) بۆ سەرپەرشتی پاكتاوكردنی رژێمی سەدام حسێن و گۆڕینی بۆ سیستمێك كە نوێنەرایەتی هەموو توێژەكانی كۆمەڵگە بكات. كاتێكیش (كۆمسیاری پایەدار)ی یەكەم، شكستیهێنا لە جێبەجێكردنی ئەركی پێڕاسپێردراویدا، پۆڵ بریمەر لە جێگەی ئەو دانرا دوای ئەوەی دەسەڵاتێكی فراوانی درایە و بە دانانی دەستوری نوێی سیستمی نوێی دەسەڵات كۆتاییهات. 

ئەو بارە كتوپڕە گەورەیەی كە ئیدارەی ئەمریكا بۆ چارەسەركردنی گرێی تایەفی وێنای دەكرد، دابەشكردنی پۆستە سیادیەكان بوو بەم شێوەیە: سەركۆمار (كورد) و سەرۆكی حكومەت (شیعە) و سەرۆكی ئەنجومەنی نوێنەران (سوننە). لە بەر رۆشنایی ئەم دابەشكاریە تایەفیەدا، جەلال تاڵەبانی-ی كورد و سەركردەی پارتی یەكێتی نیشتمانی كوردستان، بە سەركۆمار هەڵبژێردرا. بریمەر-یش هۆشیار زێباری-ی كوردی بە وەزیری دەرەوە دیاریكرد، بەمەیش سەرچاوەكانی پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكانی خستە بەرپرسیارێتیی ئەوەوە. 

لەم شێوازی دابەشكردنەوە ئەوە روون و ئاشكرا بوو كە واشنتۆن بایەخ بەوە دەدات دەرفەتێكی مێژوویی بداتە كورد، هەلێكی وای كە لە ساڵی 1946 ەوە لێی بێبەشكراوە. واتا لەوكاتەوەی (كۆماری مەهاباد) راگەیەنرا كە سۆڤیەت پشتگیریی دەكرد و لە ئێران بە سەرۆكایەتی قازی محەمەد دامەزرا.

كاتێكیش سۆڤیەت پاشەكشەی كرد، دوای ماوەیەكی كەم هێزەكانی ئێران چوونە ناوچەكەوە بۆ دەركردنی كوردەكان و هەڵوەشاندنەوەی كۆمارەكە. 

لە پێناو گۆڕینی ئەو واقیعە تازەیەی دەرەنجامی دەستبەرداربوونی سۆڤیەت لە كورد و دەستوەردانی ئێران بۆ رێگریی لێیان لە دامەزراندنی دەوڵەتی تایبەت بەخۆیان، مستەفا بارزانی (باوكی مەسعود) لە ساڵی 1961 دا شۆڕشی چەكداریی لەناو عێراقدا راگەیاند. ئەو هەوڵەیش رووبەڕووی هەڵمەتی دڕندانەی حكومەتەكانی عێراق بووەوە، بەتایبەت لە سەردەمی دەسەڵاتی (بەعس)دا. بەڵام بەرگریی خۆڕاگرانەی جەنگاوەرە كوردەكان سەركردایەتی حزبی بەعسی ناچاركرد، كە سەرقاڵبوو بە چارەسەركردنی ناكۆكیی سەركردەكانیەوە، ناچاریكردن ملكەچ بكات و رازیی بێت بەوەی دەسەڵاتێكی ئۆتۆنۆمی بداتە كوردەكانی كوردستان.

بەڵام ئەو بەڵێننامەیە رووناكیی نەبینی، چونكە بەڵێننامەی سنوورە نێودەوڵەتیەكان و پاراستنی دراوسێتیی نێوان عێراق و ئێران، بەڵێننامەكانی پێشووی سڕییەوە. هەموو ئەمەیش بەهۆی نێوەندگیریی سەرۆك هواری بۆمدین-ەوە بوو كە لە (6 ئازاری 1975 دا) شای ئێران و سەدام حسێنی پێكەوە كۆكردەوە. 

بە لەبەرچاوگرتنی رێككەوتنی دوولایەنەكە بۆ گێڕانەوەی ئەمن و ئاساییش بە درێژایی سنوورە هاوبەشەكەیان، شای ئێران بەڵێنیدا پشتگیریەكانی بۆ شۆڕشی مستەفا بارزانی رابگرێت. سەدام-یش ئەو رێككەوتنەی لەگەڵ ئێران، قۆستەوە بۆ ئەنجامدانی پەلامارێكی فراوانی تۆڵەسەندنەوە دژی كوردەكان كە بە بەكارهێنانی غازی خەردەل لە شارۆچكەی هەڵەبجە كۆتاییهات. ئەنجامی ئەو كردەوەیەیش كوژرانی پێنج هەزار هاووڵاتیی مەدەنی لێكەوتەوە كە نیوەیان ژن و منداڵ بوون. بە دوای ئەو قەسابخانەیەیشدا دەیان گوندی كوردەكانی وێرانكرد. بێگومان مستەفا بارزانی ئەو تێكشكانە مەعنەوییەی بە داخ و نائومێدیەكی زۆرەوە وەرگرت و وایلێكرد كە پەنابباتە بەر ویلایەتە یەكگرتووەكان تا لە ساڵی 1979 لەوێ‌ كۆچی دوایی كرد.

دوای داگیركردنی عێراق، كوردەكان هەستیان بەوە كرد كە دەكرێت ئەو بایەخەپێدانەی واشنتۆن پێیان، دەرگا داخراوە نێودەوڵەتیەكانیان بەڕوودا بكاتەوە و هانیان بدات بۆ داواكردنەوەی دەوڵەتی سەربەخۆی نەتەوەییان. بەدڵنیاییشەوە ئەو سەردانانەی كە سەركردەكانیان بۆ ویلایەتە یەكگرتووەكان كردوویانە، قەناعەتی ئەوەی پێداون كە ئەو دروشمانەی لە ساڵی 1918 لەلایەن سەرۆك وۆدرو ویڵسۆن-ەوە پێشنیار كراون، هێشتا جێبەجێ‌ دەكرێن. واتا ئەو دروشمانەی لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانییەوە رایگەیاندن و داوای لە كۆمەڵەی گەلان (عصبە الامم) كرد تا جێبەجێیان بكات، گرنگترینیان ئەو بەندەی بوو كە پەیوەستە بە ئازادكردنی هەموو دەوڵەتە كۆنۆڵیالیزمەكان و پێدانی مافی چارەی خۆنووسین بەو گەلانەی كە داوای سەربەخۆیی دەكەن. 

ساڵی 2010 مەسعود بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان سەردانی واشنتۆن-ی كرد بۆ ئەوەی تاقە پرسیارێك ئاراستەی كاربەدەستانی واشنتۆن بكات كە پوختەكەی دەڵێت: ئایا بڕیاری كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە عێراق مانای دەستبەرداربوونە لە هەموو ئەو بەڵێنانەی كە داویانە بە سەركردەكانی كورد بەوەی كە پشتگیریان دەبن و هاوكارییان دەكەن لە دروستكردنی دەوڵەتی سەربەخۆدا؟.

هەموو ئەو وەڵامانەی لە كۆشكی سپی و وەزارەتی دەرەوە و وەزارەتی بەرگرییەوە دەرچوون ئەرێنی و مژدەبەخش و هاندەر بوون. بەڵام ئەوەی ئێستا جێگیرە ئەوەیە كە هەڵوێستی فەرمیی ئەمریكا گۆڕاوە، یان بەلای كەمەوە پشتگیریی هەڵوێستی بەغدایە كە داوای دواخستنی پرۆسەی ریفراندۆمەكە دەكات تا ئەوكاتەی لەناوبردنی چەكدارانی داعش كۆتاییدێت.

بەڵام ئەم پێكەوەبەستنە مەسعود بارزانی-ی نەرمنەكرد كە وایدەبینێت دواخستنی ریفراندۆمەكە ئاماژەگەلێكی مەترسیدار بێت لەلایەن ئەو دەوڵەتانەوە كە لە سەربەخۆیی كوردستان زەرەمەند دەبن، لەپێش هەموویانەوە ئێران و توركیا و سوریا. بۆیە بەو شاندە بیانییانەی وتووە، كە پێش دوو هەفتە سەردانیان كردووە، ئامادەیە بنەمای داخستن قبووڵ بكات بەو مەرجەی ئەڵتەرناتیڤی گرەنتیدانی نێودەوڵەتی هەبێت و ئەو لایەنانەی پەیوەندیی راستەوخۆیان بە قەیرانەكەوە هەیە واژۆی بكەن، وەك بەغدا و تاران و ئەنقەرە. هەروەها داوایكردووە كە گرەنتیەكان تۆمار و نووسراوبن و كاتێكی دیكەی تێدا دیاریكرابێت و ئینجایش هەموو ئەم كارتانە بخرێتە ئەستۆی سكرتێری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە. 

ئەم داواكاریە بە لێدوانێكی ئاگرین لەلایەن ئێرانەوە پێشوازیی كرا و قاسم سولەیمانی راگەیاندنێكی دا كە ناوەرۆكەكەی دەڵێت "ئێران حەشدی شەعبی راناگرێت ئەگەر هێرش بكاتە سەر كوردستان". هاوتەریبی ئەوە، نورەدین جانیكلی-ی وەزیری بەرگری توركیایش وتی "ئەنقەرە رێگە بە دامەزراندنی دەوڵەتێك لەسەر بنەمای نەژادیی نادات". ئەم ترسەیش لە ترسەكانی سەرۆك ئەردۆغان-ەوە سەرچاوەی گرتووە كە دەزانێت ژمارەی كوردەكان لە وڵاتەكەیدا لە سەرووی 15 ملیۆن كەسەوەیە و و هەر بە تەنیا ئەستانبوڵیش پێنج ملیۆن كوردی لێ‌ دەژی. 

دیارە سووربوونی مەسعود بارزانی لەسەر ئەنجامدانی ریفراندۆم لە رۆژی 25 ی ئەم مانگە، واتا رۆژی دوو شەممەی داهاتوو، بووەتە هۆی ئامادەسازییەكی فراوانی سیاسی لای دەوڵەتە زەرەرمەندەكان. بەتایبەت كە دەوڵەتی كوردستان هاندەر دەبێت بۆ زیاتر لە چل ملیۆن كورد-ی دابەشبوو لە نێوان ئێران و توركیا و سوریا، بۆ یاخیبوون و داواكردنی سەربەخۆیی. ئەوكاتەیش ئەم هەوڵە دەبێتە هۆی كردنەوەی (سندوقی بادۆرا) بە هەموو ئەو شتانەی كە تێیدایە لە جیاوازیی و ناكۆكیی مێژوویی و جوگرافی و تایەفییەوە.

 دوا نێوەندگیریی لەلایەن فوئاد مەعسوم، دووەم سەركۆماری كوردیی دوای جەلال تاڵەبانی، گەیەنراوەتە سلێمانی. لەوانەیشە لەلایەن حەیدەر عەبادی سەرەك وەزیرانەوە راسپێردرابێت  بۆ ئەوەی ئەم ئەركە لە ئەستۆ بگرێت، لەبەر ئەوەی سەر بەو وڵاتەیە كە هەوڵی جیابوونەوە دەدات لەو وڵاتەی كە نوێنەرایەتیی دەكات. بەدڵنیاییشەوە هەموو ئەو دەقە پێشنیاركراوانەی لەگەڵ خۆیدا بردووە كە ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان پێشكەشی كردووە. 

بەغدا دەڵێت سووربوونی مەسعود بارزانی لەسەر ئەنجامدانی ریفراندۆم لەم كاتەدا، دەرەنجامی بارودۆخی نالەباری ناوخۆییە كە نزیكەی دوو ساڵێكە رووبەڕووی هەرێم بووەتەوە. لە كوردستانیش وا باسدەكرێت كە ئەم دۆخە لەو قەیرانی پارلەمانیەوە سەرچاوەی گرتووە كە (فراكسیۆنی گۆڕان) تەقاندیەوە، ئەو كوتلەیەی كە لە 24 پارلەمانتاری ئۆپۆزیسیۆن پێكدێت. جارێكیش وا روویدا كە پێش كۆبوونەوەیەكی پارلەمان، هێزەكانی ئاساییش رێگرییان كرد لە ئەندامانی ئەم فراكسیۆنە كە بگەنە كۆبوونەوەكە. بۆیە ئەوە ئاساییە كە ئەم فراكسیۆنە بایكۆتی دانیشتەكانی پارلەمان بكات، ئەمەیش بووە هۆی دواخستنێكی بەردەوامی كۆبوونەوەكان و لەكارخستنی ژیانی پارلەمانی لە تشرینی یەكەمی 2015 ەوە.  

چاودێران وایدەبینن كە هەموو قەیرانە سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتیەكان دەكرێت دوابخرێن لەحاڵەتێكدا ئەگەر بارزانی سەركەوتوو بوو لە بەدیهێنانی خەونی كوردەكاندا. ئەو خەونەیش گێڕانەوەی كۆماری (مەهاباد)ە كە لە هەرێمی كوردستانی ئێران لە ساڵی 1947 دامەزرا. بەڵام لە ساڵێك زیاتر تەمەنی نەبوو. یەكێك لە یاریدەدەرانی بارزانی پێیوتم بۆ یەكەمجار خەونی سەربەخۆیی لای مەسعود لە ساڵی 1991 دا دەركەوتووە. ئەمەیش دەرەنجامی راگەیاندنی بڕیاری نێودەوڵەتیی ژمارە 688 بوو كە لە مانگی نیسانی ئەو ساڵەدا دەركرا و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، ناوچەی باكوری عێراقی ناونا (ناوچەی ئارام) چونكە قەدەغە بوو فڕۆكەكانی سەدام حسێن بچنە ئاسمانی ئەو ناوچانەوە و هەروەها دەسەڵاتی رەهای دەوڵەتی عێراقی لە هەرێمەكەدا سنووردار كرد. لە سایەی ئەم واقیعەدا، بیرۆكەی سەربەخۆیی و سەروەریی پەرەیسەند و پێشكەوت، چونكە چارەنووسی هەرێمەكە كەوتە دەست رۆڵەكانی خۆیەوە. هەر بۆیە بازێكی هێندە گەورەیدا لە بوارەكانی ئاوەدانكردنەوە و بازرگانی كە هیچ وڵاتێكی دیكەی عەرەبی شتی وای بەخۆیەوە نەدیوە.  

پرسیارە گرنگەكە ئەمەیە: ئایا مەسعود بارزانی سەركەوتوو دەبێت لە بردنەوەی شەڕی راپرسیی سەربەخۆیی كوردستان یاخود گوشارە ئیقلیمی و نێودەوڵەتیەكان رێگردەبن لە بەدیهێنانی ئەم ئاواتەدا؟

دەربارەی ئەم پرسیارە، پێش ماوەیەكی كەم لەمەوبەر بارزانی وەڵامی یەكێك لە پەیامنێرە بیانییەكانی داوەتەوە و دەڵێت:"من لە 16 ی ئابی ساڵی 1946 لەژێر ئاڵای كوردستاندا لەدایكبووم. هەمان ئەو رۆژە بوو كە پارتی دیموكراتی كوردستان-ی تێدا دامەزرا. مەبەستم لە ئاڵای كوردستان ئاڵای كۆماری مەهاباد-ە، مستەفای باوكم ئەم ئاڵایە دەپارێزێت و پاشان من وەك ئەمانەتێكی گرانبەها لێموەرگرتووە. ئومێدی تەواوم هەیە كە ئەم ئاڵایە لەسەر هەموو دامەزراوەیەك و لەسەر هەموو ماڵێكی كوردستاندا هەڵبكرێت". 

بە قسەی هێمادار، هەوڵەكانی بارزانی وەك یاریی رۆڵێت-ی روسی وایە، چونكە دەمانچەكە تاقە یەك گولـلەی تێدایە و ئەویش دەبێت بەختی خۆی بە گولـلەكە یان بە شوێنی بەتاڵی گولـلەكان تاقی بكاتەوە. لە بەغدا و تاران و توركیا و سوریاوە چاوەڕێی ئەو رۆژەن كە پەنجە دەنێت بە پەلەپیتكەكەدا!. 

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure