سڵەمینەوە دژی سەربەخۆیی كورد

بۆچوون / بیروڕا :: 14/09/2017

نووسینی: عەبدولڕەحمان ئەلڕاشد
سەرچاوە: ئەلشەرق ئەلئەوسەت
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید

جۆرە دڵنیاییەك لەوەدا هەیە كە زۆربەی عەرەبەكانی دەرەوەی عێراق، هاوسۆزن لەگەڵ ویستی كوردەكان بۆ سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتی خۆیان. ئەمەیش لە هەڵمەت و دیدارە رۆژنامەییەكانی مەسعود بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستاندا بەجەستە بووە كە گوزارشت لە دید و بۆچوونی كەسێكی كوردی (عێراقی) و ئارەزووی بۆ سەربەخۆیی دەكات، ئەو سەربەخۆییەی لە شەستەكانەوە شەڕی بۆ دەكات. 

بەش بەحاڵی خۆم، من لایەنگریی ئەو زۆرینەیەم كە مافی كوردەكانی عێراق دەسەلمێنن لە دامەزراندنی دەوڵەتی خۆیاندا. لە رووی سیاسەتی عەقڵانیەوە وایدەبینم كە دەبێت ئەم ئارەزووی دەوڵەتە، زەمینەسازی و  پابەندبوونەكانی لەپێش دامەزراندیدا بێنە ئاراوە. چونكە تەنیا ئامادەیی هەرێمە كوردیەكە بەس نییە، بەڵكو هەروەها پێویستە خودی دەوڵەتی عێراق-یش ئامادەیی هەبێت بۆ ئەوەی بەبێ‌ هەرێمە كوردیەكەی بژی و تووشی هەرەس و جەنگ نەبێت.  

بێگومان دەرچوونی كوردستان لە سیستمی دەوڵەتەكە، یەكسەر هەڕەشەی هاوسەنگیی دیمۆگرافیی تایەفی لە عێراقدا دروست دەكات و رەنگە ببێتە هۆی سەرهەڵدانی جەنگی تازەی ناوخۆییش. چونكە لە سایەی ملهوڕیی تایەفیی سیاسیدا كە لە دوای رووخانی رژێمی پۆپۆلیستیی سەدام هەژموونی خۆی سەپاند، عێراق دابەش و مەحكوم بوو بە هاوسەنگیەكی رێژەیی: نزیكەی نیوەی وڵات شیعە و نیوەیشی سوننە، ئەگەرچی بێنەوبەرە لەسەر ئەم سەرژمێرییە كۆنەیش هەیە. 

سوننەیش نیوەیان عەرەب و نزیكەی نیوەیشیان كوردن. بەبێ‌ چاككردنی سیستمە سیاسیەكە دەرچوونی كوردەكانی عێراق رووبەڕووی پەشێوی و نائارامیی نوێ‌ دەكاتەوە، ئەمەیش بەهۆی گۆڕینی رەچەڵەكەوە. چونكە سیستمی فەرمانڕەوایی عێراق پارلەمانیە و لەسەر بنەمای نوێنەرایەتیی دەستە و توێژەكانە. دەرچوونی كوردە سوننەكان هاوكێشەكە تێكدەدات و رەنگدانەوەی نەرێنیی دەبێت لەسەر رەوتی رووداوە سیاسیەكان لە سای بارودۆخە خراپەكەدا، یان بە گەڕانەوەی شەڕی تایەفی یاخود بە سەرهەڵدانی داوای جیابوونەوەی خۆرئاوای سوننە و بەدیاریكراوییش ئەنبار، كە كاریگەریی دەبێت لەسەر ئاسایشی دەوڵەتی عێراق، ئیتر سەربەخۆیی ئەنبار بێتەدی یان نەیەت. 

ئەمەیش كێشەیەكی سەخت و ئاڵۆزە بۆ پارێزەرانی سیاسیی سیستمی عێراق و هەوڵدەدەن بە دوای ئەڵتەناتیڤی دیكەدا بگەڕێن بۆ رازیكردنی كوردەكانی عێراق، بەڵام نەگاتە ئاستی جیابوونەوە. پاشان هەڵوەشانەوەی عێراق بۆ چەند دەوڵەتۆكەیەك هەڕەشەی هەڵوەشانەوەی دەوڵەتەكانی تریشە. ئەم هەلومەرج و دۆخەی ئێستا، میراتی بەجێماوی دوای دابەشكردنی ناوچەكەیە بەپێی (سایكس پیكۆ) كە سنووری (كەوانەی بە پیت- الهلال الخصیب) و باكوری عەرەبیی بە گشتی دابەشكرد لە سەرەتاكانی سەدەی رابردوودا. ئەوەبوو بریتانیەكان لەژێر پارێزەریی خۆیاندا هەرێمە كوردیەكەیان خستە سەر عێراق.

هەندێك لە دەوڵەتەكانی ناوچەكەیش، پشتگیریی لە بیرۆكەی جیابوونەوەی هەرێمە كوردیەكە لە عێراق، ناكەن، ئەمەیش لە ترسی هەڕەشەی دەركەوتن و سەرهەڵدانی شەڕی جیابوونەوەیە لە تەواوی دەوڵەتەكانی ناوچەكەدا. نابێت ئەوەمان لەبیربچێت كە زۆرینەی ناوچەكە لە شێوەی نیمچە یەكگرتووییەكی ژێر دەسەڵاتی بابلعالیی توركیادا بووە، پاشان كەوتووەتە ژێر ئیدارەی بریتانی و فرەنسی و ئینجا دابەشكراون بەسەر دەوڵەتە نیشتمانیەكاندا. ئەمە حاڵی زۆر ناوچەی دیكەی جیهانیشە كە رازیبوون بەو دۆخە كۆنە، ئەگەرچی دابەشكردنی سنوورەكان لە زۆركاتدا رەچاوی دابەش و جیاكردنەوەكانی تێدا نەكرا لە نێوان نەتەوە و خێڵەكاندا كە لەژێر دەوڵەتی تازەدا گردكرانەوە. كوردەكانیش بۆخۆیان قوربانیی مێژوون و رێككەوتنە بیانیەكان پەرت و بڵاوی كردوون.   

خۆ ئەگەر كوردەكانی عێراق سەربەخۆ بوون، توركیا نیگەران دەبێت، چونكە بەشێك لە دانیشتوانەكەی كوردن و ژمارەیان لە توركیادا دوو هێندەی كوردەكانی عێراقن، هەروەها كوردەكانی ئێرانیش دوو هێندەن. 

ئەم سڵەمینەوانە هۆكارەكانی جڵەوكردنن، مەبەستم ترسە لە بانگەشەكانی سەربەخۆیی باقیی كوردەكانی تر و ترس لە هەڵوەشاندنی باقیی عێراق و زیادبوونی داواكاریەكانی جیابوونەوە لە ناوچەكەدا. 

وەك حەیدەر عەبادی سەرەك وەزیرانی عێراقیش وتی جیابوونەوەی هەر هەرێم یان بەشێك لە وڵات، پەیوەستە بە مەرجی رەزامەندیی دەوڵەتی ناوەندەوە لە بەغدا. ئەمەیش كارێكی دوور و زەحمەتە لەم دۆخە پەشێوە سیاسییەی ئێستادا.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure