دەوڵەتی كورد!

بۆچوون / بیروڕا :: 20/08/2017

سەرچاوە: ئەلشەرق ئەلئەوسەت
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید

لە پشت دەرگاكانەوە لە پایتەختە دوور و نزیكەكانی دەوروبەری عێراق، چەند كۆمەڵێك هەن تاوتوێی یەك بابەت دەكەن ئەو بابەتەیش وەڵامدانەوەی پرسیارێكی سەرەكییە كە پەیوەندیی بە كۆمەڵگەكانی ئەو دەوڵەتانە و بەرژەوەندیەكانیانەوە هەیە، پرسیارەكەیش ئەوەیە: ئایا باشتر وایە عێراقێكی یەكگرتووی دیموكراسیی رێژەیی، دراوسێمان بێت، یان عێراقێكی دابەشكراوی لانیكەم بۆ سێ‌ هەرێمی كورد لە باكور و سوننە لە خۆرئاوا و شیعە لە باشور؟ وەڵامەكانی ئەو پرسیارە لە بێنەوبەرەی جیاوازیی بەرژەوەندیەكان و تێڕوانیەكان و ئومێدەكانی ئەو دەوڵەتانەدا دێت و دەچێت.

لە خوێندنەوەیەكی رووداوەكاندا ئەوە ئاشكرایە كە سەركردایەتیی كورد لە كوردستانی عێراق، بڕیاری خۆیی داوە و تا ئێستایش لێ‌ پاشگەز نەبووەتەوە، وەك ئەوەی لە ساڵی 2014 دا كردی ئەمجارەیش كار بكات بۆ ئەنجامدانی ریفراندۆمێكی گشتی لە نێوان دانیشتوانی هەرێمی كوردستانی عێراقدا، ئەوەی ئەمجارەیان وەك ئەوەی ساڵی 2014 لە ژێر گوشاردانییە. پرسیاری ئەوە لە دانیشتوان دەكرێت كە ئاخۆ دەوڵەتێكی سەربەخۆ-یان دەوێت یان مانەوە لە عێراقێكی یەكگرتوودا. ئەمە هیچ پێویستی بە نموونە هێنانەوە و خەیاڵبردنەوە نییە و وەڵامەكە ئەوەیە كە زۆرینەیەكی باش دەنگ لە پێناو سەربەخۆیی دەدات. 

بەڕێز مەسعود بارزانی كە لە 1992 وەوە سەرۆكی هەرێمی كوردستانی عێراقە، لەوەدەچێت كتێبی (میر) ی بەناوبانگی بەڕێز نیكۆلا ماكیاڤیلـلی بخوێنێتەوە كە لە سەرەتاكانی سەدەی شەشەمی زایینیدا دەرچووە و دەسەڵاتدار ئامۆژگاریی دەكات بەوەی كە لەیەككاتدا هەم شێر و هەم رێوی-یش بێت. شێر بێت بۆ ترساندنی گورگ و رێوی-یش بێت بۆ خۆلادان لە تەڵە! بارزانی ئێستا دانوستان لەگەڵ بەغدا دەكات بۆ ئەوەی زۆرترین سازشی لێوە دەستبكەوێت، بەتایبەت لە فراوانكردنی خاكی هەرێمە كوردیەكە لەڕووی جوگرافییەوە بەرەو ئەو ناوچانەی كە پێیان دەوترێت (كێشە لەسەرەكان) بە سەرچاوەكانی سامان-یشەوە، لەهەمانكاتیشدا دەیەوێت تەڵە سیاسیەكان تاقیبكاتەوە بەوەی كە كاتێكی تەواو گونجاوە بۆ پچڕینی باشترینی ئەوەی كە لە (سەروەری) دا بەدەستیبێنێت، چونكە دەسەڵاتی فەرمیی عێراق دابەشبووی سەر خۆیەتی و لەگەڵ داعش لە شەڕێكی قورسدایە و چەندین هێزی نەك هەر سیاسی بەڵكو تەنانەت سەربازییشی زیاد بووە، هێزە كوردیەكانیش بەشداریی شەڕەكەیان كردووە و هاوكار بوون لە دەرپەڕاندنی توندڕەوەكاندا، بۆیە شایانی ئەوەن كە پاداشتیان بدرێنەوە!

 ویستی كورد بۆ سەربەخۆیی تازە نییە، كوردەكان دوای جەنگێكی دورودرێژ لەگەڵ رژێمی بەعسی عێراق، لە ساڵی 1970 دا (ئۆتۆنۆمی)یان بەدەستهێنا. ئەوكاتە حزبی بەعسی عێراقی هەوڵیدەدا بۆ فراوانكردنەوەی دەسەڵاتەكەی و زاڵبوونی بەسەر نەیارەكانی لە ناوخۆدا، چونكە نەیار و ئۆپۆزیسیۆنی بەهێزی هەبوو، بۆیە دەیویست دەستی بۆ ئەوان كراوە و بەتاڵ بێت بۆ ئەوەی دەسەڵاتی خۆی بە تەواوی بسەپێنێت و كورد بێلایەن بكات، ئەوەبوو مافی ئۆتۆنۆمیی دانێ‌ تا ئەوكاتەی كاروبارەكانی خۆی جێگیر دەكات و ئینجا بۆیان بگەڕێتەوە، هەر وایشبوو، كاتێك بەعس بووە حزبی قائید جارێكی تر كەوتەوە شەڕی كورد و نكۆڵیی كرد لەوەی كە واژۆی لەسەر كردبوو. لەبەرامبەریشدا كوردەكان هاوپەیمانێتیەكی بەرژەوەندییانەیان لەگەڵ ئێراندا رێكخست، ئەوكاتە ئێران محەمەد رەزاشای پەهلەویی ئیمپراتۆر حوكمی دەكرد و وایدەبینی كە هەراسانكردنی ركابەرەكەی بەغدای ئاواتێكە لەڕێی كوردەكانەوە دێتەدی، بەرژەوەندییەكان هاوبەش بوون، لەناكاو شای ئێران مەسەلەی كوردی فرۆشت كاتێك سەدام حسێن لە ساڵی 1975 دا لە جەزائیر (ژەمێك)ی بۆ ئامادەكرد كە نەیتوانی رەتیبكاتەوە، ئەوەیش ئەو بەشەی شەتولعەرەب بوو كە ئێران خەونی پێوەدەدی. بەمجۆرە كورد وەك (كاڵایەك) لە بازاڕی مانۆڕە سیاسیەكاندا مایەوە. هەر هێندەی جەنگی عێراق-ئێرانیش لە دوای رووخانی شا لە تاران، پەرپا بوو، ئیتر دەسەڵاتی بەعسی عێراقی جەنگێكی قورسی لە هەموو لایەكەوە لە دژی كورد دەستدایە و لوتكەكەی قەسابخانەكەی هەڵەبجە بوو كە غازی ژەهراویی تێدا بەكارهێنا. 

دەرەنجامە گرنگە كۆتاییەكە ئەوەیە، ئەو ئۆتۆنۆمیەی كە ساڵی 1970 بە كورد درا و رژێمی بەعس بەتەنیا مانۆڕێكی دەزانی، وەك خۆی مایەوە و دوای رووخانی رژێمی بەعس جەختی لێكرایەوە، یەكەم لە دەستوری نوێدا و دووەمیش لە ئاڵای كورد و سەربەخۆیی داراییدا، ئەمە گرنگترین پەند و وانەی نرخ و بەهای مەعنەویی ریفراندۆمە داهاتووەكەی مانگی ئەیلولە كە لەبەردەم جیهاندا زۆرینەی هەرێمەكە بەشێوەیەكی ئازاد دەنگ بە (سەربەخۆیی) دەدات، ئەو دەنگدانەیش بەردێكی ترە (دوای ئۆتۆنۆمیەكە) لە بناغەی رێگەی دووری بەرەو دەوڵەتی كوردیدا، لەگەڵ جیاوازیەكی گرنگدا ئەویش ئەوەیە كە دەسەڵاتی ئێستای عێراق لە بەغدا، تەنانەت بەشێكیش لەو دەسەڵاتەی نییە كە بەعس هەیبوو لە كاتی واژۆكردنی رێككەوتنەكەی 1970 دا. 

لە گاڵتەپێكردنێكی تردا، كورد لە دوای رووخانی رژێمی بەعس لە ساڵی 2003 دا، خۆیان بە هاوپەیمانێكی بێ‌ هاوپەیمان بینییوە، پێگەی (سەركۆمار)ی بێدەسەڵاتیان پێدا و هەندێك كورسیی وەزارەتەكانیشیان وەرگرت، لەپڕێكدا لە گرنگترینیان داماڵین و تەنانەت بە بێڕێزیشەوە، وەك ئەوەی بەسەر هۆشیار زێباری-دا هات كە بە تۆمەتی گەندەڵی! لە وەزارەت دەركرا. لێكترازانی دەسەڵاتی عێراق لە بەغدا گەواهیدەری زۆری هەیە، كوردەكان هەست بە نیگەرانی و دڵەڕاوكێیەكی راستەقینە دەكەن لە بەرامبەر بە هێزكردن و پتەوكردنی (حەشدی شەعبی)دا كە هێزێكی سەربازیی شەڕكەری پێكهاتووی یەك تایەفەیە، جگە لە لێدوانە ئاشكراكەی بەڕێز حەیدەر عەبادی سەرەك وەزیرانی عێراق كە وتی (حەشدی شەعبی لە ژێر دەسەڵاتی حكومەت و مەرجەعیەتدا دەمێنێتەوە)! واتا دەسەڵاتە مەدەنیەكە دەگۆڕێت بۆ (نیمچە تیۆكراتی/ دەسەڵاتی دینی) هاوشێوەی ئێرانی دراوسێی! 

دامەزراندنی دەوڵەتی داهاتووی كورد تەنیا پشتنابەستێت بە توانای سەركردایەتی كورد لە مانۆڕكردندا، یان لاوازیی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق كە بڕیاردان تێیدا پەرت و بڵاوە، بەڵكو پشتدەبەستێت بە رەزامەندیی یان لاوازیی یاریكەرەكانی دیكەیش: ئێران و سوریا و توركیا. 

رەنگە بەلای ئێرانەوە، ئەگەر گرەنتیی ئەوە لە دەوڵەتی داهاتووی كورد لە كوردستانی عێراق وەربگرێت كە یارمەتیی بەهێزبوونی بزووتنەوەی كوردیی لای كوردەكانی ئێران نەدات، ئەوا حساب بۆ بەرژوەندیی خۆی دەكات، چونكە وای پێباشترە كە عێراقێكی بێ‌ كوردی دەستبكەوێت، كوردی ئاژاوەگێڕ و دۆستی ویلایەتە یەكگرتووەكان، ئەوكاتە دەتوانێت دەسەڵاتی بەسەر زۆرینەی سامان و خەڵكی عێراقدا بشكێت و تەنانەت دەسەڵاتی دینیی (تیۆكراتی)ی ئێرانیش بەسەر عێراقدا بسەپێنێت، ئیتر با بە فۆرمێكی عێراقییانەیش بێت!

سوریایش پێدەچێت سەرەنجام كوردەكانی هەمان رێگەی كوردەكانی عێراق بگرن، لانیكەم لە ئۆتۆنۆمییەكدا كە ئەگەر هەلومەرجەكە لەباربێت ئەوا پێشكەوتووبێت و پەرەبسێنێت. گرێكە لە توركیادایە كە وایدەبینێت بوونی دەوڵەتی كورد لە سنووری باشوریدا، هاندەرێك دەبێت بۆ كوردەكانی خۆی، ئەو كوردانەی ماوەیەكی زۆرە داوای، بەلایكەمەوە، ئۆتۆنۆمی دەكەن! 

مەسعود بارزانی (شێر و رێوی) دەتوانێت دڵنیایی بداتە لایەنی توركی و كاریكردووە بۆ دژایەتیكردنی چالاكیەكانی پارتی كرێكارانی كوردستان بە ئاشكرا، وەك چۆن توركیا توانیویەتی لە ناوەوەیشیدا گۆڕانكاریی قورس و زەحمەت بكات و چالاكیەكانیان تا ئاستێكی زۆر پەكبخات. ئەمەیش بۆ ئەوەی جێگە چڕنووكێك بۆ كاروانی سەربەخۆیی كوردی عێراق بكاتەوە!
 
ویلایەتە یەكگرتووەكان ئومێدەوارە مەسعود بارزانی ریفراندۆمەكە دوابخات نەك هەڵیوەشێنێت. وەڵامیداوەتەوە: ئەم كاتەی ئێستا لەبار و گونجاو نییە، ئەی كەی كاتێكی گونجاوە؟ ئەمە هەوڵێكی زیرەكانەیە بۆ ئەوەی رایەك لە واشنتۆنەوە دەرچێت و لە داهاتوودا پێوەی پابەندبێت و بچێتە سەر بەڵگە كەڵەكەبووەكان بۆ هەركاتێكی تر كە ریفرانۆمی تێدا پێشنیار كرد. پێشنیاركردنیش خۆی لەخۆیدا، ئەگەر كرا، ئەوە بۆخۆی داننانێكە بە رەوایەتیی سەربەخۆیی هەرێمەكەدا. 

بەڵام رێگەی بەرەو سەربەخۆیی كورد رێگەیەكی گوڵڕێژكراو نییە. چەندین ئاڵنگاریی ئەمنی و ئابوریی هەن كە رووبەڕووی هەرێمەكە دەبنەوە، رەنگە یەكێكیان شەڕێكی تازە بێت كە ئەمجارە عێراق ببات بەرەو ململانێیەكی پێشتر نەكراو، بە جۆرێك ئازادكردنی موسڵ ببێتە یارییەكی بچكۆلە. 

بەغدایش بژاردەكانی بەردەمی بۆ لەخۆگرتنەوەی كورد، كەم و خنكێنەرن، چونكە بۆ ئەم گێڕانەوەی كوردە، پێویستی بە ستراتیژییەكی سێ‌ رەهەندی هەیە كە جێبەجێیان بكات، یەكەم: دەبێت حەشدی شەعبی كەم بكاتەوە و پاشان لە هێزە سەربازییەكانی عێراقدا بیانتوێنێتەوە، هێزێكی سەربازیی فرە مەزهەب و خاوەن سەركردایەتیەكی ناوەندیی پیشەیی و هێزە توندڕەوەكانی سەركردایەتیەكەی خانەنشین بكات و ئەندامەكانی لەسەر بنەمای پیشەیی دابنێت نەك شوێنكەوتەیی. دووەم: كەمكردنەوە و پاشان خۆدەربازكردن لە نفوزی ئێرانی لە رووی ئیدیۆلۆژی و سەربازییەوە. سێیەم: رەخساندنی كەشێكی سیاسیی نزیك لە دیموكارسیەوە!. ئەم سێ‌ هۆكارە لەم بارودۆخەی ئێستای بەغدادا قورسن، ئەگەر مەحاڵیش نەبن. 

لەلایەكی دیكەیشەوە، ئەو پایتەختانەی كە پێیانوایە عێراقێكی شێوە دیموكرات و یەكگرتوو باشترە بۆ ئاسایشی هەرێمایەتی، دەبێت دەستوەردەن و یارمەتیی هێزە جیاوازەكان بدەن، بەخودی كوردیشەوە، بۆئەوەی بە رووی پایتەختە ئیقلیمیەكاندا بكرێنەوە، نەك رێگەیەكی دیكە بگرن. 

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure