دە وانە لە بەرنامە ئەتۆمیەكەی كۆریای باكورەوە

بۆچوون / بیروڕا :: 30/07/2017

نووسینی: ریچارد هاس*  
سەرچاوە: ئەلسەباح ئەلجەدید
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید

كۆریای باكور، ژمارەیەك كڵاوەی ئەتۆمیی بەرهەمهێناوە و سەرقاڵی پێشخستنی مووشەكی بالیستیە بۆ ئەوەی بتوانێت بیگەیەنێتە هەموو لایەكی جیهان. حكومەتانێكی زۆریش هەوڵدەدەن رێگریی لێ‌ بكەن یان پێشكەوتنی تواناكانی سست و لاواز بكەن و رێگەی دیكە بدۆزنەوە و بیگرنەبەر ئەگەر ئەم هەوڵانەیان شكستیانهێنا. 
ئەم پرسیارە زۆر گرنگە، بەڵام تاقە مەسەلەیەك نین. لێرەدا گرنگە ئەوە بزانین كە كۆریای باكور چۆن توانیی بەرنامە ئەتۆمی و مووشەكیەكەی خۆی هەستێنێتەوە، سەرەڕای دەیان ساڵ لە هەوڵی نێودەوڵەتی. رەنگە كاتەكە زۆر تێپەڕبووبێت بۆ ئەوەی كاریگەریی لەسەر كاروانی كۆریای باكور، بەشێوەیەكی یەكلاكەرەوە، دروست بكات، بەڵام هێشتایش نەچووە بچێ‌، بەتایبەت دوای فێربوون لە ئەزموون و تاقیكردنەوەكان. لێرەدا دە وانە هەن كە پشتگوێیان دەخەین:

یەكەم: حكومەتەكەی پیۆنگ یانگ خاوەن مەعریفەیەكی سەرەكیی زانستییە و توانای پیشەسازیی نوێی هەیە، مكوڕیشە لەسەر پەرەپێدانی ژمارەیەك چەكی ئەتۆمیی سەرەتایی، ئیتر زوو بێت یان درەنگ بەدڵنیاییەوە بەرهەمیدێنێت. زۆربەی ئەو زانیاریانەی كە پەیوەندییان بەم دۆسیەیەوە هەیە بەشێوەیەكی فراوان بۆی دەستەبەر دەبن.

دووەم: دەكرێت یارمەتییە دەرەكیەكانی سنووردار بكرێن، بەڵام زەحمەتە بەتەواوی رابگیرێن. هەتا پارە زۆر بدرێت و قازانج زۆر بێت بازاڕی رەشیش لەبرەودا دەبێت. هەندێك لە حكومەتەكانیش كارئاسانی بۆ ئەم بازاڕانە دەكەن، ئەگەرچی پابەندكراون كە ئەم كارە نەكەن.

سێیەم: سزا و پێبژاردنە ئابوورییەكانیش سنووریان هەیە. ئەگەرچی سزاكان بڕی تێچووی بەرهەمهێنانی چەكە ئەتۆمیەكان زیاد دەكەن، بەڵام مێژوو ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە حكومەتەكان ئامادەن باجێكی زۆر بدەن ئەگەر بیانەوێت چەكی ئەتۆم بەدەستبێنن و ببنە خاوەنی. هەروەها بەڵگەی ئەوەیش هەیە كە هەندێك لەو سزایانە، یاخود هەموویان، لەكۆتاییدا نامێنن و حكومەتەكانی تر قبووڵی واقیعی بارە ئەتۆمیەكەی وڵاتەكە دەكەن و تەركیزیان دەچێتە سەر ئامانجگەلی دیكە، وەك ئەوەی لە حاڵەتەكەی هند-دا روویدا. 

چوارەم: حكومەتەكان هەموو كاتێك ئامادەیی ئەوەیان نییە كە ئەولەویەت بدەن بە ئیعتیباراتە جیهانیەكان (لەم حاڵەتەی ئێستادا، دژی بڵاوبوونەوەی ئەتۆمی) لەسەر حسابی ئەوەی كە بە بەرژەوەندیە ستراتیژییە راستەوخۆكانیانی دادەنێن. بۆ نموونە، چین دژی بڵابوونەوەكەیە، بەڵام هێندەی ئەوەنا كە دەیەوێت پارێزگاریی لە نیوە دورگەی كۆریا بكات تا بە دابەشكراوی بمێنێتەوە و گرەنتیی ئەوەی هەبێت كە كۆریای باكور وەك دەوڵەتێكی دابڕاو لە سنوورەكەیدا هەبێت. ئەمە هەموو گوشارێكی ئابوریی چین لەسەر كۆریای باكور بۆ لاوازكردنی هەوڵە ئەتۆمیەكەی سنووردار دەكات. پێشتریش ویلایەتەیەكگرتووەكان دژی پەرەپێدانی چەكی ئەتۆمیی پاكستان بوو، بەڵام بە سستی رەفتاری لەگەڵ دەكرد ئەوەیش بەهۆی پشتیوانیەكانی پاكستان لە هەشتاكاندا بۆ ئەمریكا لە دژی داگیركردنی ئەفغانستان لەلایەن یەكێتی سۆڤیەتەوە. 

پێنجەم: نزیكەی سێ‌ چارەكە سەدەیەك لەمەوبەر كە بۆ یەكەمجار چەكی ئەتۆمی بەكارهێنرا و دوای چارەكە سەدەیەك لە كۆتاییهاتنی جەنگی سارد، جارێكی تر بەها بۆ چەكی ئەتۆمی گەڕایەوە. ئەم تێڕوانینەیش زیاتر پشت بە ئاساییش دەبەستێت نەك نفوز و دەسەڵات.
 پێش چەند دەیەیەك لەمەوبەر، ئیسرائیل ئەم تێڕوانینەی هەبوو بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئەو هەڕەشانەی كە عەرەب دەیكرد بۆ لەناوبردنی دەوڵەتی جوولەكە. 
لەم دواییانەیشدا، ئۆكرانیا و لیبیا و عێراق وازیان لە بەرنامەی چەكە ئەتۆمیەكانیان هێنا و دەستبەرداری بوون، ئیتر بەخۆشی خۆیان یان بە زۆر بووبێت. كەچی دواتر ئۆكرانیا لەلایەن روسیا و عێراق و لیبیایش لەلایەن ویلایەتە یەكگرتووەكان و چەندین هاوبەشە ئەوروپییەكانیەوە داگیركران. سەدام حسێن لە عێراق و موعەمەر قەزافی لە لیبیا لەناوبران. بەڵام كۆریای باكور لەم چارەنووسە دووركەوتەوە و ئێستا نەوەی سێیەمی خێزانی كیم بە چنگێكی ئاسنین فەرمانڕەوایی دەكەن. ئەوەی كە جێی گومانە كیم یۆنگ ئۆن شتێك لەم وانەیە فێر نابێت. 

شەشەم: پەیماننامەی بڵاونەبوونەوە بەس نییە. رێككەوتنەكەی ساڵی 1970 كە پشتگیریی لە هەوڵەكانی جیهان دەكات بۆ دژایەتیكردنی بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆم لە دەرەوەی پێنج وڵاتەكە (ویلایەتە یەكگرتووەكان و روسیا و چین و شانشینی یەكگرتوو و فرەنسا) كە دانیانپێدانراوە وەك دەوڵەتانێكی خاوەن ئەتۆمیی رەوا بۆ كاتێكی دیارینەكراو. پەیماننامەی بڵاونەبوونەوەی چەكی ئەتۆمی تەنیا رێككەوتنێكی ئارەزوومەندانەیە و وڵاتان پابەندنین بەوەوە كە واژۆی بكەن، ئەگەر ویستیان دەتوانن لێی بكشێنەوە بێ‌ هیچ سزادانێك. پرۆسەكانی پشكنینیش ئامانجیان تەئكیدكردنەوەی پابەندبوونە تا ئاستێكی زۆر، لەسەر بنەمای ئەو زانیارییانەی كە حكومەتەكان پێشكەشی دەكەن، ئەمەیش واناسراوە كە هەموو شتێك ئاشكراناكەن.

حەوتەم: هەوڵە تازە دیپلۆماسیەكان، وەك ئەو قەدەغەكردنەی كە بەم دواییانە لەلایەن كۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە خرایە سەر هەموو چەكێكی ئەتۆمی، هیچ كاریگەرییەكی بەرجەستەیی نەبووە. ئەم بەڵێننامانە وەك هاوتای سەردەمیانەی بەڵێننامەی كلۆگ بریاند-ی ساڵی 1928 وان كە جەنگی قەدەغە كرد. 

هەشتەم: كەلێنێكی گەورە لە سیستمی نێودەوڵەتیدا هەیە. چونكە بنەمایەكی ئاشكرا هەیە دژی بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمی، بەڵام كۆدەنگیی یاخود بەڵێننامەیەك نییە دەربارەی ئەوەی كە چی بكرێت ئەگەر هەر دەوڵەتێك چەكی ئەتۆمیی هەبوو یاخود پەرەی پێبدات. بۆیە ئاسانە پێشنیاری زیاد لە جێبەجێكردنی بژاردەیەكی مشتومڕاوی بكرێت لە رووی یاسای و دیپلۆماسیەوە بۆ رێگە خۆپارێزیەكان (دژی هەڕەشەیەكی چاوەڕوانكراو) و لێدانی پێشوەختە (دژی هەڕەشەیەك كە خەریكە ئەنجام بدرێت). 

نۆیەم: گۆڕینی ئاڵتەرناتیڤی مامەڵە و هەڵسوكەوتكردن لەگەڵ بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمیدا، بە تێپەڕبوونی كات، كارێكی باش نییە. لە سەرەتای نەوەدەكاندا ویلایەتە یەكگرتووەكان ویستی هێزی سەربازیی دژی كۆریای باكور بەكاربهێنێت، بەڵام لە ترسی بەرپابوونی جەنگی دووەمی كۆریا، ئەمەی نەكرد. تائێستایش ئەمە حاڵی ئەمڕۆیە، واتە هێشتا پێویستیی بەكارهێنانی هێزی سەربازیی بۆ شەڕی دژی بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمیی هەر ماوە، بەڵام سەركەوتنەكەی دڵنیاییبەخش نییە. 

دەیەم و كۆتایی: دەكرێت بڵێین ناكرێت هەموو كێشەكان چارەسەر بكرێن. دەكرێت تەنیا بەرەنگاریی هەندێكیان ببینەوە. ئەوە تێپەڕیوە، بۆ نموونە بڵێین ئێران رۆژێك لە رۆژان پەرە بە چەكی ئەتۆمی نادات و پێشیناخات. راستە رێككەوتنەكەی ساڵی 2015 بووە هۆی دواخستنی ئەم مەترسییە، بەڵام لاینەبرد و نەیسڕییەوە. ئێستا دەبێت بزانین بەرامبەر كۆریای باكور چی دەكرێت. رەنگە ئیدارەدانی ئەم جۆرە ئاڵنگاریانە جێی رەزامەندیی نەبن، بەڵام بەهەرحاڵ ئەوەی هەیە دەبێت بە ئومێدەوە چاوەڕێی بین.  

* سەرۆكی پێشووی ئەنجومەنی پەیوەندییە دەرەكیەكانی ئەمریكا






created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

بەپەلە