گۆڕانكاریی لە نەخشەكانی ناوچەكەدا بەپێی مەرجەعە ئەمریكیەكان

بۆچوون / بیروڕا :: 19/07/2017

سەرچاوە: ئەلحەیات
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید


بە زیاتر لە پێگە و ئاراستەیەك، ئەم هەفتەیە، بە پلەی نایاب، هەفتەی داعش بووە.
لە شاری موسڵی عێراقەوە سەرچاوەیگرت، كاتێك بەغدادی خلافەتەكەی خۆیی راگەیاند بەسەر (دەوڵەتی ئیسلامی)یەوە. هەر لەو موسڵەیشەوە (كۆتایی) هات، ئەمە ئەگەر ئەو زانیارییانە راستبن كە لەماوەی چەند سەعاتی كەمی رابردوودا بڵاوكراونەتەوە. 

كاتێك ئەبوبەكر بەغدادی چووە سەر دوانگەی مزگەوتەكە و موبایەعەتی بەخۆیدا وەك خەلیفەی داعشیەكان، وەك ئەوە وابوو لەبەردەم شانۆگەرییەكی تەلەفزیۆنی-دا بین دەربارەی ماوەیەك لە ماوەكانی سەردەمی جاهیلی. لە موسڵەوە كە (تێكۆشان بەرپابوو)! هەر لەوێیشەوە بەناوخەلافەتەكەی لەناوبرا. 

لەگەڵ سەرەتای سەردەمی (جاهیلیی تازە)یشدا، كە باڵی بەسەر سوریا و عێراقدا كێشا، پرسیاری زۆر كران: ئەندامانی داعش كێن؟ و كێ‌ پشتگیرییان دەكات؟ ئەمە هەتا دەركەوتنی (حاڵەتەكەی قەتەر) هاتەبوون و شانشینی عەرەبستانی سعودیە و میرنشینە یەكگرتووەكان و بەحرەین و میسر تۆمەتی ئاشكرا و دیاریكراویان ئاراستەكرد لە بواری پشتگیریی دارایی تیرۆردا. 

ئەوەی جێی سەرنجە، ویلایەتە یەكگرتووەكان ئاگای لەمەبوو، نەك هەر ئەوە بەڵكو هاریكاریی لەگەڵ قەتەردا كردووە لە بواری پارەپێدانی هەندێك لە گروپە تیرۆریستەكاندا و ئیدارەكەی دۆناڵد ترەمپ-یش خۆی وەك نێوبژیوانێكی نێوان دوولایەنی نەیاربەیەك دەردەخات، ئەمە لەكاتێكدا كە ئەگەر رووداوەكان دزە بكەن دەبێت ویلایەتەیەكگرتووەكان دادگایی بكرێت بە تۆمەتی شاردنەوەی زانیاریەكان و سستینواندن لەگەڵ پشتگیریكاران و پارەپێدەرانی بزووتنەوە تیرۆریستەكان كە خەوی جیهانی عەرەبی-یان لەمسەر بۆ ئەوسەر لێزڕاندوون.  

لە چاوەڕوانیی ئەوەدا كە رووداوەكان لە چەند هەفتە و مانگی كەمی داهاتوودا چییان لێدەكەوێتەوە، ئەم وتارە تایبەت دەكەین بە هەندێك دیراسات و راپۆرتی ئامادەكراو لەلایەن (توێژەرانی ئەمریكا)وە بۆ كاروباری خۆرهەڵاتی ناوەڕاست. هەروەها بۆ زانینی ئەوەی كە ئەمریكیەكان بیری لێدەكەنەوە دەربارەی ئەم ناوچە گرنگەی جیهان.

گۆڤاری هێزە چەكدارەكانی ئەمریكا راپۆرتێكی مەترسیداری بڵاوكردووەتەوە كە راڵف پیتەرز نووسیویەتی، پیتەرز كۆلۆنێڵێكی پێشووی سوپای ئەمریكایە و لە بەشی هەواڵگریی ئەمریكایش كاریكردووە، دوای خانەنشینبوونی خۆی دەستبەتاڵ كردووە بۆ نووسین و بڵاوكردنەوە. لەو راپۆرتەیدا باس لە پرۆسەی گۆڕینی نیشانەكان (معالم) ی دەوڵەتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەكات لە رووی جوگرافیەوە كە تێیدا دەوڵەتانی نوێ‌ دادەمەزرێن و هەندێك دەوڵەت دابەش دەبن و نیشانەكانی هەندێك دەوڵەتی دیكەیان دەگۆڕێن و هەندێك دەوڵەتیشیان تێكەڵدەكرێن و یەكدەخرێن.

راپۆرتەكە نەخشەكانی ناوچەكە لە شێوەیەی ئێستایدا دەخاتەڕوو، هەروەها ئەو نەخشانەیش كە كار بۆ جێبەجێكردنیان دەكرێت. راپۆرتەكە بۆ بەهانەی ئەم پلانە پشت بە چەند بەڵگەیەكی لۆژیكیی جێی مشتومڕ دەبەستێت، لەوانە:

یەكەم: ئەم سنوورانەی ئێستا سنوورگەلێكن كە بریتانیا و فرەنسا بە شێوەیەكی هەڕەمەكی و لە سەدەی نۆزدەدا كێشاونی و سنوورگەلێكی ناڕەوان.

دووەم: زۆرترین پێكداچوون و تێكچڕژانی كەوانەیی سنوورەكان لە جیهاندا، كەوتوونەتە ئەفریقا و خۆرهەڵاتی ناوەڕاستەوە، ئەم سنوورانەیش دەبنە هۆی سەرهەڵدانی جەنگەكان و مردنی خەڵكەكانی ئەو ناوچانە. بۆیە دەبێت بگۆڕدرێن و دووبارە نەخشەبكێشرێنەوە و مافی زەوتكراوی كەمینە مەزهەبییەكان و نەتەوەكان و ئیتنیەكان بدرێتەوە پێیان. 

سێیەم: راستە لە هەندێك حاڵەتدا رەنگە گروپە جیاوازە جۆراوجۆرە ئیتنی یان ئایینیەكان لێكتێگەیشتنێكی وایان هەبێت كە پێكەوە بژین و بەیەكەوە هەڵبكەن، بەڵام زۆرجار ئەو خوێنتێكەڵبوون و ئاییندارییەی لە شوێنێك هەیە رەنگە هێندەی ئەو یەكێتی و یەكبوونە سەركەوتوو نەبێت كە لەناو گروپێكدا هەیە، بۆیە هەردەبێت ئەم گۆڕاناكارییە رووبدات.
چوارەم: سنوورە كێشراوەكانی دەوڵەتان، بە هیچ جۆرێك جێگیر نین، بەڵكو بەشێكی زۆری ئەو سنوورانە هەر لە كۆنگۆ-وە هەتا قەوقاز  و لەوێیشەوە بۆ كۆسۆڤۆ، ئێستا دەگۆڕێن، لێرەوە نابێت گوێ‌ بەو بەڵگانە بدرێت كە دەڵێن سنوورەكانی ئەم دەوڵەتانە نابێت بگۆڕدرێن چونكە گوزارشت لە واقیعێك دەكەن كە هەزاران ساڵە هەیە. بە هێشتنەوەیان و پاراستنیان باج-ی ئەو كێشانە دەدرێت كە تێیاندا روودەدەن.

پێنجەم: سنوورەكانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بوونەتە هۆی هەڵەی وەزیفی لەناو خودی دەوڵەتەكە و هەروەها لە نێوان دەوڵەتەكان خۆیاندا، بە تایبەت بەهۆی كاركردن دژی كەمایەتیەكان و هەروەها بەهۆی توندڕەویی ئایینی یان نەتەوەیی یاخود مەزهەبییەوە، بۆیە دەبێت ئەمە كۆتایی پێبێت.

راپۆرتەكە ئەوەیش رووندەكاتەوە كە مەبەستی ئەم راستكردنەوەیە بەدیهێنانی چەند ئامانجێكی مرۆییە كە پەیوەستن بە دادوەری و دیموكراتی و هاوسەنگی و هەندێك ئامانجی دیكەی سەرەكییەوە، لەوانە:

یەكەم: كۆتایهێنان بەو زوڵم و ستەمەی كە ژمارەیەك لە كەمایەتیەكان لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەیچێژن، لەوانە: كورد، بلوچ، شیعەی عەرەب. ئەگەرچیش ئەم چاكسازییە چاوەڕوانكراونانە رەچاوی بەرژەوەندیەكانی ئەم توێژانە دەكەن، بەڵام ناتوانێت بەرژەوەندیی كەمایەتیەكانی دیكەی وەك مەسیحیەكان و بەهائییەكان و ئیسماعیلییەكان و نەقشبەندییەكان و هەندێك كەمایەتیە بچووكەكان جێەجێ‌ بكات.

دووەم: دژایەتی و شەڕكردن دژی تیرۆر بە شێوەیەكی تەواوەتی بەهۆی هێزە ئەمریكیەكانی جێگیر لە ناوچەكە و هاوپەیمانەكانی لە دەوڵەتە ناوچەیی و جیهانیەكان.

سێیەم: دڵنیابوونەوە لە ناردنی نەوت بەشێوەیەكی تەواوەتی بۆ خۆرئاوا بەبێ‌ كۆت و بەند.

چوارەم: بەدیهێنانی ئاشتیەكی تەواوەتی لەڕێی ئەنجامدانی گۆڕانكاریی لە سنووری جیۆ-سیاسی ئەو دەوڵەتانەی ئێستا لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدان، هەروەها بڵاوكردنەوەی دیموكراسیەتیش.


راپۆرتەكە لە ناوەرۆكدا چەند خاڵێك تێدەپەڕێنێت كە بە شێوەیەكی ئاسایی بەلای خوێنەردا دەڕۆن، بەڵام لەڕاستیدا زۆر مەترسیدارن لە ناوەخن و لە مانادا:

یەكەم: بانگەشەكردن بۆ ئەم گۆڕانكارییە لە بەرژەوەندیی هەمواندا، بەتایبەتی كە پێچەوانەی ئەوەی فرنسا و بریتانیا كردیان، رەچاوی بەرژەوەندیەكانی نەتەوەكان و ئیتنیەكان و مەزهەبەكان و گروپە جیاوازەكان دەكات كە ئێستا بە ناوچەكەدا بڵاوبوونەتەوە، چونكە لەسەر بنەمای بارێكی دیمۆگرافیە كە كەمایەتیەكان لەخۆدەگرێت.

دووەم: ئەم گۆڕانكارییە لە سنوورەكان و راستكردنەوەیان بۆ هێنانەكایەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستێكی نوێ‌، بە ئاسانی و بە خێرایی ناكرێن، چونكە راستكردنەوەی سنوورە نێودەوڵەتیەكان پێویستیی بە سازانێك هەیە لە ئیرادەی گەلاندا كە رەنگە لەمكاتەی ئێستادا مەحاڵ بێت و لەبەر كەمیی كاتەكەیش رەنگە وای لێبێت كە هەردەبێ‌ خوێنی تێدا بڕژێت بۆ گەیشتن بەم مەبەستە و قۆستنەوەی فاكتەری كات بۆ بەرژەوەندیی ئەم ساتە. 

بەگوێرەی ئەوەیش كە باسكراوە، دەوڵەتانی دیكە دێنە دامەزراندن، ئەمەیش مانای لەدەستدانی بەشی گەورەی هەندێك لەم دەوڵەتانەی ئێستایە بەم سنوورەی ئێستایانەوە و هەروەها زیادبوونی سنووری دەوڵەتانی دیكەیە.

دەوڵەتی كوردی: پلانی ناوبراو، داوای دامەزراندنی دەوڵەتێكی سەربەخۆی كوردیی دەكات كە ژمارەیان لە نێوان 27-36 ملیۆن كورد-دایە و لە ناوچەی هاوسنوور و لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا دەژین. كوردەكان گەورەترین نەتەوەی جیهانن كە لە دەوڵەتێكی سەربەخۆدا ناژین، بۆیە دەبێت دەوڵەتی سەربەخۆیان هەبێت بە چەند هەنگاوێك، لەوان:

یەكەم: قۆستنەوەی ئەو دەرفەتە مێژووییەی كە دوای كەوتنی بەغدا بۆ ویلایەتە یەكگرتووەكان هاتووەتە پێشەوە بە دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی وەك دەرەنجامی دابەشبوونی عێراق بۆ سێ‌ دەوڵەت، چونكە كوردەكان بەڕێژەی 100% دەنگ لە بەرژەوەندیی دەوڵەتی سەربەخۆ دەدەن ئەگەر دەرفەتی ئەوەیان بۆ بڕەخسێ‌.

دووەم: پشتگریكردنی كوردەكانی توركیا، ئەگەرچی هێرشەكانیان لە ماوەی دە ساڵی رابردوودا كەمبوونەوە، بەڵام ئێستا سەرلەنوێ‌ گەڕاونەتەوە، بۆیە پێویستە ئەم دەرفەتە بقۆزرێتەوە بۆ گوشارخستنە سەر توركیا و دەرخستنی بەشی خۆرهەڵاتی توركیا وەك (ناوچەی داگیركراو).   

سێیەم: دوای دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردی لە عێراق و توركیا، كوردەكانی ئێران و سوریایش راستەوخۆ بە ناوچەكانیانەوە، پەیوەندیان پێوەدەكەن و (دەوڵەتی كوردستانی گەورەی سەربەخۆ) بە دواسنووری خۆیانەوە دادەمەزرێنن. ئەم دەوڵەتە كە لە ئامەدەوە لە توركیا درێژ دەبێتەوە تا تەورێز لە ئێران، دەبێتە گەورەترین هاوپەیمانی خۆرئاوا لە ناوچەكەدا لە نێوان ژاپۆن و بولگاریادا. 

كۆماری ئێران:  راستە هەندێك بەشی ئێران لە بەرژەوەندیی دەوڵەتەكانی كورد و شیعەی عەرەب و بلوچ دابەشدەبێت و بەشێكی بچووكیشی دەخرێتە سەر دەوڵەتی ئازەربێجان، بەڵام بەشێكیش لە ئەفغانستان دەكرێتەوە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوەیی فارس و جێگەی ئەم كۆماری ئێرانەی ئێستا دەگرێتەوە.

ئەفغانستان و پاكستان: ئەو بەشەی كە لە ئەفغانستان دەكرێتەوە و دەدرێتە ئێران، بە لێكردنەوەی بەشێكی گەورەی پاكستان و لكاندنی بە ئەفغانستانەوە قەرەبوو دەكرێتەوە، ئەم ناوچەیە چەندین خێڵی ئەفغانی و نزیك لە ئەفغانستانی تێدایە. هەروەها بەشێكی تریش هەر لە پاكستان دەكرێتەوە و دەدرێتە بلوچ بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی ئازاد-ی بلوچستان، بەمەیش رووبەری سێیەك یاخود كەمتری قەبارەی پاكستان-ی ئێستا دەمێنێتەوە كە دەوڵەتە تازە چاوەڕوانكراوەكەی لەسەر دروست دەكرێت.

لەبەرئەوە و وەك دەیبینین، دووبارە نەخشەكێشانەوەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر بنەمای نەتەوەیی یان ئیتنی دەبێت لە هەندێك حاڵەتدا و لە هەندێك باری دیكەیشدا لەسەر بنەمای تایەفی دەبێت. ئەمەیش ئەگەرچی رەنگدانەوەی ئیرادەی خەڵكەكە و توێژەكانە، بەڵام یەكسەر و بە خێرایی نایەتەدی، تەنانەت ئەگەر بیشیانەوێت، بەڵام لەگەڵ تێپەڕبوونی  كات و لەگەڵ پرۆسەی رشتنی خوێندا، وەك راپۆرتەكە دەڵێت، جێبەجێكردنی ئەم نەخشە تازەیە زۆر ئەگەری هەیە كە بكرێت.

هەرچی دەربارەی ئیسرائیل-یشە و بە پێی راپۆرتەكە و بۆ ئەوەی ئومێدی بە ژیانێكی ئاشتی لەگەڵ دراوسێكانیدا هەبێت، پێویستە لەسەری لە هەموو ئەو ناوچانە بكشێتەوە كە لە ساڵی 1967 دا داگیریكردووە، هەروەها پێویستە گۆڕانكاریی ناوخۆییش بكات كە بگونجێت لەگەڵ ئەو نیگەرانییە ئەمنیەی هەمیشە هەیەتی.

بە شێوەیەكی گشتی، دەكرێت نیشانە و ئاماژەكانی ستراتیژی نوێی ئەمریكا لە ناوچەكەدا لە میانەی ئەو رۆڵ-انەیەوە بزانین كە لە ئەفغانستان و عێراقدا گێڕاونی، هەروەها ئەو رۆڵانەیش كە بەم دواییە و بە یارمەتیی ئەوروپا لە چەند دۆسیەیەكدا دەیانگێڕێت، ئیتر لە سوریا بێت یان لوبنان یاخود فەلەستین و یان میسر و یان لە كەنداوی عەرەبی و یاخود لە توركیا. 

بە سروشتی حاڵ، ئەو دەوڵەتانەی كە لەم بوارەدا لیستەكەی ئەمریكا دەیانگرێتەوە، ئەوانەن كە زۆرترین هەمەجۆر و تێكەڵن، وەك: عێراق و ئەفغانستان و سودان و جەزائیر و لوبنان و....هتد، لەپێناو دووبارە داڕشتنەوەی واقیعی ئیتنی و تایەفی و نەتەوەیی بەپێی رێكخستنێك كە لەگەڵ پلانەكانی ئەمریكادا بگونجێت و لەگەڵ جێبەجێكردنی ئامانجەكانیدا بێتەوە، لەوانە: لاوازكردنی دەوڵەتی نەتەوەیی، گرەنتی پێكەوەنەلكانی ئەم كەمایەتیانە و گرەنتیی نەتواننەوەیان یان لانیكەم تێكەڵبوونیان لەگەڵ زۆرینەی هیچكام لە وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا. 

هەروەها ئامانجی كارتی كەمایەتیەكان، ئاسانكاریی قبووڵكردنی ئیسرائیل و فراوانكردنەوەی رووبەری كێشە و شەڕە ئیقلیمیەكانە بۆ سەرقاڵكردنی جیهانی عەرەب بە كێشە تازە ناوخۆییەكان و مەترسییەكانەوە كە هەڕەشە لە وڵاتەكانیان دەكەن، هەورەها ئامانجێكی دیكەیش، بواردانە بۆ چوونەناوەوە و دزەكردنی بۆ ناو ئەم وڵاتانە، چونكە وڵاتێكی وێرانە یان لەیەكترازاو، بۆ ئیسرائیل ئاسانتر دەبەزێنرێت وەك چۆن لە باشوری سودان روویدا.

دەقی راپۆرتەكە كۆتایی هات... ئێستا كە تا ئاستێكی زۆر بارودۆخی عێراق روونبووەتەوە، ئاخۆ هەنگاوەكانی داهاتووی ئیدارەی ئەمریكا چی دەبن؟ پاشان.. وا داعش كەوت یان لەوەدەچێت رووخابێت، بەڵام (داعشیەت) چی لێدێت؟

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure