ئایا كوردستان ئیسرائیلی دووەم یان فەلەستینی دووەمە؟

بۆچوون / بیروڕا :: 13/07/2017

سەرچاوە: ئەلحەیات
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید

هەرجارێك كە باس لە ئەگەری دامەزراندنی دەوڵەتی كوردیی لە ناوچەكەدا دەكرێت، دەنگی ئەوە بەرزدەبێتەوە كە ئەمە وەك ئیسرائیلی دووەم دەبێت. ئەمە چی دەگەیەنێت؟ ئاشكرایە كە مەبەست لەم قسەیە هۆشداریدانە لە ئەگەری دامەزراندنی قەوارەیەكی سەربەخۆی كورد. لەبەرئەوەیش كە وێنەی ئیسرائیل لە هۆشیاری و ناهۆشیاریی زۆربەی هەرەزۆری عەرەب و موسڵماناندا، هاوشانی هەموو شتێكی بێزراو و قێزەونە و راكێشانی بەلای حاڵەتەكەی كورد-دا بەو ئامانجەیە كە خەڵكیی لێ‌ هانبدەن و گردیان بكەنەوە و لە دژی قەوارەی داهاتووی كورد بەكاریانبێنن. 

ئیسرائیل، بەپێی ئەو وێنەیەی بۆی كێشراوە، كە بەردەوام و بە درێژایی رۆژ بڵاودەكرێتەوە و دووبارە بڵاودەكرێتەوە، بریتییە لە (قەوارەیەكی نیشتەجێی ئیستیعماریی زایۆنیی ئیمپریالی كە خۆرئاوا لە دڵی نیشتمانی عەرەبدا چاندوویەتی بۆ لێكترازانیان و بۆ جێبەجێكردنی پلانە ئیستیعماریەكان و.....هتد).

ئەم وەسفە كاریكاتۆرییە هەڵاوساوە، رەگی  جۆرە فەنتازیایەكی دەروونیی لە زیهندا داكوتیوە كە هیچ پەیوەندیی بە راستی و واقیعەوە نییە. جوولەكە لە ئاسمانەوە نەباریوە تا لە فەلەستیندا بڕوێنرێن. ئەوان شانبەشانی عەرەب لەوێ‌ بوون و لە هەڕەتی لاوییاندا بەرەنگاریی ئینتیدابی بریتانیا بوونەتەوە توندتر لە عەرەب، تا بریتانیەكان ناچاربوون پاشەكشە بكەن و دانبنێن بە دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆ بۆ دانیشتوانی ناوچەكە. بەڵام ئەمەیان بابەتێكی ترە. 

لە ساڵی 1948 دا دەوڵەتی ئیسرائیل دامەزرا. رۆژ دوای رۆژ جوولەكە بناغەی دەوڵەتەكەیان پتەوتر كرد. كەچی چارەنووسی كورد بە نەزانراوی مایەوە و جیاكاری و هەڵاوێریی بەرامبەریان و دەربەدەركردنیان هەروا بەردەوام بوو هەتا گەیشتە هەوڵی قڕكردنیان لەسەردەستی سەدام حسێن. لە ساڵی 1991 دا و دوای ئەوەی لە دەستی ستەم و زۆرداریی سوپای عێراق هەڵاتن و پەنایان بردەبەر شاخەكان، ئەنجومەنی ئاساییش بڕیاری 688 ی دەركرد و بووە هۆی دانانی ناوچەی پارێزگاریی لە كوردەكان لە ژوور هێڵی پانیی 36 ەوە، كە دەكاتە زۆربەی ناوچەكانی كوردستانی عێراق. 

دوای ئەوە كورد هەڵبژاردنی كرد و حكومەتێكی خۆجێی دامەزراند كە تائێستایش هەر ماوە. لەڕووی پراكتیكیەوە ناوچەكە دەسەڵاتێكی خۆبەڕێوەبەریی هەیە كە لە ئاستی قەوارەیەكی سەربەخۆوە نزیكە. دەكرێت بە جۆرە ئاگاییەكەوە بڵێن كە زیاتر لە 25 ساڵە دەوڵەتی كوردی لە چوارچێوەی عێراقی فیدراڵدا هەیە بە هەموو ئەو بنەما مادی و مەعنەوییانەوە كە دەوڵەت هەیەتی.

هەردوو قەوارەی ئیسرائیلی و كوردی پاڵپشتیی ئەوروپا و خۆرئاوا و بەتایبەت ئەمریكایان بەدەستهێناوە، هەردووكیشیان دەورووبەرێكی نەیاریان هەیە كە چاوەڕێی نزیكترین دەرفەتن بۆ ئەوەی لەناویان بەرن.

دامەزرێنەرانی دەوڵەتی ئیسرائیل هەوڵێكی زۆریاندا بۆ سەپاندنی بوون و رەگداكوتانی مانەوەی خۆیان. ئەوان هەر لە سەرەتاوە هەوڵیاندا بۆ بەدیهاتنیان لەسەر بنەماكانی دیموكراتی و پشتبەستن بە تێڕوانینی دەوڵەتی و دامەزراوەیی، دوور لە كێشە و گرفتی دەمارگیریی خێڵەكی یان بنەماڵەیی و یاخود دەستەگەری. حزبی زۆری سیاسی پێكهێنران و كەوتنە ركابەریی دیموكراسیانەوە بۆ گەیشتن بە دەسەڵات. ئەزموونێكی هێندە ناوازەیان هێنایە بوون كە وێنە و هاوشانێكی لە هیچ شوێنێكی جیهاندا نییە، خۆی لە كۆمەڵگەی هاوكاریی نیشتەجێكردن (Kibutz) دا دەبینیەوە بۆ راییكردنی كاروبارەكانی خەڵك و رێكخستنیان لە یەكە ئیدارییەكاندا لە پێناو باشتر بەشداربوونیان لە كاری كشتوكاڵی و پیشەسازیدا. 

وردە وردە كۆمەڵگەیەكی نوێ‌ هاتەكایەوە، یەكگرتوو و پێشكەوتوو. لە ماوەیەكی كورتدا ئیسرائیل جێگەی دیاری خۆیی لە هەموو رووەكاندا كردەوە، سیاسی و ئابوری و تەكنۆلۆژی و زانستی. بنەماكانی كاری سیاسیی لەسەر میكانیزمەكانی ئاڵوگۆڕی ئاشتیانەی دەسەڵات لە نێوان حزبە ركابەرەكاندا، جێگیر بوو. میدیای سەربەخۆ و ئازادیی بیروڕا و رادەربڕین و ئۆپۆزیسیۆنی دوور لە هیچ هەوڵێك بۆ دوورخستنەوە یان هەڵاوێر یاخود بە ناپاكدانان (تەخوین) هاتنە بوون. 

لە كوردستانی عێراقدا كارەكان بە ئاراستەیەكی تردا رۆیشتن. دوو حزبە گەورەكە، كە چالاكیی سیاسیی ئەوێیان قۆرخ كردووە، پارتی و یەكێتی، حكومەت، بەڵام زۆری نەخایاند تا ناكۆكیی كەوتە نێوانیانەوە و كەوتنە ململانێیەكی ترسناكی خوێناویەوە كە بووە هۆی تیاچوونی هەزاران كەس. بنەمایەكی دیموكراتییانەی ئاڵوگۆڕ بۆ كۆمەڵگە دانەمەزرا، بەڵكو دەسەڵاتی خێزان و خێڵ و میراتگریی چەسپا و قەوارەكە بوو بە دوو بەشەوە، یەكێكیان بنەماڵەی بارزانی دەستی بەسەردا گرتووە و ئەویتریشیان بنەماڵەی تاڵەبانی حوكمی دەكات.

لەكاتی دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلدا، دەیڤید بن گۆریۆن كە بەیاننامەی دامەزراندنی دەوڵەتەكەی خوێندەوە، سەرۆكایەتی وەزیرانی وەرگرت، بن گۆریۆن نە دەسەڵات و نە فەرمانڕەوایی و نە نفوزی بۆ هیچ كام لە كوڕەكانی یان نەوەكانی بە میراتی جێنەهێشت. لەوكاتەوە تا ئەمڕۆ لەسەر سەرۆكایەتیی حكومەتی ئیسرائیل زیاتر لە بیست سەرەك وەزیران دەستاودەستی دەسەڵاتیان كردووە. لە كوردستانیش، مستەفا بارزانی پارتی دیموكراتی لە ساڵی 1946 دا دامەزراند كەچی بەسەرۆكی حزبەكە مایەوە هەتا رۆژی مردنەكەی لە ساڵی 1979 دا، دوای ئەویش مەسعود-ی كوڕی جێی گرتەوە كە تا ئێستایش هەر سەرۆكی حزبەكەیە. ئێستا ئەو سەرۆكی هەرێمە و نێچیر بارزانی برازایشی سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران و مەسرور بارزانیی كوڕیشی سەرۆكی ئاسایشی گشتییە، ئەمە بێجگە لە كوڕەكانی دیكەی كە پۆستیان لە حكومەتدا هەیە. 

لایخۆیشیەوە، جەلال تاڵەبانی بە سەرۆكی حزبی یەكێتی نیشتمانی مایەوە و جڵەوی فەرمانڕەوایی و دەسەڵات و پارەی بەدەستەوە بوو هەتا نەخۆشكەوت و هێرۆ خانمی هاوسەری بووە میراتگری، باڤڵ تاڵەبانیی كوڕیشی سەرۆكی دەزگای هەواڵگرییە و كوڕەكەی تریشی، قوباد تاڵەبانی پۆستی جێگری وەزیرانی هەیە، هەروەك برازاكانیشی پۆستی دیكەیان هەیە. حزبەكە ئەڵێی كۆمپانیایەكە لەسەردەستی گەورەی ماڵ دامەزراوە و دوایی كوڕەكان و نەوەكانیان میراتگریی دەكەن. 

مرۆڤ دەیتوانی لەوە ببوورێت كە لە هەرێمدا دیمەنی دەسەڵاتی بنەماڵە و پیرۆزكردنی سەركردە هەبێت لەسەر ئەو بنەمایەی كە زەمینەسازیی ئەوەی هەیە  وەك كاریگەرییەك لە كاریگەرییەكانی دەیان ساڵەی دەسەڵاتی بەعس كە ئەم دیاردەیەی تێدا بووژابووەوە، بەڵام كورد نزیكەی سێ‌ دەیەیە فەرمانڕەوایی هەرێمە نیمچە سەربەخۆكەیان دەكەن، دەبوایە ئەم دیمەنە قێزەونانە وردەوردە كەمببونایەتەوە و پاشان لابرانایە. بەڵام ئەوەی روویدا بە پێچەوانەوە بوو و تادێت دەسەڵاتی بنەماڵە زیاتر دەچەسپێت و ناوەستێت: ماڵی سەرۆك بە راستەوخۆیی، پاشان براكانی و ئینجا برازاكانی و دواتر ئامۆزا و خاڵۆزاكانی و پاشان كەسوكار و خزمە نزیكەكانی.

سەرۆكی هەرێم هەمان ئەو دەسەڵاتانەی هەیە كە سەدام حسێن هەیبوو، ئەو سەرۆكی حزب و سەرۆكی ئاسایشی نەتەوەیی و فەرماندەی باڵای لەشكرە، ئەمە جگە لەوەی كە سەرۆكی عەشیرەتیشە. هەرچی پارلەمانیشە، ئەوە لەسەر شێوەی پارلەمانە عەرەبییەكانە و تەنها دیكۆرێكە و هیچ بەهایەكی كردەكیی بۆ لایەنی بڕیاردەر نییە. تەنیا رووپۆشێكی دیموكراسیی درۆزنانەیە بۆ پرۆسە سیاسییەكە. بینیشمان كە چۆن سەرۆكی هەرێم داوای دەركردنی سەرۆكی پارلەمانی كرد تەنیا لەسەر ئەوەی دەستپێشخەرییەكی شەرمنانەی كرد لە ناڕازیبوونی بەرامبەر میكانیزمە نادیموكراسیەكان.

لە مەودایەكی بینراودا هیچ ئومێدێك نییە بۆ ئەوەی كاروبارەكان ئاراستەیەكی تر وەربگرن ئەگەر كورد سەربەخۆیی بەدەسبێنێت و دەوڵەوتی كوردیی دروست بكات. چێشتەكە هەر هەمان چێشتە و چێشتلێنەرەكانیش هەر هەمان چێشتلێنەرن، قاپ و قاچاخەكانیش ناگۆڕێن، ئەمە دۆخەكەیە ئیتر چ لەسەر (پكنیك)ە كۆنەكە بێت یان لەسەر (تەباخ)ی تازە.

بۆیە ئەگەر دەوڵەتی كوردستان دامەرزا نابێتە ئیسرائیلی دووەم، بەڵكو پێدەچێت ببێتە فەلەستنیی دووەم، وەك ئەوەی كە (حەماس) و (فەتح) بە چاوقاییمانە دابەشیان كردووە.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure