بە شارستانیبوون

بۆچوون / بیروڕا :: 01/07/2017

سەرچاوە: ئەلسەباح ئەلجەدید
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید

ئێمە ئێستا لەبەردەم دواڕۆژەكانی سەردەمی پیشەسازیداین و وەكچۆن نەوەی دووەم بزوێنەرە هەڵمینەكانی شۆڕشی پیشەسازییان بردە پێشەوە، بەهەمانشێوە تەكنۆلۆژیا تازەكانیش ئەمڕۆ شۆڕشی دیجیتاڵی بەرەو پێش دەبەن، بەڵام لەبەر ئەوەی تەكنۆلۆژیا پێشمان دەكەوێت بۆیە زەحمەتە پێشبینیی ئەوە بكەین كە داهاتوو چی پێیە و چۆن دەبێت.

ئێمە یەك شت دەزانین ئەویش ئەوەیە كە ئاییندە لە دوو ئاراستەی سەرەكییەوە پێكدێت، ئەوانیش دیجیتاڵبوون و شارستانیبوون-ن و ئەو ئەگەرانەی كە یەكەمیان(دیجیتاڵبوون) پێشكەشی دەكات پێدەچێت یاریمەتیدەرمان بن بۆ زاڵبوون بەسەر كێشەكانی پەیوەست بەوەی دووەمیانەوە (شارستانیبوون).  

كاتێكیش شۆڕشی پیشەسازیی بۆ یەكەمجار لە سەرەتای سەدەی نۆزدەیەمدا تەوژمێكی بەدەستهێنا، تەنیا رێژەیەكی كەمی دانیشتوانی جیهان لە شارەكاندا دەژیان و هێشتا زۆرینەی جیهان دێنشین و كشتوكاڵكار بوون وەك هەزاران ساڵی پێشوویان، بەڵام لەگەڵ خێرایی پیشەسازیدا شارستانیبوونیش پێوەی خێرابوو و كرێكارە هەژارەكانی كشتوكاڵ روویانكردە كارگەكان.  

ئێمە ئێستا لە ماوەیەكی تری گۆڕانكاریی مێژووییداین و شارستانیبوونیش جارێكی تر بە خێرایی هاتووەتەوە مەیدان. لە ساڵی 1950 دا نزیكەی سێیەكی دانیشتوانی جیهان، كە ژمارەیان 2،5 ملیار كەس بوو، لە شارەكاندا ژیاون، بەڵام ئەمڕۆ زیاتر لە نیوەی دانیشتوانی جیهان، كە ژمارەیان 7،5 ملیار كەسە، لە شارەكاندا دەژین و پێشبینی ئەوەیش دەكرێت هەتا ساڵی 2050، كە ژمارەی دانیشتوانی جیهان دەگاتە 9 ملیار كەس، 2/3 ی دانیشتوان لە شارەكاندا بژین. 

ناوچە ژیارییەكان وەك موگناتیس لاوان و پێشەنگانی كار رادەكێشن چونكە هەل و دەرفەتگەلێكی فراوان و تۆڕەكانی پیشەكاری و كۆمەڵایەتیی چڕیان تێدایە، بۆیە ئەوە هەر بەڕێكەوت نییە كە 80%ی بەرهەمی ئابوریی لە شارەكاندایە و بەشارستانیبوون بزوێنەری گەشەی ئابورییە. 

بەڵام لەكاتێكدا كە ئەوە ئاسانە تەركیز بخرێتە سەر چیرۆكە سەركەوتووەكانی لە نموونەی سەنگاپورە و دوبەی یان بەرزی و بڵندییە جوانەكانی سەنتەرە جیهانیەكانی وەك نیویۆرك و لەندەن، بەڵام بەشارستانیبوونیش بێ‌ ئاڵنگاریی و لەمپەر و بەرەنگاربوونەوە نییە. 

هەتا ساڵی 2050 نزیكەی 600 ملیۆن كەس لە 25 گەورەترین شارەكانی جیهاندا دەژین و هیچیشیان لە یەكێتی ئەوروپادا نابن، زۆربەیان لە ئاسیا و دوای ئەویش ئەفریقا دێت، لە ناویشیاندا كراتچی لە پاكستان و كابوڵ لە ئەفغانستان و خەرتوم لە سودان و كینشاسا لە كۆماری كۆنگۆی دیموكراتی. هەندێكیش پێیانوایە كە هەتا ساڵی 2100 شاری لاگۆس-ی نێجیریا دەبێتە گەورەترین شاری جیهان، ئەمەیش ئاستی خێرایی ئەفریقا دەردەخات لە گەیشتنی بە كاروانەكە.

لە دوا كۆبوونەوەی كۆڕبەندی جیهانیی تایبەت بە شارە جیهانیەكاندا، بیرمەندان و شارەزایانی بواری سیاسەت- لەناویاندا سەرۆكەكانی پێشوو و ئێستای شارەوانیەكانی عەمان و شیكاگۆ و پراگ و لاهور و ریۆدی جانیرۆ و تۆرنتۆ- بۆ ماوەی چەند رۆژێك كۆبوونەوە بۆ تاوتوێكردنی ئاڵنگارییە هاوبەشە داهاتووەكان و هەموویان رێككەوتن لەسەر ئەوەی كە زۆربەی چارەسەری كێشەكانی ئاییندە لای حكومەتە نیشتمانیەكان نین بەڵكو لای داڕێژەرانی سیاسەتی سەر ئاستی وڵاتان و ئیقلیمیەكانن. 

زۆربەی شارەكان و هەروەها ویلایەتە یەكگرتووەكانیش، بە كردەوە چوونە ژێر باری ئەم خاڵە بنەڕەتیەوە بە پشتگوێخستنی وازهێنانی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا لە رێككەوتننامەكەی پاریس-ی كەشوهەوا، هەروەها بە دووهێندەكردنی هەوڵەكانی تایبەت بە سنوورداركردنی بڵاوبوونەوەی دووەم ئۆكسیدی كاربۆن و هێنانەدیی بەردەوامیی وزە، ئەوەتا بیڵ پیدوتۆ سەرۆكی شارەوانیی پیتسبورگ و ئان هیدالگۆ سەرۆكی شارەوانیی پاریس ئێستا هەوڵەكانیان یەكخستووە بۆ قەلاچۆكردنی گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا لە پێناو بەدرۆخستنەوەی ترەمپ كە گوتی (بۆ نوێنەرایەتیی پیتسبورگ هەڵبژێردراوە نەك پاریس). 

گۆڕانی كەشوهەوا یەكێكە لەو سێ‌ ئاڵنگارییانەی كە رووبەڕوومان دەبێتەوە لەم ماوە تازەی بەشارستانیبوونە لە سنوور دەرچووەدا، لەبەر ئەوەیش كە هەموو شارەكان پشت بە وزە دەبەستن، بۆیە هەردەبێت هەوڵی زیاتر بدەن بۆ باشتركردنی بەردەوامیپێدان و لێوەشاوەیی، چونكە حكومەتە خۆجێی و ئیقلیمیەكان پێویستیان بە چڕكردنەوەی هەوڵەكان هەیە بۆ سنوورداركردنی بەكارهێنانی وزە و خستنەگەڕی تەكنۆلۆژیای تازەی سەوز، بە تایبەت دامەزراندنی زیاتری ناوچەی گوند و دێنشین.

ئاڵنگاریی دووەمیش خۆی لە چارەسەركردنی كاریگەرییەكانی تەكنۆلۆژیای نوێی دیجیناڵی-دا دەبینێتەوە، ئەمەیش بەشێوەیەكی گشتی پەیوەستە بەوەوە كە پێیدەوترێت ئابوریی دابەشكاری و جێبەجێكردنی ئامێر و بەرنامەكانی كە خزمەتگوزاریەكانی گواستنەو و پێدان و میوانداری و خزمەتگوزاریەكانی دیكەی بەپێی پێویست، دەبێتە هۆی نوێبوونەوەی شۆڕش لە چۆنیەتی كاری شارەكان و رێكخستنیان، بەڵام گونجاندن و هەڵكردن لەگەڵ ئەم گۆڕانكارییانەدا پێویستیان بە سیاسەتی تازە داهێنراو هەیە. 

هەرچی ئاڵنگاریی سێیەمیشە پەیوەستە بە كۆچ و ئەو ترسە ئەمنییانەی كە هەیەتی و تێیئاڵاوە. پێشبینی ئەوە دەكرێت كۆچی جیهانیی لە چەند گرێی داهاتوودا زیاتر ببێت و هەژار و دەوڵەمەند وەك یەك بە لێشاو رووبكەنە شارە گەورەكان، ئەمەیش ئەگەری ئەوەی هەیە كە شارە گەورەكانیش شكستبێنن ئەگەر سیاسەت و ژێرخانێكی گونجاویان نەبێت بۆ لەخۆگرتنی ئەو هاتووە تازانە و رەنگە ببنە جەنگەڵستانی ژیاری (شارستانی) و مەترسیەكی ئەمنیی لەسەر ناوچەكانی دەورووبەر و جیهانیش، بە شێوەیەكی فراوانتر، دروست بكات.

بەرەنگاربوونەوەی ئەم ئاڵنگارییانە پێویستی بە دیالۆگێكی قوڵتری نێوان خودی شارە جیهانیەكان هەیە، چونكە لە گفتوگۆكانی ئەم دواییەی شیكاگۆدا هەستێكی گشتیی ئەوە هەبوو كە حكومەتە نیشتمانیەكان، سەرەڕای بایەخ و گرنگیی بەشێكی زۆری ئەم مەسەلانە لە رووی پراكتیكی یان بەشێوەیەكی جدیی وەرناگرن، لەكاتێكدا گفتوگۆكانی شیكاگۆ بەرجەستەی جێبەجێكردنی پراكتیكیانەی دەكرد لەڕێی دۆزینەوەی زەمینەی هاوبەش لە سنوورێكی جوگرافی و كلتوریی فراواندا. 
   
ئەمە مانای ئەوە دەگەیەنێت كە دەبێت ئێمە سووربین لەسەر زیادەڕۆیینەكردن لە جیاوازیی نێوان شارە زۆر پێشكەوتوو و زۆر دواكەوتووەكانی جیهاندا، چونكە دەكرێت ئەو چارەسەرە ئەمنیەی كە بۆ نۆرنتۆ قابیلی جێبەجێكردنە بە شێوەیەكی باش لە كاراتچی-یش بكرێت و هەروەها ئەو خزمەتگوزارییە دیجیتاڵیەی لە سەنگاپورە هەیە دەكرێت سەرەنجام لە كابوڵ-یش پەیڕەو بكرێت.
 
بەتەواوی وەك چۆن گاڤی پیشەسازیی مژدەی سەردەمێكی نوێی بە شارەكان و وڵاتان دا، بەدیجیتاڵبوونیش مۆڵەتی هاتنی سەردەمێكی نوێ‌ وەردەگرێت و بۆ ئەوەیش كە چۆنیەتیی هاتنی ئەو داهاتووە ببینین، دەبێت سەیری ئەو شارانە بكەین كە بەڕاستی ئەو پاشەڕۆژە دێننەدی. 

* سەرەك وەزیرانی پێشووی سوید

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure