لە عێراق متمانە بە هەوڵەكانی بەرەنگاربوونەوەی هەژاری نەماوە

بۆچوون / بیروڕا :: 29/06/2017

سەرچاوە: ئەلحەیات
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید

شارەزایانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی تووشی سەرسوڕمان بوون بە گۆڕینی عێراق لە وڵاتێكی خاوەن پارەیەكی زۆرەوە بۆ وڵاتێك كە كورتهێنانێكی زۆر و كەڵەكەبووی لە پرۆژە بودجەی پێشنیاركراودا هەیە و قەرزداری دامەزراوە پارەدەرە نێودەوڵەتیەكان و كۆمپانیاكانی نەوتە، تەنانەت قەرزە گشتیەكانی 60 ملیار دۆلاری تێپەڕاندووە. بەڵام لەوەیش ترسناكتر كە شارەزایانی زیاتر سەرسام كردووە، قەیرانی هەژارییە لە ناوچە جیاجیاكاندا و گەیشتووەتە زیاتر لە حەوت ملیۆن كەس و رەنگە لە چارەكی ژمارەی دانیشتوان نزیكببێتەوە كە نزیكەی 35 ملیۆنە.

بەدرێژایی مێژوو، عێراق وڵاتێكی دەوڵەمەند بووە، چونكە زەبەلاحی نەوت و دووەم بەرهەمهێنی (ئۆپیك) بووە لە دوای شانشینی عەرەبستانی سعودی. بڕی بەرهەمهاتووی لە 3،5 ملیۆن بەرمیلی رۆژانە كەمتر نییە، یەدەگە جێگیرەكەیشی بە نزیكەی 150 ملیار بەرمیل مەزەندە دەكرێت و سێیەم گەورەترین یەدەگی نەوتی ئاسایی لە جیهاندا هەیە لە دوای سعودیە و ئێران، هەروەها دەرفەتی چاوەڕێی وەبەرهێنان و راكێشانی وەبەرهێنەری عێراقی و عەرەبی و بیانیی هەیە. دە ساڵی دەستپێكی داگیركاریی ئەمریكا هەتا كۆتایی ساڵی 2013، توانای عێراقیەكانی سەلماند لە گونجاندن و هەڵكردن لەگەڵ گۆڕانكاری و وەرچەرخانە ئەمنی و سیاسیەكاندا و تێبینیی ئەوەیش كراوە كە دواساڵی ئەو ماوەیە (واتا ساڵی 2013) گەشەیەكی پێوانەیی ئابوریی تۆماركردووە كە گەیشتووەتە لەسەدا نۆ.

بەڵام دۆخی دارایی و ئابوری و كۆمەڵایەتیی عێراق لە ساڵی 2014 وە داڕووخا، ئەمەیش لەگەڵ داگیركردنی ناوچەگەلێكی فراوان لەلایەن داعشەوە و وەبەرهێنانی سەرچاوەكان و ئاوارەبوونی ژمارەیەكی زۆری دانیشتوان كە كەموكوڕی و شیرازەپچڕانێكی زۆری لە دابەشبوونی دیموگرافیدا دروست كرد، ئەمە سەرەڕای بردنە دەرەوەی پارە و لەكاركەوتنی ژمارەیەكی زۆری دامەزراوەكان و بەفیڕۆدانی ماڵی گشتی و گەندەڵیەكی فراوان كە هەموو دامەزراوەكانی دەوڵەتی گرتووەتەوە، بەمەیش ئەم وڵاتە دەوڵەمەندە متمانەی جیهانی بە دۆخە ئابوری و بارە داراییەكەی لەدەستدا و حكومەتی بەغدا ناچاربوو رازی بێت بە مەرجی قورس و توندی سەپێنراوی سندوقی دراو لە بەرامبەر پێدانی قەرزێك بە بڕی 5،34 ملیار دۆلار بە 13 بەش كە دوو بەشیانی بە زیاتر لە یەك ملیار دۆلار وەرگرتووە و بەشەكانی دیكەیش دەبێت لە ماوەی دوو ساڵدا و بە پێی شایستەیی وەربگرێت.   

بەڵام مەرجەكانی عێراق كە دەبێت ملكەچی بێت و ئەم ماوەیەی داهاتووی وەك تاقیكردنەوەیەك وایە بۆ ئاستی پابەندبوونی بە جێبەجێكردنیانەوە، وەك هەوڵێك بۆ گێڕانەوەی متمانەی نێودەوڵەتی بەخۆی، بەكورتیەكەی ئەوەیە كە دەبێت یاسایەكی نوێ‌ بۆ ئیدارەی دارایی دەربكات و دەستەی دەستپاكی وەك لایەنێكی كارا بخاتە بەدواداچوونی سەربەخۆییانەی تێچوونەكانەوە و پەیڕەوی بەڵێننامەی نەتەوەیەكگرتووەكان بۆ قەلاچۆكردنی گەندەڵی بكات و یاسای بانكی ناوەند هەموار بكاتەوە، بەتایبەت بۆ لایەنی داشكاندنی دۆلار لە رێی بانكەكان و رێگرتن لە تاڵانكاریی دراو و قەلاچۆكردنی شۆردنەوەی پارە و پشتگیریی دارایی تیرۆر و بەستنەوە و كۆتكردنی وەزارەتی دارایی بە بنەماگەلی تازە و ملكەچبوونی قەرزە دەرەكی و ناوخۆكان بۆ وردبینی و كەمكردنەوەی تێچووەكان لە پرۆژەی پێشنیاركراوی بودجەی دەوڵەتدا. 

ئەوەی لەم بوارەدا جێی سەرنجە ئەوەیە كە بەغدا پابەند بووە بە جێبەجێكردنی ئەم مەرجە قورسانەوە، لەكاتێكدا هەوڵی سیاسی دەدرێت بۆ ئەوەی حساباتی كۆتایی بودجەكانی ساڵانی رابردوو پەسەند بكرێن و بێدەنگی بكرێت لە سەدان ملیار دۆلاری تاڵانكراو كە ژمارەیەك لە سیاسەتوانە گەورەكان لێی سوودمەندبوون. 

لێرەوە، ئاماژە بەو دەوڵەمەندە تازانە دەكرێت كە بە پارەی گشتی دەوڵەمەند بوون و پارەكانیان ناردووەتە دەرەوە، لەگەڵ دەركەوتنی كێشەی هەژاریدا كە سنوقی دراوی نێودەوڵەتی هۆشداریی لەسەر داوە، چونكە ئەوە دەركەوتووە كە لەنێوان هەر دە كەسی ئاوارەدا چواریان هەژارن و بەشی تاك لە كۆی بەرهەمی گشتیدا  لە  حەوت هەزار دۆلارەوە دابەزیوە بۆ چوار هەزاری ساڵانە، جگە لەمەیش بێكارییەكی بەربڵاو سەریهەڵداوە كە رێژەكەی گەیشتووەتە زیاد 25%.

رێژەی هەژاریی لە ناوچەیەكەوە بۆ ناوچەیەكی تر جیاوازە، بەپێی جۆراوجۆریی ئاوارەبوون و لێكەوتە و دەرهاویشتەكانی. لە پارێزگای ئەنبار گەیشتووەتە 41% بەراورد بە 20% ی پێش هەڵكشانەكەی داعش. لە بەغدایش گەیشتووەتە 13% ی كۆی دانیشتوانەكەی كە 8 ملیۆن كەسە. ئەمە لەكاتێكدا كە لە هەرێمی كوردستان رێژەی هەژاریی لە 5،12% زیاتر نییە. 

لەگەڵ داننان بە شكستی كەرتی گشتیدا، حكومەتی عێراق بایەخ بە ستراتیژی پەرەپێدان و پێشخستنی كەرتی تایبەت دەدات بۆ چارەسەركردنی كێشەی هەژاری. وەزارەتی پلاندانان بە بەشداریی بانكی نێودەوڵەتی و بەرنامەی خۆراكی جیهانی و رێكخراوی یونسێف، ستراتیژێكی نیشتمانی دادەنێن بۆ كەمكردنەوەی ئاستی هەژاری، ئەو ستراتیژیە نیشتمانیە  ماوەی پێنج ساڵی نێوان 2018 تا 2222 دەخایەنێت و 6 تەوەری سەرەكیی هەیە، لەوانە باشكردنی ئاستی داهاتی هەژاران و تەندروستی و جێی نیشتەجێبوون و چاودێریی كۆمەڵایەتی و هەروەها باشكردنی ژێرخانی تایبەت بە هەژاران. بەڵام چاوەڕوان دەكرێت ئەم ستراتیژیەتە چەندین ئاڵنگاریی رووبەڕووببیتەوە كە هەندێكیان پاشماوەی ستراتیژیەتەكانی پێشوون و هەندێكی دیكەیشیان دەرهاویشتەی دوای هەڵكشانی داعش و هەرەسی نرخی نەوت-ن.  چارەسەركردنی ئەمانەیش پێویستیان بە ئیرادەی سیاسی و بەشداریی ئەنجومەنی  نوێنەران و حكومەتە خۆجێییەكانە، ئەمە بێجگە لە رێكخراوە نێودەوڵەتیەكان و هەروەها كەرتی تایبەتیش.

بەڵام ئایا وەبەرهێنان لەگەڵ كەرتی تایبەتدا دێتەوە؟ و ئایا رۆڵی چییە لە بەرەنگاربوونەوەی كێشەی هەژاریدا؟. ئەگەر عێراق بە سەرچاوەكانی نەوتەكەیەوە دەوڵەمەند بێت، ئەوا گەلی عێراقیش لایخۆیەوە دەوڵەمەندە، چونكە پارەی ئاڵوێركراوی لە بازاڕەكاندا زیاد لە 80 ملیار دۆلارە كە دابەشبووە لە نێوان كەرتی بانكی (بانكە حكومی و تایبەتەكان) و لە نێوان هاووڵاتیاندا كە نازانن لە دۆخێكی ئاوا قورسدا، كە وڵاتەكەی پێدا تێدەپەڕێت، چۆن بیخەنە وەبەرهێنانەوە. بەمەیش پێدەچێت لاوازیی متمانەی هاووڵاتی بە توانای دەوڵەت لە وەبەرهێنانی سەركەوتوو و قازانجدەردا، رێگربێت لەم پرۆژە و بەرنامەیە. ئەمەیش هیچی كەمتر نییە لە لاوازیی متمانەی دامەزراوە نێودەوڵەتیەكان پێی. متمانەی هاووڵاتی تەنانەت بە كەرتی بانكی-یش لاوازە.

لێرەدا تێبینی ئەوە دەكرێت كە 77%ی پارە و دراو (بەپێی خەمڵاندنەكانی بانقی ناوەند) لای خاوەنەكانیان هەڵگیراوە نەك درابێتە بانقەكان، ئەمەیش پێویستی بە بایەخی چارەسەركردنی هۆكارەكان و لێكەوتەكانی ئەم واقیعەیە كە چالاكیی كەرتی بانقی سنووردار دەكات، ئەو كەرتەی كە بە باسك-ی دارایی ئابوریی نیشتمانی دادەنرێت. 

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

بەپەلە