ریفراندۆمە كوردیەكە و ئەوەی كە مەلا مستەفا دەیكرد

بۆچوون / بیروڕا :: 24/06/2017

سەرچاوە: ئەلشەرق ئەلئەوسەت
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید


ئەو دەستەیە كامەیە كە لیستی ئەو كێشانەی ئەمڕۆی عێراقی لە ئەستۆدایە كە پێویستیان بە چارەسەری خێرایە؟
تێڕوانینی تۆ بۆ مەسەلەكە هەرچۆنێك بێت، هەردەبێت پرۆسەی ئازادكردنی موسڵ و پاككردنەوەی لە رێكخراوی داعش، كە بەلای زۆرینەوە دوژمنی مرۆڤایەتیە، لە ریزی پێشەوەی لیستی كارەكانەوە بن. 

رەنگە دوای ئەویش و لە ناو لیستەكەدا، دامەزراندنی حكومەتێكی نوێی نیشتمانی بێت كە لەمپەرە تائیفیەكان تێپەڕێنێت و ئومیدی پاشەڕۆژی بۆ عێراقیەكان تێدابێت. دەشێت لیستەكە ئەوەیشی تێدابێت كە رێگریی لە گەندەڵی بكرێت تا نەبێتە شێوازێك و بە جۆرێك رەفتاری لەگەڵدا بكرێت كە بەڵایەكە و بوارە دیاریكراوەكانی حكومەتی گرتووەتەوە. بێگومان بایەخ و گرنگیی گەیشتن بە سازانێكی نیشتمانییش بۆ وردە وردە رزگاركردنی وڵات لە چنگی دەستوەردانی دوژمنكارانەی بیانییش، هیچی لەوانەی سەرەوە كەمتر نییە.

لەم پاشخانەوە، ئەو بڕیارەی كە سەركردایەتی كورد لە هەرێمی كوردستان، كە ئۆتۆنۆمیەكیان هەیە، داویەتی بەوەی كە لە 25 ی ئەیلولی داهاتوودا (ریفراندۆم بۆ سەربەخۆیی بكات) بڕیارێكە لە جێی خۆیدا نییە. رەنگە مرۆڤ پرسیار بكات دەربارەی ئەو كێشە خێرایەی كە دەكرێت ئەم هەنگاوە بە ئامانجی بگرێت، نەخوازە چارەسەری بكات؟ ئایا راپرسییە پێشنیاركراوەكە پێشنیار بۆ چارەسەری كێشەیەك ناكات كە نییە و تەنانەت ئایا وەك فێڵێك نییە كە ببێتە هۆی سەرهەڵدانی كێشەی دیكە؟

لە ماوەی لانیكەم سەد ساڵدا، بیرۆكەی دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆ گەمەی بە خەیاڵی دەستەبژێری كورد كردووە، ئەمەیش تەنیا لە عێراقدا نا بەڵكو لە توركیا و سوریا و ئێران-یش كە هەر یەك لەو وڵاتانە ژمارەیەكی زۆر كوردیان تێدایە.

كوردیش وەك هەر كۆمەڵێكی دیكەی ئادەمیزاد، مافی ئەوەیان هەیە چارەنووسی خۆیان دیاری بكەن، بەڵام نابێت مەسەلەی (كات) پشتگوێ‌ بخرێت، یان بابڵێین رێكخستنی لە پێشینەكان. بیرۆكەی رێكخستن و پۆلێنكردنی كارە لە پێشینەكان رەگەزێكی گرنگ بووە لە بیركردنەوەی هەندێك لە دیارترین كەسێتیە سەركردە كوردیەكاندا.

لای قازی محەمەد كە لە ساڵی 1946 لە كوردستانی ئێران كۆماری مهاباد-ی دامەزراند و زۆر بەردەوام نەبوو، كارە لەپێشینەكان بەمجۆرە رێكخرابوون:
1ـ ئۆتۆنۆمی بۆ كوردەكانی ئێران لە چوارچێوەی دەوڵەتی ئێرانیدا.
2ـ بەكارهێنانی زمانی كوردی لە خوێندن و بەڕێوەبردندا.
3ـ هەڵبژاردنی ئەنجومەنی ناوچەیی بۆ سەرپەرشتیكردنی كاروباری دەوڵەت و  كاروباری كۆمەڵایەتی.

كۆچكردوو مەلا مستەفای بارزانی، كە لە ماوەی سەد ساڵی رابردوودا بە گرنگترین سەركردەی سیاسی كورد دادەنرێت، كاری لەپێشینەی تایبەت بەخۆیی هەبوو. وەك ئەوەی لە گفتوگۆكانی حەفتاكانی سەدەی رابردوودا دیارە، كە دژی چەوساندنەوەی بەعسیەكان خەباتی دەكرد، تەركیزی لەسەر سێ‌ پرەنسیپ بووە: دادوەری و ئازادی و سەربەخۆیی. كاری لەپێشینەی بەدیهێنانی دادوەری بووە بۆ كوردەكانی عێراق كە بەشدارنەبوون لە حكومەتدا و بەشی خۆیان لە سامانی عێراقدا نەبوو ئەگەرچی 20% ی دانیشتوانی عێراقیان پێكدەهێنا. هیوای مەلا مستەفا جێبەجێكردنی دادوەری بوو ئینجا ئازادیی بۆ هەموو عێراقیەكان و لەوێیشەوە خۆشكردنی زەمینەی سەربەخۆیی كورد.

سەدام حسێن لە رێی هەڵمەتی بانگەشە و پروپاگەندەكانیەوە هەوڵی ئەوەی دەدا كە وا وێنای بارزانی بكات كە كەسێكی جودایخوازی پشتگیریكراوە لەلایەن دوژمانی دەرەكیی عێراقەوە، لەوانەیش ئێران. لەگەڵ ئەوەیشدا پۆلێنی ئەو كارە لەپێشینانەی كە بارزانی بڕوای پێ‌ هەبوو و گروپە ئۆپۆزیسیۆنە عێراقیەكانی تریش بڕوایان پێهێنابوو ئەوەبوو كە ئەم سەركردە كوردە هەر بەڕاست پابەندی بەدیهێنانی دادوەری و ئازادیە بۆ هەموو عێراقیەكان، ئیتر عەرەب بن یان كورد، پێش ئەوەی لە سایەی سیستمێكی سیاسی بنیاتنراو لەسەر بنەمای سەروەریی یاسا، پێشنیاری مەسەلەی سەربەخۆیی بكات.  

سیاسەتی بارزانی سەرچاوەی ئیلهام بووە بۆ هەندێك لە سەركردەكانی دیكەی كورد، لەوانە عەبدولڕەحمان قاسملۆ كە حزبی دیموكراتی كوردستانی ئێرانی ژیاندەوە دوای چەند دەیەیەك لە مردنی حزبەكە و كردی بە لایەنێكی كارای سەرەكی لە بواری سیاسیی دوای شۆڕشدا، ئەگەرچی ماوەیەكی كورتی خایاند. قاسملۆ كە لە ڤییەنا و لەسەردەستی بەكرێگیراوانی ئێران تیرۆر كرا، لە چەندین وتووێژدا ئەوەی روونكردووەتەوە كە (دیموكراتی بۆ ئێران) ئامانجی یەكەمی لیسی ئامانجەكانیەتی. دوای ئەو ئامانجە ئینجا (ئۆتۆنۆمیی بۆ هەرێمی كوردستان)ە، لەبەر ئەوەیش كە قاسملۆ سوسیال دیموكرات بوو، ئەو سیستمەی كە ئەو ئاماژەی بۆ دەكرد سیستمێكی (پێشكەوتنخواز)  بووە.

نە قازی محەمەد و نە بارزانی و نە قاسملۆ-یش نەكەوتنە تەڵەی پۆپۆلیستیەوە، چونكە ئەوان بەرهەمێكی راستەقینەی رەسەنی كلتوری كوردی بوون كە تێیدا ئازایەتی بەستراوەتەوە بە خۆڕاگری و ئارامگرتنەوە وەك جمكێكی پێكەوەلكاو. خۆیان دوورخستەوە لە دروشمە هەرزانەكان كە بووەتە وێردی سەرزاری هەندێك لە سەركردەكانی تری كورد، ئەو سەركردانەی كە سەربەخۆییان لە بنەمایەكی خاوەن بەهایەكی گەورەوە كردووە بە فێڵێكی حزبی و ئامانیجیشیان تەنیا دەسەڵاتە.
لەلایەكی تریشەوە، تەنانەت عەبدوڵـڵا ئۆجەلان دامەزرێنەری پارتی كرێكارانی كوردستان-یش، لیستی كارە لەپێشینەكانی خۆیی هەبوو كە تێیدا رووخاندنی (دەوڵەتی سەرمایەداری توركیا)ی خستبووە پێش سەربەخۆیی كوردەكانەوە. بەدەستهێنانی مافی چارەی خۆنووسین جیایە لە پیادەكردنی ستراتیژی جیابوونەوە.

تاقە نموونەیەك نییە كە تێدا جیابوونەوە بووبێتە هۆی سەربەخۆبوونی هیچ كۆمەڵێكی نەژادی. لەم بارەیەوە چەندین ئەزموون لە چەندین بەشی ئەفریقادا هەیە، بەتایبەت كاتانگا و كیڤۆ و بیاڤرا، ئەمە سەرەڕای راگەیاندنی یەكلایەنەی سەربەخۆیی لەلایەن سەرانی كەمینەی سپیی لە رۆدیسیا، بەڵام چارەنووسی هەموویان شكست و سەرنەكەوتن بووە. ئەزموونی دیكەی هاوشێوە لە ناوچەكانی دیكەی وەك باشوری سودان، شەڕیان لێكەوتووەتەوە كە چەندین دەیەی خایاندووە و سەرەنجام دەوڵەتێكی فاشیلی لە خوێندا نوقمبوویان لێ‌ بووە. 


جیابوونەوە هەمیشە كارێكی قورس و بە ئازارە، تەنانەت ئەگەر جیابوونەوەی هاوسەرەكانیش بێت، نەخوازە جیابوونەوەیەك لە سەر ئاستی  دەوڵەتەكان. لەبەر ئەمە دەبێت هەتا بكرێت لە كەش و دۆخێكی ئارمی پڕ لە گیانی دۆستایەتی و لێبووردەیدا مامەڵە و رەفتار لەگەڵ مەسەلەیەكی لەمجۆرەدا بكرێت.

دوو نموونەی جیابوونەوەمان هەیە كە لە سەر ئاستی دەوڵەت و لە دۆخێكی تا رادەیەك دۆستانەدا روویانداوە. نموونەی یەكەمیان دابەشبوونەكەی چیكۆسلۆفاكیایە بۆ دوو دەوڵەت كە كۆمارەكانی چیك و سلۆفاكیان، ئەمانە بێ‌ توندوتیژیی روویاندا، چونكە بەپێی ئەو پۆلێنی كارە لەپێشینانە بوو كە مەلا مستەفا وێنای دەكرد، واتا یەكەمجار دادوەری و پاشان ئازادیی و لە دواییشدا سەربەخۆیی.

نموونەی دووەمیش، كۆماری تێموری خۆرهەڵاتە كە سەربەخۆیی وەرگرت لە دوای چەرمەسەری و نەهامەتیەكانی پرۆسەی قڕكردن، كاتێك ئیندۆنیزیا خۆی رزگاركرد لە رژێمە چەوسێنەرەكەی سۆهارتۆ. لەمەیشدا هەر ئازادیی ئیندۆنیزیا پێش سەربەخۆیی تێموری خۆرهەڵات بوو. 

سەربەخۆیی مەسەلەیەكی هەتا بڵێیت گرنگە، بە جۆرێك كە زەحمەتە لە دەنگدانێكی بەڵێ‌ یان نەخێردا بڕیاری لەسەر بدرێت. ئەوانەی كە دەنگی بەڵێ‌ بۆ یەكلاییكردنەوەی راپرسیەكە كۆدەكەنەوە رووبەڕووی چەندین پرسیاری رێژەی بەشداریی دەنگدەران و پەراوێزی زۆرینە دەبنەوە لە ئەنجامی دەنگدانەكە. ئەگەر راپرسیەكە بە ڕێژەی 99،99% یەكلا ببێتەوە، وەك ئەوەی لە دەوڵەتەكانی جیهانی سێ‌-دا هەیە، ئەوا زۆر كەس ئەنجامەكە بە جدیی وەرناگرن و گوێی پێنادەن. خۆ ئەگەر راپرسیەكە بە رێگە ئەوروپیەكەی یەكلابووەوە، واتا بە رێژەی 51% بەرامبەر 49%، ئەو كاتەیش گەل دابەش دەبێت.

سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان زۆرێك مەسەلەی ئاڵۆزی تێدایە، چونكە ژمارەی كوردەكانی عێراقی دەرەوەی ئەو ناوچەیەی كە ئۆتۆنۆمییان هەیە، زۆر زیاترە لە ژمارەی كوردەكانی ناو ئەو ناوچەیە. كەواتە بارودۆخی ژیانی ئەوانە چییان لێ‌ دێت؟ چارەنووسی قەرز و رێكارە حكومیەكانی ئەمانە لە نێوان بەغدا و ئەو دەوڵەتەی كە ئەگەری هەیە لە ناوچە كوردیەكەدا بێتە ئاراوە چی لێدێت؟ هەڵوێستی دەوڵەتانی دراوسێ‌ چی دەبێت لەبەرامبەر دامەزراندنی دەوڵەتێكی بچووكی سەربەخۆی قەتیسبوودا؟

لێرەدا مەبەست بڵاوكردنەوەی ترس نییە، چونكە بڕیارەكە بەتەواوی دراوە و هەڵوەشاندنەوەی سەركردەكانی كورد دەخاتە بارێكی شەرمەندەییەوە (ئیحراجبوونەوە). لەگەڵ ئەوەیشدا دەكرێت مەسەلەكە لانیكەم لە نیوەی رێگاكە بگەڕێتەوە.

با وێنایەكی ئەوە بكەین كە ئەگەر مەلا مستەفا بوایە لە هەڵوێستێكی ئاوادا چی دەكرد. من دەتوانم وێنای بكەم بەوەی كە  بە زەردەخەنەیەكی باوكانەی سەر روویەوە، خەریكی دروستكردنی دارجگەرەیەك دەبوو لە تەختە و بیری لە مەسەلەكە دەكردەوە، ئەو هونەرمەندێكی دەستڕەنگینی كاری دەستیی بوو. لەو باوەڕەدام بایەخێكی زۆری دەدا بەو پرسیارەی كە راپرسیەكەی لەسەر دەكرێت. بۆ نموونە رەنگە بیپرسیایە: ئایا حكومەتە ئۆتۆنۆمەكە دانوستان لەگەڵ حكومەتی عێراقیدا بكات سەبارەت بە سەربەخۆیی؟ ئەگەر وەڵامەكە بەڵێ‌ بوایە، ئەوكاتە سەربەخۆیی كوردەكان دەبووە پرۆژەیەك بۆ هەموو عێراقیەكان و دەیتوانی عێراقیەكان یەكبخات لەسەر دروستكردنی دواڕۆژێكی نوێ‌ تەنانەت وەك دوو دەوڵەتی جیابووەوەیش. بەڵام ئاخۆ من خەونێكی بەدینەهاتوو دەبینم؟

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure