هێرشی ئەلیكترۆنیی بۆ سەر زەوی

بۆچوون / بیروڕا :: 16/05/2017

سەرچاوە: ئەلموستەقبەل
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید

 
شەپۆلێك هێرشی ئەلیكترۆنی (كە پێشتر لەوێنەی نەبووە)، 13/5 لە دەیان وڵاتی دا، وەك پۆلیسی ئەوروپی (یورۆپۆڵ) دەڵێت كاریكردووەتە سەر ژمارەیەكی زۆری دامەزراوە و رێكخراوی جیاجیا، لەوانە نەخۆشخانەكانی بریتانیا و گروپی (رینۆ)ی ئۆتۆمبێلسازیی فرەنسا و سیستمی بانقی-ی روسیا.

لە روسیاوە بۆ ئیسپانیا و لە مەكسیك-ەوە بۆ ڤێتنام (بەرنامەی فیدیە) دەیان هەزار ئامێری كۆمپیوتەری گرتەوە بە تایبەت لە ئەوروپادا، لەمەیشدا كەلێنێكی لە سیستمی كارپێكردنی ویندۆز-دا قۆستەوە كە لە بەڵگەنامەگەلێكی نهێنیی ئاژانسی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا (ئێن ئێس ئەی) دا دۆزراوەتەوە و تاڵان كراوە. 

دەزگای پۆلیسی نێودەوڵەتیی ئەوروپا (یورۆپۆڵ) ئەو هێرشە ئەلیكترۆنیە(cyber)ی كە رێكخراو و دامەرزاوەی لە 99 وڵاتی جیهاندا گرتووەتەوە بە "هێرشێكی ئەلیكترۆنیی بێ‌ وێنە لەڕووی قەبارەوە" لەقەڵەمداوە. یورۆپۆڵ جەخت لەوەیش دەكاتەوە دەستدرێژییەكە لەجۆرێكی ئاڵۆزە و ئەمەیش وادەكات كە دۆزینەوەی ناسنامەی ئەولایەنانەی لەپشتیەوەن كارێكی ئاڵۆز بێت. 
 
وەزیرانی دارایی گروپی حەوت (ویلایەتە یەكگرتووەكان، بریتانیا، فرەنسا، ئیتالیا، ئەڵمانیا، ژاپۆن و كەندا) كە 13ی ئایار لە شاری باری-ی ئیتالیا كۆبوونەوە، بەڵێنی ئەوەیان دا هەوڵە هاوبەشەكانیان لە قۆناغی داهاتوودا دووهێندە بكەن بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئەم جۆرە هێرشە ئەلیكترۆنیانەی كە تادێت ژمارەیان زیاتر دەبێت و پەشێویەكی زۆری لە سیستمە ئەلیكترۆنیەكانی چەندین دامەزراوەی تایبەت و فەرمی لە جیهاندا ناوەتەوە.

یورۆپۆڵ بەیاننامەیەكی تایبەتی دەركردووە دەربارەی ئەم هێرشە گەورەیەی كە زیانی بە سیستمە ئەلیكترۆنیەكانی چەندین دەستە و دامەزراوەگەلی 99 وڵات گەیاندووە. زۆرترین زیانەكانیش بەر هەندێك دامەزراوەی روسی و فەرمانگە تەندروستیە نیشتمانیەكانی شانشینی یەكگرتوو كەوتوون. بە یاننامەكە ئەوە رووندەكاتەوە كە "بەرنامەی Ransomware -فیدیەی چەپەڵ- زانیارییەكانی ناو زیاتر لە 75 هەزار ئامێری كۆمپیوتەری لە 99 وڵاتدا كۆد كردووە". ئەوە لەماوەی سێ‌ رۆژدا.

پۆلیسی فرەنسا-یش لە 13ی ئایاردا رایگەیاند تائێستا شەپۆلی هێرشە زانیارییەكان (زیاتر لە 75 هەزار) ئامێری كۆمپیوتەری لە جیهاندا گرتووەتەوە.

ڤالیری مالدونادۆ یاریدەدەری سەرۆكی ئیدارەی قەلاچۆكردنی تاوانە زانیارییەكان دەڵێت:"ئەمە ژمارەی كاتیی ئەو كۆمپیوتەرانەیە كە هێرشیان كراوەتەسەر و ئەگەری ئەوەیش هەیە لەڕۆژانی داهاتوودا ژمارەكەیان زیاتر ببێت".

بەرنامەی رانسۆموەیرRansomware -فیدیەی چەپەڵ-، ئامێرەكە بە تەواوی پەكدەخات و داوا لە بەكارهێنەرەكەی دەكات بڕی 300 دۆلاری ئەمریكی فیدیە لەڕێی بەرنامەی Bitcoin ەوە بدات و هۆشداریی ئەوەیشی دەداتێ‌ كە ئەگەر لە كاتی دیاریكراودا فیدیەكە نەنێرێت ئەوا دەبێتە دووهێندە. روسیا لە پێش هەموو ئەو دەوڵەتانەوەیە كە زۆرترین زیانی لەم هێرشەدا بەركەوتووە, سەرەڕای ئەوەی كە ئەم بەرنامەیە بەتایبەت سەرەتا لەوێ‌ لەدایكبووە پێش ئەوەی چەتەكان و ئاژانسە هەواڵگریەكانی جیهان بەكاریبێنن. 

چەتەكان لەم هێرشەیاندا ناوی (واناكرای) یان بۆ بەرنامەی فیدیەی چەپەڵ داناوە (لەگەڵ هەندێك ناوی تردا كە لەچەندین زماندا لەیەكترەوە نزیك و هاوواتان، واناكرای مانای-دەگرییت-دەگەیەنێت). ئەگەرچییش بەرنامەكە لە رۆژی دووەمیی بڵاوبوونەوەیدا بەشێوەیەكی بەرچاو خاوبووەوە، بەڵام هێشتا هەڕەشەكانی هەر ماون.

یورۆپۆڵ لەكۆتایی بەیانامەكەیدا دەڵێت"تیمی تایبەت بە تاوانە ئەلیكترۆنیە سایبەرەكان(ئەی سی 3) بەجدیی لەگەڵ وڵاتە زیانلێكەوتووەكاندا كاردەكات بۆ كەمكردنەوەی مەترسیەكان و یارمەتیدانی قوربانیەكان".

هەتا ژمارەی ئامێرەكانی تۆڕێكی ئەلیكترۆنی زیاتر بێت ئەم بەرنامە چەپەڵە بەخێراییەكی یەكجار زۆرتر تێیدا بڵاودەبێتەوە.  هەر بەكارهێنەرێك هەر هێندەی بەسە كە دەستبنێت بە تاقە یەك بەستەری ئەلیكترۆنیی گومانلێكراودا كە كۆدی بەرنامە چەپەڵەكەی تێدابێت، بۆئەوەی بچێتە بەرنامەی كۆمپیوتەرەكەوە و كۆنترۆڵی بكات و پاشان وەك پەتا لە ئامێرێكەوە بچێتە ئەویتر و یەك بەیەكیان بگرێتەوە، چونكە هەموویان بە تۆڕێكی كاركردنەوە بەستراون. هەروەك بەرنامەكە توانای پێكان-ی هەر ئامێرێكی دیكەی ئەلیكترۆنیی هەیە كە بە تۆڕەكەوە بەسترابێتەوە، وەك تەلەفۆن و ئامێری چاپ و فاكس و هاوجۆرەكانیان. 

توێژەرێكی ئەلیكترۆنی، كە لاوێكی تەمەن 22 ساڵی بریتانی-یە و لەسەر ئینتەرنێت خۆی ناوناوە (مالوێر تك) و ناوی راستەقینەی خۆیی ئاشكرانەكردووە، توانیویەتی بەرنامەیەكی چەپەڵی تەشەنەسەندوو فۆرمەڵە بكات دوای ئەوەی شەوی هەینی/شەممە 12 لەسەر 13 ی ئایار دیراسەی رێگەی كاركردنەكەی كردووە كە تەركیز دەخاتە سەر پەیوەندیگرتن لەگەڵ ناونیشانی پێگەیەكی ئەلیكترۆنی، ئەوەیش ئەو كۆدە بووە كە بەرنامەكەی بزواندووە. ئیتر هیچ ئەلیكترۆنییەكی بریتانی نەماوە كە پێگە وەهمیەكەی نەكڕیبێت و بەناوی خۆیەوە تۆماری نەكردبێت دوای ئەوەی 8 جونەی ئیسترلینیی داوە بە یەكیك لە كۆمپانیاكانی تۆماركردنی پێگەكان. پاشان بڵاوبوونەوەی بەرنامەكە خاوبووەوە و لە دواییشدا وەستا. بەڵام پسپۆرانی ئەلیكترۆنی هۆشداریی ئەوەیان دا كە هێرشبەرەكان دەتوانن ئەو كۆدە بگۆڕن كە بەرنامە چەپەڵەكە تەركیزی دەكاتەسەر و سەرلەنوێ‌ دەستی پێبكەنەوە. 

بەپێی راپۆرتە میدیاییەكان و هەندێك سەرچاوەی فەرمی كە دەربارەی هێرشەكە بڵاوكراونەتەوە، روسیا پێشەنگی ئەو وڵاتانەیە كە زۆرترین زیانی بەركەوتووە، لەنێوان ئەو دەستە و دامەزراوانەیدا كە ئامێرەكانیان تووشبوون: هەردوو وەزارەتی ناوخۆ و تەندروستی، كۆمپانیای فەرمیی شەمەندەفەری روسی، چەندین بانقی لۆكاڵی و دووەم گەورەترین كۆمپانیای وڵاتەكە بە بواری هێڵەكانی مۆبایل. وەزارەتی ناوخۆی روسیایش رایگەیاند"هەزار ئامێری كۆمپیوتەری سەر بە وەزارەتەكە بەركەوتوون، بەڵام بەخێرایی فریاكەوتوون و دڵنیایی ئەوە هەیە كە چەتەكان نەیانتوانیوە هیچ زانیاری و پێدراوەكانی ناو كۆمپیوتەرەكان بدزن".

لەگەڵ ئەوەیشدا زۆرترین مەترسیەكانی هێرشەكە لە بریتانیا بووە، چونكە داویەتی بەسەر سیستمی ئەلیكترۆنیی چاودێریی تەندروستیی زیاتر لە 48 سەنتەردا كە زۆربەیان لە ئینگلتەرا و كەمترینیشیان لە سكۆتلەندا بووە، ئەمەیش بووەتەهۆی پەكخستنی كاری پزیشكی بە درێژایی 48 كاتژمێر، لەگەڵ ترسی ئەوەی كە چەتە ئەلیكترۆنیەكان زانیاری و پێدراوە تایبەتەكانی ملیۆنەها خەڵكی بریتانیایان دەستكەوتبێت. تەنانەت هەندێك لە نەخۆشخانەكان ناچاربوون ئۆتۆمبێلە فریاگوزاریەكانیان، بە نەخۆشەكانیانەوە، بەپەلە بگوازنەوە بۆ نەخۆشخانەكانی دیكە و وەزارەتی تەندروستی-یش داوای لە هاووڵاتیان كردووە نەچنە نەخۆشخانەكان تەنیا لە بار و حاڵەتێكی ئیمێرجنسی-دا نەبێت، دوای ئەوەی كە نەخۆشخانە زیانلێكەوتووەكان ناچاربوون چەندینی ئەو نەشتەرگەریانە هەڵوەشێننەوە كە پێشتر خرابوونە خشتەوەبۆ ئەوەی لەو دوو رۆژەدا ئەنجام بدرێن. هەمان ئەو نەخۆشخانانە هەر بەناچاری پەنایان بردەوە بەر كاركردن بە كاغەز و قەڵەم دوای ئەوەی ئیدارەكانیان فەرمانیاندا بەداخستنی سیستمی ناوخۆی ئەلیكترۆنیی بەتەواوەتی، بۆ رێگرتن لەوەندەی بتوانێت لەو بەزاندن و تێكشكاندنەی لە سیستمی ئەلیكترۆنیی پزیشكیدا روویداوە. 

مەترسیەكانی هێرشەكە لەوەدایە كە توانای ئەو نەخۆشخانانەی هێرشیان كراوەتەسەر تووشی ئیفلیجی دەبێت لە دەستكەوتنی پێدراوەكانی نەخۆش، چونكە میكانیزمی پزیشكایەتی تووشی جۆرێك لە سڕبوون و بلۆكبوون دەبێت. پزیشك ناچێتە ژووری نەخۆشەوە ئەگەر هەموو زانیارییەكانی پێنەبێت دەربارەی حاڵەتەكەی نەخۆشەكە و ئاخۆ پێشتر كێشەی تری تەندروستیی هەبووە یان نا، هەموو ئەم زانیارییانە تەنیا لە سیستمە ئەلیكترۆنیەكەدا هەن بە باشبوون و خراپبوونی رۆژ بە رۆژی باری تەندروستیی نەخۆشەكە، كە لەژێر چارەسەردایە. شانەی قەیرانەكانی بریتانیا (كۆپرا) لە (داوننگ ستریت) كۆبووەوە بۆ تاوتوێكردنی چۆنیەتی بەرەنگاربوونەوەی ئەم هەڕەشە ئەلیكترۆنیە و قایمكردنەوەی تۆڕەكانیcyber لە هەموو ناوچەكانی بریتانیادا بۆ رێگریی لە دووبارەبوونەوەی ئەو پەشێویەی كە هێرشەكە ناویەتیەوە. 

ئامبر رۆد وزیری ناوخۆی بریتانیا، لەدوای كۆبوونەوەكە وتی لە كۆی 48 سیستمی ئەلیكترۆنی لە سەنتەرەكانی چاودێریی تەندروستیدا، 42 یان چاككراونەتەوە و خراونەتەوەكار بە شێوەیەكی ئاسایی.

هێرشەكە تەنیا بۆسەر سیستمی تەندروستی نەبوو، كۆمپانیای (نیسان)ی ئۆتۆمبێلسازییش رایگەیاند لقەكەی شاری سندرلاند-ی ئینگلیزیی تووشی هەمان دەستدرێژیی ئەلیكترۆنی بووەتەوە. 

تا ئێستا حكومەتی بریتانیا هیچ لایەنێكی دیاریكراوی تۆمەتبار نەكردووە بەوەی كە لەپشت هێرشەكەوە بێت. بەڵام پسپۆرە ئەلیكترۆنیەكان كە لە ماوەی دوو رۆژدا شاشەی تەلەفزیۆنەكانیان پڕكردبوو، ئاماژەیان بەوەدا كە رانسۆموەیر Ransomware ئەو سیستمەیە كە سەرەتا لە روسیا لەدایكبووە، پێش ئەوەی لە ماوەی ساڵانی رابردوودا بە چەندین وڵاتی جیهاندا بڵاوبێتەوە. هەندێكیشیان ئاماژەیان بەوەداوە ئەو تەكنیكەی لە رانسۆموەیر-ی هێرشەكەدا پەیڕەوكراوە، ئەو تەكنیكەیە كە ئاژانسی هەواڵگریی  نیشتمانیی ئەمریكا (ئێن ئێس ئای) پەرەیپێداوە و پێشیخستووە، ئەمەیش لەو ئەگەرە كەمدەكاتەوە كە چەتە رووسەكان لەپشت هێرشەكەوە بن. پێشتر ئاژانسە ئەمریكیەكە تەكنیكەكەی ناونابوو (ئەترناڵ بلۆ) و مەبەستیشی دۆزینەوەی كەلێنەكانی ناو سیستمی ویندۆز بوو كە بەرهەمی كۆمپانیای (مایكرۆسۆفت)ە، بەڵام گروپێكی چەتەگەر كە خۆیان ناوناوە (شادۆ برۆكەرز) توانییان تەكنیكەكە بدزن و لە مانگی نیسانی رابردوودا لەسەر ئینتەرنێت بڵاوی بكەنەوە و بەمەیش بواری لەبەردەم هەر كەسێكدا كردەوە كە بەكاری بێنێت. 

ئەگەرچی مایكرۆسۆفت كەلێنەكانی چارەسەركرد بەهۆی چەند تایبەتمەندیەكەوە كە لە مانگی ئازاری رابردوودا لە (ویندۆز 10)دا كردی، بەڵام رەنگە چەندین كۆمپانیا لە جیهاندا ئەم تایبەتمەندیەیان لە ئامێرەكانیاندا تۆمار نەكردبێت، یان هێشتایش كۆپیە پێشووەكانی وەك (ویندۆز 8) و (وێندۆز ئێكس پی) بەكاربێنن.

جێی ئاماژەیە، پێش ئەوەی شارەزایان ئاماژە بەو تەكنیكەی ئەمریكا بكەن، چاودێران خێرا كەوتنە تۆمەتباركردنی روسیا بەوەی كە هەڵمەتێكی ئەلیكترۆنیی دەستداوەتێ‌ بۆ كاریگەریدانان لەسەر هەڵبژاردنە گشتیەكەی بریتانیا كە لە هەشت-ی حوزەیرانی داهاتوودا ئەنجامدەدرێت، ئەویش (وەك چاوێرەكان وتیان) بە شێوازی چەتەگەریی پۆستی ئەلیكترۆنیی پاڵێوراوەكان نا، بەڵكو لەڕێی دەرخستنی لاوازیی حكومەتی بریتانیاوە بۆ هاووڵاتیان لە پێناو جووڵاندنی متمانەی دەنگدەران بەرامبەر (پارتی پارێزگاران) و قەناعەتپێهێنانیان بۆ دەنگدان لە بەرژەوەندیی (پارتی كرێكاران) كە جێرمی كۆربین-ی سەركردەی، بەلای روسیاوە لە هەموو سیاسیەكانی دیكەی بریتانیا باشترە. 

بەڵام ئەو تۆمەتانە رەوینەوە لەگەڵ بەرزبوونەوەی دەنگی قوربایان لە دەیان وڵاتی دیكەوە و لەپێش هەموویانەوە روسیا. یەكێكی تر لەو وڵاتانەی زۆرترین زیانی بەركەوتووە ئیسپانیایە كە چەندین دامەزراوە و كۆمپانیای گەورەی جەختیان لەوەكردەوە پەلاماردراون، دیارترینیشیان: كۆمپانیای تێلیفۆنیكا-ی پەیوەندییەكان و كۆمپانیای ئیبردرۆلا-ی غازی سروشتی. بەڵام لە فرەنسا كۆمپانیای (رینۆ)ی ئۆتۆمبێلسازیی گرتەوە، لە پرتوگال كۆمپانیای فەرمیی پەیوەندییەكان (پرتوگال تلیكۆم) زیانی بەركەوت و زیانیش بەر ئامێری بلیتبڕینی هەندێك لە وێستگەكانی شەمەندەر-ی ئەڵمانیا كەوت، لەگەڵ هەندێك كۆمپیوتەری زانكۆكانی ئیتالیا و كۆمپانیای (فیداكس)ی پۆستە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان و ئامێرەكانی هەندێك لە ئەنجومەنە خۆجێییەكانی سوید-یش. 

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure