چۆن سەركەوتنی ریفراندۆمەكەی توركیا زیان بە ئەردۆگان دەگەیەنێت؟

بۆچوون / بیروڕا :: 14/05/2017

عەلی بایرامئۆغڵو
ئایا ئۆپۆزسیۆنە كەرت كەرتەكەی توركیا یەكدەگرن و سەركردەیەكی وەك ئیمانوێڵ ماكرۆنی براوەی هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكەی فەڕەنسا هەڵدەبژێرن؟ بەهۆی ئەو نیگەرانییە هاوبەشەی بەرامبەر دەسەڵاتی سەرۆك رەجەب تەیب ئەردۆغان هەیانە؟ ئایا هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییە هەستیارەكەی ساڵی 2019 ئۆپۆزسیۆن دژی ئەردۆغان دەجوڵێنێت؟


لەسەر كاغەز، دەشێت ئەو گۆڕانكارییە دەستوورییانەی كە ریفراندۆمەكەی 18ی نیسان بە جیاوازییەكی كەمەوە رەزامەندیی لەسەر درا، یاساكانی یارییەكەی گۆڕیبێت. لەژێر سیستمی بەشدارییە رێژەییە پەرلەمانییە روولەكۆتاییەكەدا، ئەستەم بوو بتوانرێت لەم هاوسەنگییە سیاسییانەی ئێستادا  ئەردۆغان و پارتی داد و گەشەپێدان (ئەكەپە) لە دەسەڵات لابدرێن. بەڵام یاسا نوێیەكان رێگە بە گۆڕانكاریی كتوپڕی كورسیی دەسەڵات دەدەن چونكە رێگەی گەڕی دووەمی هەڵبژاردن بە هاوپەیمانەكان دەدەن. بە دەربڕینێكی دیكە، ئەو دەستوورە نوێیەی كە ئەردۆغان زۆر خوازیاری بوو وە گەورەترین مەترسیی لەپێناودا قبوڵ كرد، رەنگە ببێتە تەڵەیەكی سیاسی بۆی.
رەنگە ئەمە لەكاتی ریفراندۆمەكەوە مشتومڕی گەرموگوڕی لە توركیادا دروستكردبێت، كاتێك ئۆپۆزیسۆن یەكەم ئاماژەی جددی سەبارەت بە شكستپێهێنانی ئەرۆدغان بەدی كرد. سەرەڕای بارودۆخی نادادپەروەرانەی هەڵمەتەكانی هەڵبژاردن و تۆمەتی ساختەكاری لە هەڵبژاردنەكاندا، بەرەی "بەڵێ" بە بردنەوەی 51%ی دەنگەكان سەركەوتنی بەدەستهێنا، ئەم رێژەیەش 10% كەمتر بوو لە كۆی ئەو دەنگانەی كە ئەكەپە و پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی (مەهەپە) لە هەڵبژاردنە گشتییەكانی 2015دا پێكەوە بەدەستیان هێنابوو. هەروەها، دەنگی "نەخێر" لە 17 شاری گەورەی توركیا، لە ناویاندا سێ گەورەترین شاری ئەو وڵاتە سەركەوتنی بەدەستهێنا.
لەرزۆكیی سەركەوتنەكەی ئەردۆغان گوڕوتینی بە ئۆپۆزیسیۆنە بێهیواكە بەخشی كە پێشبینیی ئەنجامی زۆر خراپتریان دەكرد و دیمەنە سیاسییەكەیان جوڵاندبوو. دەنیز بایكاڵی سیاسەتمەداری دێرین و سەرۆكی سەرەكیترین ئۆپۆزیسیۆن و پێشووی پارتی گەلی كۆماری (جەهەپە)، كە ئێستاش ئەندامێكی كاریگەری پەرلەمانە لە چاوپێكەوتنێكدا لە 1ی ئایار رایگەیاند كە لە هەڵبژاردنەكەی ساڵی 2019 كە یەكەم هەڵبژاردن دەبێت لەدوای هەمواركردنەوەی دەستوور، دەبێت ئۆپۆزیسیۆن لەسەر پاڵێوراوێكی هاوبەش رێك بكەون. ئەگەر كەمال كلیچدارئۆغڵوی سەرۆكی جەهەپە خۆی بۆ سەرۆكایەتی نەپاڵێوێت، ئەوا پێویستە لە پۆستەكەی لابچێت بۆ ئەوەی رێگە بۆ هەڵمەتێكی بەهێزتر خۆشبكات. لە وتەیەكی چاوەڕواننەكراوی دیكەدا، بایكاڵ پێشنیاری كرد كە دەكرێت عەبدوڵا گویلی سەرۆككۆماری پێشوو كە سەردەمێك بە دەستەڕاستی ئەردۆغان دادەنرا، وەك پاڵێوراوی هاوبەشی بەرەی "نەخێر" تەماشا بكرێت.
ئەم رەزامەندییە شاراوەیەی دەنیز بایكاڵ لەسەر عەبدوڵا گویل كە یەكێكە لە دامەزرێنەرانی ئەكەپە و لەگەڵ ئەردۆغاندا ناكۆكە، وەك پاڵێوراوێك بۆ یەكخستنی ئۆپۆزیسیۆن، بایكاڵ باسی لە شتێك كردووە كە لەوانەیە بە بێدەنگی وەكو رێگەیەك بۆ راگرتنی ئەردۆغان بیری لێ كرابێتەوە. تەنیا باسكردن لەم ئەگەرە بەس بوو بۆ ئەوەی توڕەكردنی ئەندامانی ئەكەپە.
پێشنیارەكەی بایكاڵ بۆ گۆڕینی سەركردایەتیی جەهەپە ئۆپۆزیسیۆنی سەرەكییشی توڕە كرد، وە ململانێی ناوخۆیی سیاسی لێ كەوتەوە و باسی كۆنگرەیەكی حزبیی نائاسایی هێنایە ئاراوە. لەپڕ ململانێ ناوخۆییەكانی حزبەكە و مەسەلەی ئەوەی كە لە هەڵبژاردنەكەی ساڵی 2019دا پشتیوانی لە كێ بكەن، لەیەكتر ئاڵان.
تەنانەت لەوەش گرنگتر ئەوە بوو كە سەرۆكی جەهەپە كە لەژێر فشارێكی تونددایە روونی كردەوە كە هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی هاوپەیمان بۆ 2019 لە ئێستاوە دەستی پێ كردووە. كلیچدارئۆغڵو لە رۆژی 9ی ئایاردا بە ئەندام پەرلەمانە هاوڕێیەكانی گوت "هەڵەیە ئەگەر پێمان وابێت كە هەموو ئەو 49%ە (ی بەرەی "نەخێر") سەر بە ئێمەن و هەمان پاڵێوراو هەڵدەبژێرن"، وە جەختی كردەوە لەوەی كە راوێژی بە زیاتر لە 50 سەرۆكی رێكخراوی كۆمەڵگەی مەدەنی كردووە و بەنیازە سەردانی سەركردەكانی حیزبەكەی بكات بۆ باسكردن لە پرۆسەكە.
چالاكییە سیاسییەكانی لەسەر چەپی ئۆپۆزیسیۆن لەمڕووەوە زیاتر دەبن. بەڵام ئەوە لە كەمپی موحافیزكارەكاندایە كە وادەكات هەر هاوپەیمانێتییەك دژی ئەردۆغان كاریگەر و بەهێز بێت. لە ریفراندۆمەكەدا، 10%ی دەنگدەرانی ئەكەپە بەرامبەر ئەردۆغان وەستانەوە و لەدژی هەمواركردنەوەكان دەنگیاندا. ئایا ئەم گروپە لەپێش 2019 فراوان دەبێت؟ وە لەوەش گرنگتر، ئایا بەسیاسی دەبێت؟ ئەمانە پرسیاری گرنگن بۆ ئەو هەڵكشانە لە ناوەندە موحافیزكارەكاندا دروستبووە دوای ئەوەی بایكاڵ وەكو ئەگەری پاڵێورانی هاوبەش باسی لە عەبدوڵا گویل كرد.
كاربەدەستانی ئەكەپە داوایان لە عەبدوڵا گویل كرد كە قسە بكات و روونی بكاتەوە كە ئایا دەیەوێت لە كێبڕكێی سەرۆكایەتیدا روبەڕوی ئەردۆغان ببێتەوە، بەڵام ئەردۆغان ئەم بیرۆكەیەی وەك هەوڵێك بۆ چاندنی دووبەرەكی لەناو ریزەكانی ئەكەپەدا لەقەڵەمدا.
عەبدوڵا گویل وەكو هەموو جارێك بە وریایی مامەڵەی كرد و نە دەرگای كردەوە و نە دایخست. لە وتەیەكیدا لە رۆژی 5ی ئایار جەختی لەوە كردەوە كە خۆی لە سیاسەتی چالاكانە بەدوور دەگرێت، بەڵام هاوكای جەختیشی لەوە كردەوە كە "بەرپرسیارە لەوەی زانین و ئەزموونەكانی لەپێناو وڵاتدا هاوبەشی پێبكات."
عەبدوڵا گویل كە یەكەم سەرۆك وەزیر و یەكەم سەرۆك كۆماری ئەكەپە بووە لەدوای تەواوكردنی خولی سەرۆكایەتییەكەی لە ساڵی 2014وە وەكو كەسایەتییەكی گرنگی حزبەكەی و سیاسەتی توركیا ماوەتەوە. دوای ئەوەی بەهۆی سیاسەتەكانی ئەردۆغانەوە بەتایبەتی لەساڵی 2013وە لە ئەردۆغان دوور كەوتەوە، گویل نوێنەرایەتی مەیلە ریفۆرمخزاو و لیبراڵەكەی فەلسەفە رەسەنەكەی ئەكەپە دەكات. لەبەر ئەم هۆكارە، ناوبراو هاوسۆزییەكی دیاریكراوی لەناو ناوەندەكانی ئۆپۆزیسیۆندا هەیە و دەرفەتی ئەوەی هەیە كە پشتیوانی لە چین و توێژە جیاجیا سیاسییەكان بەدەستبهێنێت ئەگەر بێت و بڕیاری ركابەریكردنی ئەردۆغان بدات لە كێبڕكێ سەرۆكایەتییەكەدا. هەتا ئێستا، عەبدوڵا گویل كە مەبەستی روبەڕوبوونەوەی نییە، خۆی لە باسكردنی جیاوازییەكانی لەگەڵ ئەردۆغان و دروستكردنی دووبەرەكی و كەرتبوون لەناو ئەكەپەدا پاراستووە. رەنگە هۆكاری سەرەكیی ئەمەش ئەو بڕوایەی ناوبراو بێت كە دەرفەتێكی كەمی بۆ سەركەوتن بەسەر ئەردۆغاندا لەبەردەمدایە.
بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ناڕەزاییەی لەناو موحافیزكاران و كەسایەتییە سەرەكییەكانی پێشووی ئەكەپەدا هەیە، لەوانەیە بەردەوامبوونی حوكمە تاكەكەسییەكەی ئەردۆغان هاوسەنگییەكە تێكبدات. عەبدوڵا گویل لە وتەكەی رۆژی 5ی ئایاریدا وادەردەكەوت كە بەناوی گروپێك و ئاراستەیەكی دیاریكراوەوە قسە بكات. بە ئاماژەكردن بۆ ئەو هێرشە توندانەی كە لە ناوەندەكانی لایەنگری حكومەتەوە دەكرێن، رایگەیاند "من سەركۆنەی ئەو وشە باسنەكراوانە و ئەو زمانە خراپە دەكەم كە بەرامبەر پێشەنگە راستەقینەكانی ئەكەپە و دامەزرێنەرەكانی بەكارهێنراون و سەركۆنەی رەفتارە نائاكارییەكانی ناو پارتەكە دەكەم. هەمووان دەزانن كە ئەم شتانە چۆن رێك دەخرێن." لە ئاماژەیەكدا بۆ ئەردۆغان، عەبدوڵا گویل خەمباریی خۆی نیشاندا كە "بەرامبەر هەموو ئەم شتانە بێدەنگە."
ئەگەر هاوپەیمانێتییەكی خۆڕسك لەدەوری عەبدوڵا گویل دروست ببێت، ئەوا ئەگەری جوڵەیەكی سیاسی لە ناوبراوەوە لە ژینگە نوێیەكەی دوای ریفراندۆمدا بەكراوەیی دەمێنێتەوە. لەگەڵ قووڵبوونەوەی تاكڕەویی ئەردۆغان و سەرهەڵدانی قەیرانی ئابووری یاخود قەیرانی سیاسەتی دەرەكی، عەبدوڵا گویل لە كایەی هەڵبژاردنە هەستیارەكەی 2019دا دەمێنێتەوە.
پرسیاری سەرەكی ئەوەیە كە ئایا ئۆپۆزیسیۆن، كە هەرچەندە ناڕەحەت و نیگەرانە بەڵام هێشتا كەرت كەرت و شڵەژاوە – دەتوانێت لە رووی سیاسییەوە خۆی رێك بخات و تەحەدیی جدی دروست بكات. پێویست دان بەوەدا بنێین كە ئەمە ئەگەرێكی ئاسان نییە. ئەو 49%ەی دەنگیان بە "نەخێر"دا لە بزوتنەوەی نەیاری جیاجیا پێكهاتبوون كە مەرج نییە ئەو هۆكارانەی بۆ رەتكردنەوەی گۆڕانكارییە دەستوورییەكان هەیانبوو بتوانێت لەسەر یەك پاڵێوراوی هاوبەش كۆیان بكاتەوە.
هەروەها، كەلتوری سیاسی توركیا نەریتێكی بەهێزی هاوپەیمانێتیی هەڵبژاردن و تەوافوقی نییە. ئاشتەوایی لەنێوان ناڕازییەكانی مەهەپە كە دەنگیان بە "نەخێر" داوە لەگەڵ كوردەكاندا، یاخود لەنێوان موحافیزكار و چەپەكاندا زۆر سەخت دەردەكەوێت. دواجار، ئەكەپە وەك بەهێزترین و رێكخراوترین مەكینەی سیاسی لە وڵاتدا دەمێنێتەوە و سەرەڕای خوێنبەربوونەكەی ئەم دواییە، هێشتاش پشتیوانیی 44%ی دەنگدەرانی هەیە.
هەموو ئەم پەرەسەندنانە سیاسەتی توركیا دەخەنە سەر رێڕەوێكی نوێ و نەناسراو.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure