توركیا وەك ئێمە دەمانەوێت

بۆچوون / بیروڕا :: 02/05/2017

سەرچاوە: ئەلحەیات
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید


گومان لەوەدا نییە كە توركیا پێگەیەكی تایبەتی لە ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا هەیە، ئەمەیش نەك هەر بەتەنیا بەهۆی ئەو پێكەوەبەستنە مێژووییەی كە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی بە ناوچەی عەرەبییەوە گرێداوە بەڵكو بە حوكمی واقیعی حاڵیش كە ئەنقەرەی كردووەتە ژمارەیەكی گرنگ لە هاوكێشە سیاسیەكانی ناوچەكەدا. كەواتە ئەوە ئاساییە توركیا پەرژەوەندیی رەوا و پاڵنەر و راڕاییشی هەبێت. توركیا بە درێژایی چەندین دەیە، لەوكاتەوەی دەوڵەتی توركیای نوێ‌ دامەزراوە، سكاڵای لەوە هەیە كە دەكرێت ناو بنرێت هەستكردن بە تەنیایی لە چوارچێوەی هەرێمێكدا كە جیاوازە لێی. 
ئەتاتورك-ی دامەزرێنەری كۆماری توركیا پرەنسیپێكی گرنگی چەسپاند كە دەڵێت تورك هیچ دۆستی نییە تورك نەبێت (تورك هاوڕێی نییە تورك نەبێت) هەر ئەمەیش نهێنیی ئەو تێڕوانینە رووندەكاتەوە كە هەتا ئەم دواییانەیش بەشێوەیەكی گشتی بەرامبەر بیانیەكان باو بوو، ئەویش بەهۆی رۆڵی دەوڵەتە گەورەكان لە هەوڵدان بۆ دابڕینی خاكی توركیای نوێ‌ بە پێی پەیماننامەی سیڤەر لە ساڵی 1920 كە ئەو پلانەبوو ئەتاتورك لە رێی سەركەوتنە سەربازیەكانەوە شكستیپێهێنا و توانی واقیعێكی تازە بسەپێنێت كە بە واژۆكردنی رێككەوتننامەی لۆزان لە ساڵی 1923 دا كۆتاییهات. 
توركیا بۆ ماوەی چەند دەیەیەك هەستی بەوە دەكرد كە بەشێك نییە لە سیستمی دراوسێیەتی ئیقلیمی، بەڵام دۆخی جەنگی سارد دەرفەتێكی مێژوویی وایدایە ئەنقەرە كە ببێتە ئەندامی پەیمانی ئەتڵەنتی و بێگومان پێگەی جیۆسیاسیی بووە خاڵێكی گرنگی پەیمانەكە لە رووبەڕووبوونەوەی یەكیەتی سۆڤیەتی جاران و جەمسەرە خۆرهەڵاتییە پاشكۆكەی.
ئەنقەرە هەوڵیدا ببێتە لایەنێكی رەسەنی سیستمی خۆرئاوایی و تەنانەت زیادەڕۆیی كرد لەو ئاراستانەی كە ئەوسا لە ئەوروپادا باوبوون و ساڵی 1956 دژی خستنەڕووی دۆزی جەزائیر وەستایەوە لە ئەنجومەنی ئاساییش و پاشان لە ساڵی 1986 دا داوای لێبووردنی كرد بۆ ئەو هەڵوێستەی.
كەوتنی یەكێتی سۆڤیەت هەلێكی جیاوازی بۆ توركیا خوڵقاند بۆئەوەی سەرلەنوێ‌ نزیكایەتیی خۆی لەگەڵ درێژكراوە سروشتیەكەیدا بگێڕێتەوە، بەمەیش ئەنقەرە دەستكەوتی ئابوری و كەلتوریی بەدەستهێنا لە ئەنجامی ئەو سیاسەتانەی كە پەیڕەوی كردن بۆ پێشخستنی هێزە نەرمەكەی (سۆفت) لە ژمارەیەك لەو كۆمارانەدا.
دوای هاتنی حكومەتی پارتی داد، ئەردۆغان چەندین ئاراستەی گرتەبەر وەك هەوڵێك بۆ پەرەپێدانی پەیوەندیەكانی وڵاتەكەی لەگەڵ جیهانی عەرەبی-دا، هاوكێشەكانی ئاڵووێری بازرگانی لەكەڵ وڵاتانی عەرەبدا، بەتایبەت دەوڵەتانی كەنداو، بەرەوپێشچوونێكی بەرچاوی بەخۆوە بینی، هەروەها لێشاوی گەشتیاریی عەرەب رووی كردە توركیا و زنجیرە دراما توركیەكانیش رەهەندێكی كلتوریی تازەیان زیاد كرد و پێشوازیەكی فراوانیان لێكرا.
بەم دەستكەوتانەی، توركیا توانی سەرلەنوێ‌ خۆی پێشكەش بە وڵاتانی دراوسێی هەرێمی بكاتەوە بەتایبەتی هەردوو بازنەی ئەوروپا و عەرەبی، بەوەی كە دەوڵەتێكی سەردەمیانەیە و توانیویەتی لەڕێی نموونەی دیموكراسیی نوێوە دەستكەوتی ئابوریی بێ‌ وێنە بەدەستبێنێت، بەڵام ئەم وەرچەرخان و پێشكەوتنە لەم دواییانەدا تووشی لەمپەر و گرفتبوونەوە، چونكە لە ئاستی پەیوەندیەكانی توركیا-ئەوروپادا لێدوانەكانی سەرۆكی توركیا، كە تێیاندا داوای لە پەنابەرە توركەكانی ناو ئەوروپا كرد لانیكەم پێنج منداڵ بخەنەوە، بووە هۆی نیگەرانیی ئەوروپا بەرامبەر ئەوەی كە پێیدەوترێت مەترسیی دیمۆگرافیی ئیسلامی و ئەوەی پەیوەندیی پێوەیەتی لە پێكدادان و ئیعتیباراتی ئاسایش و سیاسی كە پەیوەستە بە دیاردەی توندڕەوییەوە. ئەم گرفت و كۆسپانە دەكرێت درێژە بدات بە پرۆسەی دانوستانی بەئەندامبوونی توركیا لە یەكێتی ئەوروپا تا كاتێكی نەزانراو. 
بەڵام لەسەر ئاستی ناوچەی عەرەبی، هێشتا هەڵوێستی ئەنقەرە لە بەرامبەر ئیسلامی سیاسی و لەسەرووی هەموویشیانەوە گروپی (ئیخوان) كە زۆربەی دەوڵەتە عەرەبیەكان وەك رێكخراوێكی تیرۆریست پۆلێنیان كردووە، جێگەی سەرسوڕمانە، چونكە كەم دەبینین ئەم ئاڵۆزییە راگەیەنراوە لە دەوڵەتێكی ئیقلیمیی وەك توركیاوە بەرامبەر دەوڵەتێكی سەرەكیی ئیقلیمیی وەك میسر. ئەنقەرە دەروازەكانی بۆ ئەندامە هەڵاتووەكانی ئەم كۆمەڵەیە كردووەتەوە و رێگەی بەستنی كۆنگرەكان و چالاكیەكانی پێداون كە تێیاندا داوای گۆڕینی رژێمی میسر دەكەن، ئەمەیش پرسیارگەلێكی رەوا دێنێتە پێشەوە دەربارەی كەڵكی ئەم هەوڵانە لە روودانی گۆڕانكاریی راستەقینە لە رژێمی میسردا، چونكە وانەكانی مێژوو ئەوەیان سەلماندووە كە هەر هەوڵێكی دەرەكی بۆ گۆڕینی سیستمی فەرمانڕەوای میسر، ئەنجامەكەی شكستێكی بەدیهاتووە و ئەمجۆرە گۆڕانكاریانە نابێت و سەرناگرن تەنیا لەڕێگەی ویستی گەلەوە نەبێت. 
 ئێمە توركیایەكمان دەوێت كە بە گونجاوی و پێكەوەیی لەگەڵ دراوسێكانیدا بژی لەسای سیستمی ئیقلیمیی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا بەبێ‌ تەماعی فراوانخوازی یان ئاراستە و نیازی هەژموونسەپێنی، چونكە ئێستا ناوچەكە پێویستی بە سیاسەتی هێور و ئارامیی هەیە بۆ گەشەی ئابوری و مرۆیی لەسەر حسابی سەركێشیە سیاسیەكان كە پێشوەختە چارەنووسیان شكست و سەرنەكەوتووییە.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure