ئاسۆى سایكس پیكۆیه‌كى نوێ و جیهانى عه‌ره‌بییش به‌ره‌و دابه‌شبوون

بۆچوون / بیروڕا :: 13/04/2017

سه‌رچاوه‌: ئه‌لدیار
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید

كێ له‌ ئێمه‌ رێككه‌وتنه‌ نهێنیه‌كه‌ى نێوان فرانسوا جۆرج پیكۆ-ى فره‌نسى و مارك سایكس-ى بریتانى له‌بیرنه‌ماوه‌ كه‌ ناوچه‌ى (الهلال الخصیب)ى دابه‌شكرد به‌سه‌ر هه‌ردوولادا له‌سه‌ر بنه‌ماى به‌رژه‌وه‌ندیى هاوبه‌ش و ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنى به‌نده‌ره‌كان.
ئه‌مڕۆیش زۆر نزیكه‌ هه‌مان سیناریۆ دووباره‌ببێته‌وه‌ و ئه‌و وڵاتانه‌ى كه‌ شه‌ڕى ناوخۆیان تێدایه‌، وه‌ك سوریا و یه‌مه‌ن و لیبیا، دابه‌شببنه‌وه‌ له‌ نێوان دوو گه‌وره‌ترین هێزه‌كه‌ى جیهاندا كه‌ روسیا و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانن و هه‌ریه‌كه‌یان چاوى بڕیوه‌ته‌ ئه‌وه‌ى ده‌ستبگرێت به‌سه‌ر سه‌رچاوه‌ سروشتیه‌كانیاندا كه‌ بێگومان نابێت ئه‌وه‌یش له‌بیربكرێت، به‌ دووباره‌ بونیادنانه‌وه‌ى ناوچه‌كه‌، به‌ تایبه‌تى سوریا و لیبیا له‌سه‌ر ده‌ریاى سپیى ناوه‌ڕاست و هه‌روه‌ها ته‌نگه‌ى بابولمه‌نده‌ب-ى یه‌مه‌نیش.
به‌دوور له‌ هۆكارى شه‌ڕوشۆڕه‌كانى خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست و ئه‌وه‌ى كه‌ كێیان له‌پشته‌وه‌یه‌ و بانگه‌شه‌ تائیفى و مه‌زهه‌بیه‌كان و كێ به‌ راستیى پشتیوانى داعش-ه‌ و كێ لایه‌نگرى لایه‌نه‌ به‌شه‌ڕهاتووه‌كانى یه‌مه‌ن و لیبیایه‌، ده‌بێت سه‌ره‌تا رووناكیى بخرێته‌ سه‌ر سه‌رچاوه‌كان و داهاته‌ داراییه‌كانى ئه‌م وڵاتانه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ته‌ گه‌وره‌كان ده‌یانه‌وێت بۆخۆیانى بقۆزنه‌وه‌. 
له‌ مێژوویه‌كى دێرینه‌وه‌ تا به‌ڕۆژگارى ئه‌مڕۆمان، یه‌كێك له‌ هۆكاره‌ سه‌ره‌كیه‌كانى پشت داگیركردنه‌كان، ئه‌و سه‌رچاوه‌ خۆراكییانه‌ بووه‌ كه‌ وڵاتان و خێڵه‌ داگیركراوه‌كان بۆ مانه‌وه‌ى خۆیان هه‌یانبووه‌ و له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونى كاتیشدا بوونه‌ته‌ سه‌رچاوه‌ى به‌رهه‌مهێنانى پاره‌ و دارایى و ئاڵتوون و قازانج، ئه‌مه‌یش بووه‌ته‌ هۆى به‌هێزتربوونى ده‌سه‌ڵاتى ده‌وڵه‌تى داگیركه‌ر و قایمكردنى هه‌ژموونى خۆى، هێزیش به‌ لایه‌نى سه‌ربازى و زانیارى و كلتورى و ئه‌وانى دیكه‌یشیه‌وه‌، وه‌ستاوه‌ته‌ سه‌ر هێزى ئابورى و دارایى.
ره‌نگه‌ هه‌ندێك وابزانن كه‌ سوریا كارى له‌پێشینه‌ى ده‌وڵه‌ته‌ بیانییه‌كان بێت، به‌ڵام له‌ڕاستیدا هه‌موو ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بییانه‌ى سه‌ره‌وه‌ بایه‌خ و سوودى ئابوریى خۆیان هه‌یه‌.  

یه‌كه‌م: یه‌مه‌ن
بۆچى یه‌مه‌ن؟ بۆچى ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ملیۆنه‌ها و قورسایى خۆى ده‌خاته‌ جه‌نگێكى له‌بیركراویه‌وه‌؟ ره‌نگه‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ى ئه‌م پرسیاره‌ چه‌ندین كاتژمێر لێكدانه‌وه‌ى بووێت و هۆكاره‌كان زۆرن له‌سه‌ر ئه‌و سه‌رچاوانه‌ى كه‌ یه‌مه‌ن هه‌یه‌تى، ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ پێگه‌ ستراتیژییه‌كه‌ى كه‌ ده‌رگاى باشورى ده‌روازه‌ى ده‌ریاى سووره‌ و ده‌ڕوانێت به‌سه‌ر رێڕه‌وى بابولمه‌نده‌ب-دا كه‌ ده‌یبه‌ستێ به‌ ئۆقیانوسى هندى-یه‌وه‌، واتا كۆنترۆڵى گه‌شتى پاپۆڕ و كه‌شتیوانیى ده‌ریاى ناوه‌ڕاست به‌ره‌و ئاسیا ده‌كات كه‌ رۆژانه‌ 3،4 ملیۆن به‌رمیل نه‌وتى لێوه‌ ده‌په‌ڕێته‌وه‌ و ملیاره‌ها دۆلار هه‌ڵده‌ڕێژێت، چونكه‌ رۆژانه‌ 75 كه‌شتیى لێوه‌ ده‌ڕوات، ئه‌مه‌یش وایكردووه‌ ده‌وڵه‌ته‌ گه‌وره‌كان له‌نزیكیه‌وه‌ كۆببنه‌وه‌ و بنكه‌ى سه‌ربازیى لێ دابنێن. 
یه‌مه‌ن هه‌روه‌ها قووڵایى و درێژبوونه‌وه‌یه‌كى ئه‌منى و سیاسیى ده‌وڵه‌تانى كه‌نداویشه‌، بۆیه‌ هه‌ر ئاڵۆزییه‌كى ئه‌منى و ناجێگیرییه‌ك له‌ یه‌مه‌ن، راسته‌خۆ كاریگه‌ریى ده‌بێت له‌سه‌ر ئاساییش و سه‌قامگیریى ده‌وڵه‌تانى كه‌نداو. 
پێگه‌ى ویكیلێكس له‌ ساڵى 2008 دا برووسكه‌یه‌كى نهێنیى ستیڤن سیچ-ى باڵیۆزى پێشووى ئه‌مریكاى له‌ یه‌مه‌ن، بڵاوكردووه‌ته‌وه‌ كه‌ تێیدا ده‌ڵێت"پارێزگاكانى شبوه‌ و مه‌ئریب و جۆف بڕێكى یه‌كجار زۆر یه‌ده‌گى غاز-یان هه‌یه‌، ده‌رباره‌ى نه‌وت-یش و به‌گوێره‌ى رووپێوێكى وردى جیۆلۆجى كه‌ كۆمپانیاى یو ئێس جى ئێس كردوویه‌تى، یه‌مه‌ن خاوه‌ن ئه‌مبارگه‌لێكى زۆر گه‌وره‌ى نه‌وته‌، ئه‌مه‌یش ئه‌وه‌ روونده‌كاته‌وه‌ كه‌ یه‌ده‌گى نه‌وتى به‌كارنه‌هێنراوى یه‌مه‌ن زۆرتره‌ له‌ یه‌ده‌گه‌ هاوبه‌شه‌كانى هه‌موو وڵاتانى كه‌نداوى ده‌وڵه‌مه‌ند به‌ نه‌وت". 
له‌به‌ر ئه‌مه‌ ده‌كرێت بڵێین ئه‌م برووسكه‌یه‌ هۆكارى سه‌ره‌كیى بۆردوومانه‌كانى ئه‌مریكا بۆ سه‌ر یه‌مه‌ن روونده‌كاته‌وه‌ كه‌ له‌ژێر دروشمى یارمه‌تیدانى گه‌له‌كه‌یدا ئه‌نجامیان ده‌دات. ئه‌مه‌ ماناى وایه‌ له‌مێژه‌ بایه‌خى یه‌مه‌ن و ئه‌و یه‌ده‌گه‌ ئه‌مباركراوه‌ى ده‌زانێت.

دووه‌م: سوریا
مازن ئیرشید شرۆڤه‌كارى ئابورى، بایه‌خى سوریا به‌لاى روسیاوه‌ شرۆڤه‌ ده‌كات و له‌ پێگه‌ى جیۆسیاسییه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ گرنگییه‌كى زۆرى هه‌یه‌ بۆ لایه‌نى ئابوریى روسیا. ئیرشید له‌ به‌نده‌رى ته‌رتوس-ه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات و ئه‌وه‌ روونده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئه‌و به‌نده‌ره‌ رۆڵێكى زۆرى هه‌یه‌ له‌ داهاتووى پرۆسه‌ى گواستنه‌وه‌ى غازدا بۆ هه‌ر سێ كیشوه‌ره‌كانى ئه‌فریقا و ئاسیا و ئه‌وروپا. هه‌روه‌ها ده‌ڵێت"وه‌ك ده‌زانرێت، چه‌ندین كێڵگه‌ى ده‌وڵه‌مه‌ندى غاز له‌ كه‌نارى خۆرهه‌ڵاتى ده‌ریاى ناوه‌ڕاستدا دۆزراونه‌ته‌وه‌ كه‌ ئێستا لوبنان و زایۆنیزمى دوژمن سوودى لێوه‌رده‌گرن و به‌ ڕێژه‌یه‌كى كه‌متریش هه‌ریه‌كه‌ له‌ كه‌رتى غه‌زه‌ و سوریا لێى سوودمه‌ندن. ئه‌م دۆزراوانه‌ له‌ ئاستێكدان كه‌ به‌ ملیاره‌ها مه‌ترسێجاى غازى سروشتى مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێن. روسیایش به‌دیاریكراوى، هه‌وڵى بێووچان ده‌دات بۆ ئه‌وه‌ى سوریا و به‌نده‌رى ته‌رتوس-ى گرنگى له‌ده‌ستنه‌چێت كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ سوودمه‌ند ده‌بێت له‌ گواستنه‌وه‌ى غاز بۆ هه‌ر سێ كیشوه‌ره‌كه‌ دواى ده‌رهێنانى له‌ كه‌ناره‌كانى سوریا له‌ڕێى كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌كانى بوارى غاز-ى روسییه‌وه‌ كه‌ شاره‌زاییه‌كى زۆریان له‌م بواره‌دا هه‌یه‌".

ئیرشید، هه‌روه‌ها ده‌ڵێت"له‌ئێستادا روسیا گه‌وره‌ترین به‌رهه‌مهێنى نه‌وت و غازه‌ له‌ جیهاندا، به‌ڵام پێگه‌ جوگرافیه‌كه‌ى رێگره‌ له‌وه‌ى كه‌ به‌رهه‌مه‌كانى خۆى به‌ ئاسانى هه‌نارده‌ بكات بۆ ناوچه‌كانى دوورتر له‌ ئاسیا و خۆرهه‌ڵاتى ئه‌وروپا و توركیا. كۆنترۆڵكردنى كێڵگه‌كانى غاز له‌ سوریا، كاریگه‌ریى درێژخایه‌نى ده‌بێت له‌سه‌ر ئابوریى روسیا و كارده‌كات بۆ پته‌وكردنى كه‌رتى غازى روسیا به‌هۆى چوونى بۆ بازاڕه‌ ناته‌قلیدیه‌كانى غاز و به‌ تێچوونێكى كه‌متریش". 
ئێرشید جه‌خت له‌وه‌یش ده‌كاته‌وه‌ كه‌ روسیا ئاماده‌ نییه‌ ده‌ستبه‌ردارى سوریا ببێت وه‌ك ئه‌وه‌ى ده‌ستبه‌ردارى عێراق بوو، چونكه‌ زۆربه‌ى ئه‌و كۆمپانیایانه‌ى كه‌ كنه‌ و پشكنینى نه‌وت له‌ عێراقدا ده‌كه‌ن كۆمپانیاى ئه‌مریكى و ئه‌وروپین، بۆیه‌ روسیا هه‌وڵى مه‌حاڵیش ده‌دات بۆ به‌ته‌واوى هێشتنه‌وه‌ى سوریا له‌ژێر كۆنترۆڵى خۆیدا وه‌ك چۆن عێراق كه‌وتووه‌ته‌ ژێر كۆنترۆڵى كۆمپانیا خۆرئاوایى و ئه‌مریكیه‌كانه‌وه‌. ناكرێت بایه‌خى سوریا بۆ روسیا پشتگوێ بخرێت وه‌ك ناوچه‌یه‌كى گرنگ بۆ وه‌به‌رهێنانه‌كانى كه‌ وه‌به‌رهێنانه‌كانى بوارى وزه‌ى نوێبووه‌وه‌ و خۆراك و كه‌رتى دارایى و بواره‌كانى دیكه‌یش ده‌گرێته‌وه‌. لێره‌دا ده‌بێت بایه‌خى پێگه‌ى جیۆسیاسیى سوریایش بیربێنینه‌وه‌ وه‌ك بنكه‌یه‌كى سه‌ربازیى بۆ روسیا كه‌ له‌ هه‌بوونى بنكه‌ى سه‌ربازیى ئه‌مریكادا، له‌ زیاتر له‌ شوێنێكى خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا، هه‌یه‌تى. 
هاوپه‌یوه‌ست به‌م بابه‌ته‌، ئیرشید باس له‌وه‌ ده‌كات روسیا كار بۆ بووژاندنه‌وه‌ى ئابورییه‌ ته‌پیوه‌كه‌ى خۆى ده‌كات له‌ڕێى دووباره‌ بونیادنانه‌وه‌ى سوریاوه‌، به‌تایبه‌ت كه‌رتى ده‌رهێنراوه‌كان و دامه‌زرێنراوه‌كانى وه‌ك ئاسن و پۆڵا و چیمه‌نتۆ كه‌ به‌هۆى سزا تونده‌ ئابورییه‌كانى خۆرئاواوه‌ له‌ دژى هه‌ڵوێستى روسیا به‌رامبه‌ر ئۆكرانیا و ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنى قرم، به‌سه‌ریدا سه‌پێنراوه‌ و بارى ئابوریى وێرانكردووه‌. هه‌روه‌ها دووباره‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ى سوریا ده‌بێته‌هۆى سه‌رچاوه‌ى وه‌به‌رهێنانێكى بێشوومارى روسیا له‌ڕێى كه‌رتى تایبه‌ته‌وه‌ و ئه‌م پاره‌وپوڵ و وه‌به‌رهێنانه‌یش هه‌تا دواى ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ى سوریایش هه‌ر ده‌مێننه‌وه‌.
 ئیرشید ئه‌وه‌یش به‌ڕاست نازانێت كه‌ لایه‌نى ئه‌مریكى و خۆرئاوایى نه‌توانن هه‌ڵوێستى روسیا به‌رامبه‌ر سوریا تێكبده‌ن، چونكه‌ بێگومان ئه‌وان باش ده‌زانن سوریا چ مانایه‌كى بۆ روسیا هه‌یه‌ و هه‌روه‌ها نهێنیى په‌یوه‌ستبوونى روسیایش به‌م هه‌ڵوێسته‌ تونده‌یه‌وه‌ ده‌زانن، له‌ دواى تێپه‌ڕبوونى شه‌ش ساڵ له‌ جه‌نگى ناوخۆى سوریادا.

سێیه‌م: لیبیا
بارودۆخى لیبیا جیاوازه‌ له‌ بارودۆخى هه‌ریه‌ك له‌ سوریا و یه‌مه‌ن، چونكه‌ قه‌یرانه‌كه‌ى ئه‌ویان زیاتر سه‌ربازییه‌ و چوار رێكخراوى دژبه‌یه‌ك شه‌ڕ ده‌كه‌ن بۆ وه‌رگرتنى ده‌سه‌ڵات. به‌ڵام كێ له‌ ئێمه‌ ئه‌وه‌ى بیرده‌چێته‌وه‌ كه‌ كلینتۆن له‌كاتى مردنه‌كه‌ى قه‌زافى-دا وتى (هاتین، بینیمان، مرد). ئه‌م رسته‌یه‌ پلانه‌كه‌ى ئه‌مریكاى له‌ لیبیادا ئاشكراكرد به‌ كوشتنى قه‌زافى و رووخانى رژێم بۆئه‌وه‌ى ئاژاوه‌ و په‌شێوى هه‌موولایه‌ك بگرێته‌وه‌ و ئینجا سه‌ربازى دڵسۆزى ئه‌مریكى هات بۆ پاراستنى گه‌لى سته‌مدیده‌. به‌ڵام ئه‌مڕۆ و دواى گۆڕانكارییه‌كانى ئه‌م دواییه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست و كه‌مبوونه‌وه‌ى بایه‌خپێدانى ویلایه‌ته‌یه‌كگرتووه‌كان به‌ لیبیا و ئه‌نجامه‌كانى برێكست كه‌ بووه‌هۆى ده‌رچوونى بریتانیا له‌ یه‌كێتى ئه‌وروپا، هه‌موو ئه‌مانه‌ پرسیارێكى گه‌وره‌ ده‌ورووژێنن: ئایا لیبیا كارته‌ به‌سووده‌كه‌ى ئه‌مریكایه‌ كه‌ بریتانیاى پێ بێده‌نگ بكات؟ چونكه‌ بریتانیا پێویسى به‌ ده‌رچه‌یه‌كه‌ هه‌تا لێوه‌ى بپه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌فریقا بۆئه‌وه‌ى ئابورییه‌كه‌ى پته‌وبكات به‌ هه‌نارده‌كردنى سه‌رچاوه‌كانى و كاڵا و شمه‌كه‌كانى به‌ره‌و ده‌وڵه‌تانى ئه‌فریقا، به‌تایبه‌ت كه‌ ده‌رگاكانى ئه‌وروپاى به‌ روودا داده‌خرێن؟ هه‌روه‌ها كۆنترۆڵكردنى بابولمه‌نده‌ب له‌لایه‌ن ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌ ئاسانكاریى بۆ تێپه‌ڕبوونى كه‌لوپه‌لى بریتانیا ده‌كات به‌ره‌ و ئاسیا و چین و ره‌نگه‌ به‌ تێچوونێكى كه‌متریش؟. بێگومان نایشبێت نه‌وت و غازى ئه‌مباركراوى لیبیامان له‌بیربچێت.

له‌ جه‌نگه‌كانى پێشوودا و به‌تایبه‌ت له‌ هه‌ردوو جه‌نگى یه‌كه‌م و دووه‌مى جیهانیدا، ده‌وڵه‌ته‌ گه‌وره‌كان خۆیانیان وێرانكرد ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر سه‌ركه‌وتوویش بووبن، چونكه‌ پاره‌یه‌كى زۆر و سه‌رچاوه‌ى مرۆیى و كه‌ره‌سته‌ى زۆرى سه‌ربازییان له‌ده‌ستدا... بۆیه‌ ئه‌وه‌ى له‌ دواى جه‌نگى سارد-ه‌وه‌ ده‌ركه‌وت جه‌نگه‌ ستراتیژیه‌كان بوون، به‌ جۆرێك كه‌ ده‌وڵه‌ته‌ گه‌وره‌كان خۆیان له‌ شه‌ڕى راسته‌وخۆ دوورده‌خه‌نه‌وه‌ و گه‌لانى جیهانى سێیه‌م ده‌خه‌نه‌ شه‌ڕه‌ ناوخۆییه‌كانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى ده‌ستبگرن به‌سه‌ر تواناكانینادا. له‌ سایكس پیكۆ-دا فره‌نسا و بریتانیا هاوپه‌یمانى یه‌كتر بوون و ده‌ستكه‌وته‌كه‌یان دابه‌شكرد، به‌ڵام له‌ئێستادا روسیا و ئه‌مریكا (واده‌رده‌كه‌وێت) دوژمنى یه‌كترن و پێشبڕكێیانه‌ بۆ ده‌ستبه‌سه‌راگرتن و سه‌پاندنى هه‌ژموونى خۆیان به‌سه‌ر جیهاندا، به‌ڵام ئایا به‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان (دوژمنه‌كان) به‌ره‌و ئاشته‌وایى ده‌به‌ن؟ 


 

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure