زمان و ڕێنووسی كوردی پێش 1500 ساڵ زمانی نووسین و زانست بووە كەچی ئێستا لە زانستەكانی جودا دەكرێتەوە

بۆچوون / بیروڕا :: 19/03/2017

د.زریان حاجی 

زۆرن ئەو كەسانەی وا دەبینن كە كورد هەرگیز خاوەن شارستانیەت و تەنانەت نووسین و زمان و ئەدەب و ڕێنووسی تایبەت بەخۆیشی نەبووە، بەڵكو وای دەبینن ئەم زمانەیش زمانێكی وەرگیراوی داتاشراوی زمانی نەتەوەكانی دیكەی سەردەستەیە، بێئاگا لەوەی كە زمانی كوردی زمانێكی ڕەسەنی خودان ڕێنووس و شارستانیەتێكی كۆنی مەزن بووە، كە نەك زمانی ئاخافتن بەڵكو زمانی نووسینیش بووە، بەڵام بەهۆی سەردەستەنەبوونی نەتەوەیی و باڵادەستنەبوونی لەڕووی سیاسی و كۆمەڵایەتیەوە وایكردووە كە لایەكی بەلادا نەكرێتەوە و بگرە فەرامۆشیش بكرێت .

لە دوای بەیاننامەی یازدەی ئازار و دروستبوونی كۆڕی زانیاریی كورد لە حەفتاكانی سەدەی ڕابردوو، زۆر هەوڵی جدی و جوان درا بۆئەوەی ئەم زمانە سەرلەنوێ ڕۆشنبێتەوە و لە زمانی ئاخافتنەوە دووبارە بكرێـتەوە بە زمانی نووسین، هەرچەند ئەم هەوڵانەیش لەوە كۆنترن و لە سەردەمانی پێشتر و بەتایبەتی لەسەردەمی میرنشینی بابان و سێ كوچكەكەی، ئەم هەوڵەیان ئێجگار پێشخست و زمانی نووسینی نالی شاهێدی ئەو ڕاستیەیە، كە دەڵێت "كەس بە ئەلفازم نەڵێ خۆ كوردیە خۆ كردیە هەركەس نادان نەبێت خۆی تالبی مانا دەكات" و یا چامەكانی سالم و كوردی .... هتد لەولاوە بوەستێ .... ئەمە نابێت هەوڵەكانی پیرەمێرد و ڕۆژنامەكانی ژین و ژیانەوە و تێگەیشتنی ڕاستی، هەرچەند داگیركاری ئینگلیزیش دەریدەكرد، لەبیربكەین .... ئەوە سەردەمی شێخیش (مەلیك محمود)ی كوردستان و ڕۆژنامەكانی بانگی حەق .... هتد و تەنانەت پاش یەك ڕۆژ لەیەكەم فەرمانڕەوایەتیی سەرجەم زمانی فەرمانگە و حوكمداریەكەی دەكات بەكوردی، یان حسێن حوزنی موكریانی و گۆڤارەكانی و نووسینەكانی و خزمەتەكانی بۆ ئەو زمانە، پاشان گۆڤاری گەلاوێژ و چەندانی دیكە، نابێت لەبیر بكەین ..... یان مامۆستا تۆفیق وەهبی بەگ كە خاوەن هەوڵی نەبڕاوەیە بۆ پاراستنی زمانی كوردی. 
بەڵام لەسەروو ئەمانەوە، بەڵگە نامەیەكی مێژوویی گرنگە كە دەیسەلمێنێت لە پێش ئیسلام و تەنانەت پاش هاتنی ئەو ئایینەیش لەسەردەمی عەباسییەكاندا، كورد خاوەنی زمان و ڕێنووسی تایبەتی خۆی بووە. تەنانەت كتێب و نووسراویش بەو زمانە هەبووە لە خەزانەی بەغدا هەڵگیراوە. 
ئەویش نووسەری دیاری سەردەمی عەباسی ئیبن وەحشیە ئەلنبتی لە كتێبی "شوق المستهام فی معرفە رموز اڵاقلام" كە لە ساڵی (291ك/905ز ) وەفاتی كردووە و كتێبەكەشی لە (241هـ / 856م) نووسیوە هەروەك لە كۆتایی كتێبەكە خۆی دیاریی كردووە، ئەم كتێبە باسی دەیەها زمانی كۆنی كردووە جگە لەوەی كە ڕەمز و نیشانەكانی ئەو زمانانەیشی شیكار كردووە. 
باسێكیشی تەرخانكردووە بۆ زمانی كوردی و تێیدا دەڵێت:"قەڵەمێكی دیكە لە قەڵەمە كۆنەكان كە چەند پیتێكی زیادەی لە ڕێسای پیتەكان تێدایە پێی ئەوترێت كوردان بڕوا وایە، كە ئەو قەڵەمە بینوشادو ماسی سوراتی پێی نووسیوە و سەرجەم زانستەكان و هونەرەكانی كۆكردۆتەوە و بەو زمانە پێی نووسیوە و ئەمەش وێنەكەیەتی".



ئەوەی جێگەی داخە و هەڵوێستەی دەوێت، وەزارەتی خوێندنی باڵا لە جیاتی ئەوەی هەوڵبدات و بەرنامەی هەبێت و زانستەكان بە كوردی بكات لەو كۆلێجانەیش كە خۆیان خوێندن تێیاندا بە زمانی ئینگلیزیە، دێت بڕیار دەردەكات بۆ بەلاوەكی دانانی ئەم زمانە و بۆ دوورخستنەوەی لە كۆلێجە زانستیە پەتیەكان، ئەمە لەكاتێكدا لە وڵاتانی دونیا ئەم كۆلێجانەیش سەرباری زمانی بیانی، كە زمانی زانستەكەیە، هەوڵدەدەن زمانی نەتەوەیی خۆیشیان ئەو زانستانەی پێ بنووسرێتەوە، وەك زمانی فارسی كە زمانی خوێندنی ئێرانە بۆ پزیشكی و زانستەكانی تر، یان زمانە نەتەوەییەكانی ئەوروپا .... هتد. 

ڕاستە ئەم بابەتە بۆخۆی بۆ خزمەتی خوێندكارە و لەجیاتی ئەوەی خۆیان بە داڕشتن و شیعر و ئەدەب و ڕێزمان خەریكبكەن، زیاتر گرنگی دەدەن بە ئاستبەرزبوونەوەیان لەو بابەتانەی كە لە خوێندنی داهاتوویان لەو كۆلێجە زانستیە پەتیانە پێویستیانە، بەڵام ئەوە چارەسەر نییە چونكە زمانی ئینگلیزی بۆخۆی ماندوویان دەكات لەلایەك و لەلایەكی دیكەش ئەم بابەتە تەواوكاری مەنهەجی خوێندنی قۆناغی ئامادەییە كە دەبێت لەو زمانانە تەواوی بكەن و فێرببن، بۆیە من دەڵێم بەڵێ بۆ گرنگیدان و پێشخستنی زمانی كوردی و پەرەپێدانی و گەڕانەوە بۆ ڕەسەنایەتی و شارستانیەتی خۆمان و نەخێر بۆ وەلانانی زمانی نەتەوەییمان.  

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure