لە رۆژی جیهانیی ژناندا

بۆچوون / بیروڕا :: 08/03/2017

نووسینی: د. عەبدولسەلام سەید *
سەرچاوە: شەرقولئەوسەت
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید
جارێكی تر و لە ئاهەنگەكانی رۆژی جیهانیی ژناندا، بانگەشەی خۆمان بۆ دەوڵەتان نوێدەكەینەوە كە پێویستە چاوبخشێننەوە بە یاساكاندا و بەرەوپێشی ببەن، بۆ ئەوەی ببنە گرەنتیی پاراستنی مافەكانی ژنان و مافەكانی مرۆڤیش بە شێوەیەكی گشتی. چونكە یاساكان یان لە پێداویستیەكانی كۆمەڵ-ەوە هەڵدەهێنجرێن یاخود ئەنجامی تێڕوانینی ستراتیژییانەیە كە بڕیاردەران لە وڵاتە جیاجیاكاندا پێشكەشی دەكەن بە ئامانجی پێشخستن و گەشەپێدانی كۆمەڵگەكان.
لە ساڵانی پێشوودا، نووسینگەی هەرێمێی سەر بە كۆمسیۆنی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ مافەكانی مرۆڤ، لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و باكوری ئەفریقا، كاریكردووە لەگەڵ ژمارەیەك لە دادوەرانی دادگا ئیداریەكان و دادگا باڵاكاندا، بۆ چاوخشاندنەوە بە میكانیزمەكانی دەرچواندنی ئیجتیهاد و حوكمە دادوەریەكان، بە جۆرێك كە لەگەڵ پێوەرە نێودەوڵەتیەكانی مافی مرۆڤدا بگونجێن، بەتایبەت لە جیاوازیی و هەڵاوێركردن و ئازادیی رادەربڕین لە دادگا عەرەبیەكاندا. بەو هۆیەیشەوە توانیمان زانیارییمان هەبێت لەسەر ژمارەیەك حوكمی گرنگی دادوەری كە رەوایەتییان بەرامبەر بە ژنان تێدا بووە و لەسەر بنەما و پێوەرەكانی جیاوازینەكردن بوون. هەروەها نموونەی گرنگیان پێشكەشكردووە لە چۆنیەتیی خوێندنەوەی دەقە یاساییەكان بە تێڕوانینێكی بونیاتنراو لەسەر چەمكەكانی پەیوەست بە یاسای نێودەوڵەتیی مافەكانی مرۆڤەوە و هەروەها لە دەستورە نیشتمانیەكانی یەكسانی و هەڵاوێرنەكردنیشەوە. بەڵام ئیجتیهادە قەزاییەكان، لەسەر گرنگییان، جیاواز و لەیەكنەچوون بەپێی خوێندنەوەی دادوەرەكان بۆ ئەو یاسایەی كە دامەزراوەی یاسادانان لە وڵاتەكانیاندا دایدەڕێژێت. چونكە لەكاتێكدا كە هەندێك لە دادوەرەكان حوكمگەلێكی ئازایانە بە مەبەست و ئامانجی پارێزگاریكردن لە ئازادییە گشتییەكان و گرەنتیدان بە جیانەخوازیی دەردەكەن، لەولاوە دادوەرانی دیكە دەقە یاساییەكە كۆت و بەند دەكەن و ئەمەیش كاردەكاتە سەر سروشتی ئەو حوكمانەی كە لێیانەوە دەرچوون. تائێستایش سیستم و دامەزراوەی یاسایی لە هەندێك لە ناوچە عەرەبیەكاندا –بە تایبەت لە داڕشتنی یاسای تایبەت بە ژنان- گیرۆدەی دەقەكانن و هەندێكیان بۆ سەردەمانێكی دوور دەگەڕێنەوە، ئەمە سەرەڕای ئەو بەرەوپێشچوونە زۆرەی كە لە زۆربەی بوارەكانی ژیاندا روویانداوە و هاتوونەتە بوون و كاریگەریی هەبووە لەسەر فیقهی یاسا لە ئاستی جیهانیدا، كە بێگومان تەوژمێكی دیكەبووە لەگەڵ دەركەوتن و فراوانبوونەوەی داواكارییە نێودەوڵەتیەكان دەربارەی مافەكانی مرۆڤ كە زۆربەی وڵاتانی ناوچەكەی گرتووەتەوە.
هەندێك لە دەوڵەتە عەرەبیەكان، لە ماوەی ئەم شەش ساڵەی دواییدا، بە گۆڕانگاریی ریشەییدا تێپەڕیوون كە كاریگەریی هەبووە لە سەر ژێرخانی دامەزراوەیی لە زۆر شوێن و پێگەدا. لەكاتێكیشدا كە هێشتا هەندێك لە وڵاتەكان لە ململانێی ئەوەدان لە تەنگژەی جەنگ و شەڕە ئەهلی و ناوخۆییەكان دەربچن، دەوڵەتانێكی دیكەیان لە قەیرانەكانیان دەربازبوون و هەموو ئومێدێكیان لە پێشخستنی سیستمی دەستوری و یاسایی وڵاتەكانیاندایە بۆ دڵینیابوون و گرەنتیدان لە دووبارەنەبوونەوەی ئەوەی روویداوە لە قەدەغەكردن و نەهێشتنی ئازادییەكان و جیاوازیی نێوان تاكەكانی كۆمەڵ. 
پێشكەوتوویی دەستورەكان سەلمێنەری بابەتی یەكسانی و سووربوونە لەسەر بایەخی وەكیەكیی نێوان ژن و پیاو لە هەموو بوارەكاندا. ئەم تێڕوانینەیش بەشدار و هۆكاربووە لە دووبارە چاوخشاندنەوە بە ژمارەیەك لە یاساكاندا بۆ دڵنیابوون لەوەی كە دژ و پێچەوانەی بنەماكانی یەكسانیی نێوان ژن و پیاو نین. بەمجۆرە، سەرەنجام یاساگەلێك یاخود پرۆژەی چەند یاسایەك دەركەوتن كە پەیوەندییان بە رەوایی مافی سیاسیی ژنانەوە هەیە، هەروەها یاساگەلێكی دیكەیش تایبەت بە سزادان و باری كەسێتی و هەندێكی دیكەیش سەبارەت بە مافی ژن لە كار-دا و مافی كرێی یەكسان و هەموو شایستە و دەستەبەرە كۆمەڵایەتیەكان.
بە گشتی چەند دەستپێشخەرییەك لە دەوڵەتە عەرەبیەكاندا هەن بۆ چاوخشاندنەوە بە یاسا باو و دانراوەكانی ئێستادا و هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی سازانێك لە نێوان ئەوان و پێوەرە نێودەوڵەتیەكاندا. ئێمەیش لایخۆمانەوە پشتگیریی لەو دەستپێشخەیانە دەكەین و ئومێدەوارین هۆكار و هاندەر بن لە پێشكەشكردنی نموونەگەلێك بۆ دەوڵەتە عەرەبیەكانی دیكە و لە سایەیاندا تەواوكارییەكی یاسایی بێتەئاراوە كە هەموو خاوەن مافەكان بپارێزێت، لەپێش هەموویانەوە ژنان.
رێككەوتننامەكانی مافی مرۆڤ، ژمارەیەك پێوەریان چەسپاندووە، لەوانە، بایەخ و گرنگێتیی ئەوەی كە یاساكان ببنە رێكخەری سەرەكی بۆ پاراستنی مافەكان و دابینكردنی یەكسانی لە نێوان هەموو تاكەكانی كۆمەڵدا. ئێمەیش لەم دوانگە (مینبەر)ەوە، جەخت لە گرنگیی پێشكەوتوویی یاساكان دەكەینەوە لەسەر واقیعی كۆمەڵگە و لە پێناو (ئەو كۆمەڵگەیەی كە دەمانەوێت)، نەك ببنە ئامێر و هۆیەك بۆ قووڵكردنەوەی حاڵەتی هەڵاوێردیی كۆمەڵایەتی و دامەزراوەیی، وەك ئەوەی لە زۆر وڵاتی ناوچەكەدا دەیبینین كە یاساكانی پەیوەست بە ژنانەوە رەتدەكەنەوە.
پوختەی قسەكە ئەمەیە: پێویستە ئەم یاسایانە بە بەهێزییەوە لە رووی ئەو شێوازە باوە كۆمەڵایەتیانەدا بووەستنەوە كە تائێستایش ناوەرۆكێكی جیاكاری و نابەرابەرییان هەیە.

* نوێنەری هەرێمایەتیی كۆمسیۆنی مافەكانی مرۆڤی سەر بە نەتەوەیەكگرتووەكان لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و باكوری ئەفریقا

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure