‎‎دیموكراتى و كۆمه‌ڵگه‌ى زۆردارى

بۆچوون / بیروڕا :: 23/01/2017

نووسینى: محه‌مه‌د ئه‌لحه‌سه‌ن
سه‌رچاوه‌: ئه‌لعاله‌م
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید

به‌لاى ونستۆن چه‌رچڵ سه‌ره‌ك وه‌زیرانى پێشووترینى بریتانیاوه‌، دیموكراسى (باشترین بژارده‌ خراپه‌كانه‌). ره‌نگه‌ ئه‌م رایه‌ كه‌ له‌ دێرینترین دیموكراتیه‌ته‌كانى جیهانه‌وه‌ هاتووه‌، نزیك بێت له‌و كاردانه‌وه‌یه‌ى كه‌ سامۆئێل هنتنگتۆن له‌ كتێبه‌كه‌یدا (پێكدادانى شارستانیه‌تیه‌كان) ناردوویه‌تى بۆ فرانسیس فۆكایاماى قوتابیى كه‌ وایداناوه‌ سیستمى خۆرئاوایى به‌ كۆپییه‌ ئه‌مریكیه‌كه‌ى ئه‌و كۆتاییه‌یه‌ كه‌ مرۆڤایه‌تى له‌ رێڕه‌ویى دادوه‌رییدا پێیگه‌یشتووه‌. پێكدادانى شارستانیه‌تیه‌كان شێوازێكى نوێ بۆ ململانێى مرۆڤ داده‌نێت و ره‌نگه‌ هه‌وڵ بدات بۆ ئه‌وه‌ى بیكاته‌ به‌ڵگه‌ى بزواوتنى به‌رده‌وامى مێژوو و ره‌تكردنه‌وه‌ى سنووردانان بۆ به‌هه‌مهێنانى عه‌قڵ.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا دیموكراتیه‌ت وه‌ك خه‌ونێكى مرۆڤ ده‌مێنێته‌وه‌ لاى هه‌موو ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یانه‌ى كه‌ تووشى نادادپه‌روه‌رى و نا یه‌كسانى و نه‌بوونى ئازادییه‌كان بوونه‌ته‌وه‌. به‌ڵام زۆرجار خه‌ونه‌كان، خه‌یاڵێكن چاوه‌ بێداره‌كان ده‌كه‌نه‌ خه‌و. ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵگه‌كان ئاماده‌كاریى نه‌كه‌ن بۆ به‌ها دیموكراتیه‌كان له‌ ژیانى رۆژانه‌یاندا، ئه‌وا ژینگه‌ى ئه‌و كۆمه‌ڵانه‌ هیچیان تێدا ده‌ستناكه‌وێت بێجگه‌ له‌ لادان و هه‌ڵخزانى زیاتر به‌ره‌و ناو ئاژاوه‌ و په‌شێوى و رێكردنه‌وه‌ و بواردان بۆ به‌ یاساییكردنى تاوانه‌ گه‌وره‌كان كه‌ سیستمه‌ دیموكراسیه‌كه‌ یاریده‌ده‌ر ده‌بێت بۆ چه‌سپاندن و قووڵكردنه‌وه‌ى، له‌به‌رئه‌وه‌ى ده‌بێته‌ رژێمێكى بێتوانا له‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى كۆمه‌ڵدا. چونكه‌ گۆڕانى قووچه‌كى كه‌ ده‌سه‌ڵات ده‌كاته‌ ئامانج، هه‌ر به‌بێتوانایى ده‌مێنێته‌وه‌ ئه‌گه‌ر له‌ ناو جه‌ماوه‌ره‌وه‌ ده‌رنه‌چێت و په‌ره‌نه‌سێنێت، ئه‌مه‌یش پێویستى به‌ ئاستێكى تێگه‌یشتنى نزیكه‌ له‌ ئاستى تیۆرى سیستمى دیموكراتییه‌وه‌. له‌ حاڵه‌تى روودانى ئه‌و گۆڕانه‌ قووچه‌كییه‌دا، ئه‌وا سه‌ركه‌وتوو ده‌بێت له‌ هێشتنه‌وه‌ى سیستمه‌ تازه‌كه‌دا به‌هاوشێوه‌یى رژێمه‌كه‌ى پێشوو. هۆكارى سه‌ركه‌وتنى كوده‌تا سه‌ربازییه‌كان و شۆڕشه‌ ئایدۆلۆژیه‌كان لێره‌دایه‌، كه‌ یه‌ك ره‌نگ له‌ بیركردنه‌وه‌ و ئاراسته‌كردن ده‌سه‌پێنن، چونكه‌ میكانیزمه‌كان و ئامرازه‌كانى كوده‌تاكان ئاوێته‌ و تێكهه‌ڵكێشن له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگه‌ سه‌ركوتكراوه‌كان و تێگه‌یشتنه‌كانیان له‌ زاڵبوون و خۆزاڵكردنى به‌هێزه‌كه‌دا.
به‌ڵام له‌ دیاریكردنى سیستمى دیموكراتیدا، پێویسته‌ ره‌چاوى سروشتى كۆمه‌ڵگه‌ یاخود به‌ره‌وپێشچوونى بكرێت به‌و ئاراسته‌یه‌ى كه‌ ئاوێته‌بوونى له‌گه‌ڵ سیستمه‌كه‌دا زامنده‌كات. ئه‌مه‌یش له‌میانه‌ى نزیككردنه‌وه‌ى تیۆرێكى دیاریكراوه‌وه‌ ده‌بێت یان داڕشتنه‌وه‌ى تیۆرێك ئاوێته‌ى سیستمه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌ بێت كه‌ به‌ بناغه‌ داده‌نرێت، چونكه‌ ده‌وڵه‌ت و دامه‌زراوه‌كانى ئاوێنه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ن و هه‌رده‌بێت گه‌ل وه‌ك یه‌كێك له‌مه‌رجه‌كانى هه‌یبێت. ئه‌مه‌ ماناى دابه‌زاندنى سیستمه‌ سیاسیه‌كه‌ بۆ ئاستى فاكته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌ و هه‌روه‌ها به‌پێشه‌وانه‌یشه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكو ملكه‌چبوونى تیۆره‌ سیاسیه‌كه‌ و فاكته‌كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌یه‌ بۆ یه‌كتر و هه‌روه‌ها به‌خشین و قوربانیدانى یه‌كێكه‌ له‌پێناوى ئه‌ویدیدا بۆ ئه‌وه‌ى سه‌ره‌نجام له‌ خاڵێكدا بگه‌ن به‌یه‌كتر، به‌جۆرێك كه‌ ببێته‌ هۆى راماڵینى ئه‌و نه‌ریتانه‌ى كه‌ لاى كۆمه‌ڵگه‌ لابراون و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى نه‌ریت و خووه‌ باوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ سه‌ره‌تاییه‌ دواكه‌وتووه‌كان له‌ پێناوى ده‌وڵه‌تدا. به‌مانایه‌كى تر تێكشكاندنى رێسا كۆنه‌كان كه‌ له‌گه‌ڵ شێوازى سیستمه‌ تازه‌كه‌دا نایه‌نه‌وه‌، به‌و ئیعتیباره‌ى كه‌ رێساى سه‌رده‌مانێكى زوون، ئیتر به‌ بوونى یاسایه‌كى پێشكه‌وتوو كه‌ به‌ هه‌بوونى ده‌وڵه‌تێكى دیموكراتى دێته‌بوون، پێویست به‌وانه‌ى زه‌مانى زوو ناكات.
دیموكراسیه‌ت ته‌نیا له‌ سیستمى سیاسیدا كورت ناكرێته‌وه‌، به‌ڵكو هه‌موو بواره‌كانى ژیان ده‌گرێته‌وه‌، بۆیه‌ كێشه‌كانى ده‌رده‌كه‌ونه‌وه‌ به‌ شێوه‌ى ناسه‌قامگیرى و شكستى هه‌وڵه‌ ریفۆرمخوازیه‌كان، هه‌تا ئه‌وكاته‌ى كه‌ دابڕان هه‌بێت له‌ نێوان ژێرخانى كلتوریى كۆمه‌ڵ و به‌ها سیاسییه‌كانى سیستمى دیموكراسیانه‌ى ده‌وڵه‌تدا. ئه‌م دابڕانه‌ سه‌ره‌كییه‌یش له‌ جه‌سته‌ى قه‌واره‌كه‌دا، ده‌وڵه‌تێكى دووڕووى كاروكرده‌وه‌ نامۆ داده‌مه‌زرێنێت. چونكه‌ ئه‌و حكومه‌ته‌ى كه‌ ئه‌و جۆره‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ دایده‌مه‌زرێنێت، جه‌ماوه‌ره‌كه‌ى ملى بۆ كه‌چ ده‌كات چونكه‌ تێر و قاڵبووى خوو و نه‌ریتى زوڵم و سته‌مكارییه‌، ئیتر له‌ لادێ بێت یاخود له‌ شاردا. ره‌نگه‌ ئه‌م دووفاقێتیه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌ خێڵه‌كیه‌كاندا روونتر ببێته‌وه‌، چونكه‌ به‌لاى خێڵه‌وه‌ چه‌كدارى و شه‌ڕى چه‌كدارى، به‌شێكه‌ له‌ كه‌سێتیى مه‌عنه‌وى و په‌یوه‌سته‌ به‌ كه‌رامه‌ت و شكۆ و سه‌روه‌ریی و ده‌سه‌ڵات و نفوزه‌وه‌ و له‌هه‌مانكاتدا به‌شداریش ده‌بێت له‌ دروستكردنى بڕیارى سیاسیدا به‌هۆى كاریگه‌ریى یه‌كلاییكه‌ره‌وه‌ى له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا كه‌ به‌ یه‌كێك له‌ كۆڵه‌كه‌ سه‌ره‌كیه‌كانى دیموكراسى داده‌نرێت.
هه‌ر لێره‌دا فاكتێكى دیكه‌یش هه‌یه‌ كه‌ به‌قووڵى تێیدا ده‌ژین و له‌ دیمه‌نى دیموكراسیدا نایبینین، ئه‌م فاكته‌یش پێویستى به‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌كى ئازا و بوێرانه‌ هه‌یه‌ كه‌ ده‌ستپێده‌كات به‌ رزگاركردنى ده‌روون له‌ گرێى حوكمكراوێتى و ده‌سه‌ڵاتى په‌ككه‌وتوویى به‌ره‌و بزووتنه‌وه‌ى رزگاریى مرۆیى له‌ پێناو دابینكردنى لایه‌نى كه‌مى مه‌رجه‌كانى سیستمى دیموكراسیدا، ئه‌گه‌رنا ئه‌وا بزاڤ و جووڵه‌ى مێژوو له‌ عێراقدا هیچ شێوه‌یه‌ك وه‌رناگرێت بێجگه‌ له‌م خولگه‌ بازنه‌ییه‌ى ئێستاى!.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure