چارەسەری كێشەی برسێتی بە رووەك

بۆچوون / بیروڕا :: 12/01/2017

نووسینی: باربرا یونمبیگ*  
سەرچاوە: ئەلسەباح ئەلجەدید
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید

شێوازی خورادنمان لەم جیهانی پیشەسازیەماندا نا تەندروست و نا دادپەروەرانەیە و لەهەمانكاتیشدا بەردەوام نابێت، چونكە ئەو بڕە زۆرە گۆشتەی كە بەكاریدێنین، لە سایەی بارودۆخێكی ژینگەیی و ئەخلاقی و كۆمەڵایتیی وادا بەرهەمدەهێنرێت كە جێی گومانە. هەروەها ئەو نموونە پیشەسازیەمان كە لە بەرهەمهێنانی گۆشتدا بەكاریدێنین، هەناردە دەكرێت بۆ وڵاتانی باشور-بەتایبەت هند و چین- لەوێیش بەكارهێنانی گۆشت لەنێو چینی نێوەندی گەشەكردووی ئەو وڵاتانەدا زیاد دەكات.
ئەو بڕە گۆشتەی كە ساڵانە لەسەر ئاستی جیهاندا هەناردە دەكرێت بە 300 ملیۆن تەن دەخەمڵێنرێت. مەزەندەكانی رێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكان بۆخۆراك و كشتوكاڵ-یش ئاماژە بەوە دەكەن كە هەناردەی ساڵانەی گۆشت هەتا ساڵی 2050 لە 455 ملیۆن تەن تێدەپەڕێت ئەگەر بێتوو داواكاریی لەسەر گۆشت بەم شێوەیەی ئێستا لەزیادبووندابێت. نایشتوانرێت ئەم بڕە زۆرەی گۆشت بەرهەمبهێنرێت تەنیا لە رێی پیشەسازیەوە نەبێت و هەروەها بە تێچوونێكی ئێجگار زۆری كۆمەڵایەتی و سیاسی و ژینگەیی نەبێت.
بەرهەمهێنانی گۆشت تا ئەوپەڕی خراپ بەكارهێنانی زەویوزاری كشتوكاڵییە، چونكە خۆراكی ئاژەڵ پێویستی بە دابینكردنی بڕێكی زۆر خۆراكی رووەكی هەیە كە زۆر زیاترە لەو بڕەی پێویستمانە بۆ خۆراكی خۆمان لەڕێی سیستمی خۆراكە رووەكیەكانەوە. بۆ نموونە، یەك كیلۆگرام لە گۆشتی مریشك پێویستی بە 1 كیلۆ و 6 گرام ئالیكی ئاژەڵی هەیە، هەروەها یەك كیلۆگرام گۆشتی بەراز پێویستی بە 3 كیلۆگرام و یەك كیلۆگرام گۆشتی مانگا پێویسی بە هەشت كیلۆگرام ئالیك هەیە. ئەمەیش وادەكات كە جوتیار و خاوەن كێڵگەكان لەگەڵ بەرهەمهێنەرانی ئالیكی ئاژەڵدا بكەونە ركابەرییەكی توندەوە لەسەر زەوییە كشتوكاڵیەكان.
 لە هەمانكاتدا، بەرهەمهێنانی سۆیا(جۆرێكی پاقلەمەنییە-كە گرنگترین دانەوێڵەی ئالیكی ئاژەڵە لەسەر ئاستی جیهان-) زیادیكردووە لە 130 ملیۆن تەن لە ساڵی 1996 ەوە بۆ 270 ملیۆن تەن لە ساڵی 2015 دا و رێژەی 80% ی بەرهەمەكەیشی لە بەرهەمهێنانی گۆشتدا بەكاردەهێنرێت، بەتایبەت لە چین (70 ملیۆن تەن) و لە ئەوروپایش (31 ملیۆن تەن). ئەم زۆربوونی چاندنەی سۆیا وەك ئەنجامێكی زۆربوونی داواكاریی لەسەر گۆشت، دەبێتە هۆی زیادبوونی بەهای زەویی كشتوكاڵی. دەرەنجامی ئەمەیش ئەو زەوییانەی كە لەلایەن خەڵكییەوە بەشێوەیەكی گشتی بەكاردەهێنرێن، دەگۆڕدرێن بۆ زەویی تایبەت لە وڵاتانی باشوردا، هەروەها  دارستانە باراناوەكان لەناودەبرێن و دەكرێن بە رووبەری تەختكراوی شیاو بۆ كشتوكاڵ، ئەمە بێجگە لەوەی كە كۆمپانیا نێودەوڵەتیەكانی بواری بازرگانیی كشتوكاڵی دەستدەگرن بەسەر ئەو زەویوزارانەدا كە سەرچاوەی بژێویی رۆژانەی سێیەكی دانیشتوانی جیهانن.
بەرهەمهێنانی ئالیكی ئاژەڵ و چاندنی چڕی زەویوزارە كشتوكاڵیەكان، تەنیا هەر پێویستیان بە تێكدانی سیستمەكانی ژینگە و سنوورداركردنی جۆراوجۆریەتی ژینگە نییە و بەس، بەڵكو كاریگەرییان لەسەر گۆڕانی كەشوهەوایش هەیە. چونكە سیستمی كشتوكاڵی پیشەسازیی نزیكەی 14% ی غازە گەرمەكان لەسەر ئاستی جیهاندا دەردەدات، بە بڵاوبوونەوەی ئەو غازانەیشەوە كە پەیوەندیی ناڕاستەخۆیان هەیە بە لەناوبردنی دارستانەكانەوە، هەروەها ئەو بڵاوبوونەوانەی كە پەیوەندییان بە بەرهەمهێنانی پەیینە كشتوكاڵیەكانەوە هەیە، ئەمانەیش لایخۆیانەوە رێژەكە زیاد دەكەن بۆ 24% ، ئەمە بێجگە لەوەی كە زۆر بەكارهێنانی پەیین و رشێنەرە قڕكەرەكانی مێروو دەبنە هۆی پیسبوونی ئاوی ژێر زەوی و تێكدانی جۆراوجۆریی بایۆلۆجی و رووتانەوەی خاك. هەر بۆ زانیارییش، 99% ی بەروبوومەكانی سۆیا لە جیهاندا ئەو بەروبوومانەن كە لەڕووی رەچەڵەك و بنەچەوە چاككراون و بەردەوام بە رشێنەرە قڕكەرەكانی مێروو چاك دەكرێن.
لە ئێستا بەدواوە ناتوانین بارقورسییە دەرەكیەكانی ئەم سیستمە پشتگوێ‌ بخەین. بۆیە ئەگەر بەڕاستی دەمانەوێت چارەسەری كێشەی گۆڕانی كەشوهەوا بكەین و بەمافی هەموو كەسێكی بزانین كە خۆراكی پێویست و ئاسایشی خۆراكی هەبێت، پێویستە لەسەرمان ئەو گریمانەیە بەتاڵ بكەینەوە كە لەسەر سیستمی كشتوكاڵیی پیشەسازی، نەخوازە خودی گۆشتیش، وەستاوە و بەلایەوە سیستمێكی پێویستە بۆ خۆراكدانی دانیشتوانی جیهان. ئەم گریمانەیە بەهیچ جۆرێك راست نییە چونكە ئەوەتا مەزەندەكانی بەرنامەی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ ژینگە، ئاماژە بەوە دەدەن كە هەتا ساڵی 2050 ناچاری ئەوە دەبین كە زەوییەكی نزیكەی هێندەی رووبەری بەرازیل و رووبەری هند بگۆڕین بۆ ئەوەی وەك زەویی كشتوكاڵی بەكاریبێنین ئەگەر بەهەمان ئاراستەی بەكارهێنانی ئێستای خۆراك بڕۆین. بەڵام ئەگەر دانیشتوانی زەوی تا ئەوكاتە، كە پێشبینی دەكرێت تا ئەوكاتە ژمارەیان بگاتە 9 ملیار و 600 ملیۆن كەس، سیستمێكی خۆراكیی رووەكی پەیڕەو بكەن، ئەوا دەتوانین دەستبەرداری ئەو جۆرە زۆر و فراوانەی بەرهەمهێنانی گۆشت ببین و خۆراكی هەموو ئەو خەڵكە دابین بكەین بێ‌ ئەوەی پێویستمان بە زەویی دیكەی كشتوكاڵی ببێت.
بەلای خەڵكێكی زۆرەوە ركابەریكردن لەسەر زەوی/خاك، شەڕێكە لەپێناوی مانەوەدا. هەروەها هەل و دەرفەتی دەستكەوتنی زەوی، كە بەهۆی بەنایەكسانی دابەشكردنەوە نایەكسانیی دەستكەوت و داهاتیشی دروستكردووە، فاكتەرێكی یەكلاكەرەوەیە لە خەمڵاندنی نەهامەتیەكانی مرۆڤ لەڕووی خراپیی خۆراكەوە، چونكە 20% ی ئەو خێزانانەی كە رووبەڕووی برسێتی بوونەتەوە زەویوزاریان نییە و 50% ی ئەو كەسانەیش كە برسین لە جوتیارە بچوكەكانن.
هەردەبێت زنجیرەیی بەرهەمهێنانی سیستمی كشتوكاڵی پیشەسازیی بگۆڕدرێت بە زنجیرەی بەرهەمهێنانێكی لامەركەزی و بەردەوامی ناوخۆیی. بەرپرسیارێتیی لەپێشینەیی مافەكانی گەلان لە دەستكەوتنی خواردن و خۆراك لەسەر حسابی بەرژەوەندییە تایبەتە ئابورییەكان، دەكەوێتە ئەستۆی حكومەتەكان و نابێت خەڵكی سەرچاوەكانی رزق و ئاسایشی خۆراكیان لەدەستبدەن بەرامبەر چنینەوەی سوود و قازانج لەلایەن كۆمپانیاكانی بازرگانیی كشتوكاڵییەوە.
 بۆئەوەیش كە نموونەیەكی كشتوكاڵیی وا بدۆزینەوە كە بەردەوامی بدات بە سەرچاوە ژینگەییەكان و دادوەریی كۆمەڵایەتی، دەتوانین سوود لە چوارچێوەی سیاسەتە پەیڕەوكراوەكانی ئێستا وەربگرین، وەك سیاسەتی هاوبەشی كشتوكاڵیی یەكێتی ئەوروپا. چونكە لە سایەی دۆخی ئێستای ئەو سیاسەتەدا بەرهەمهێنەرانی گۆشتی پیشەسازی سوودێكی زۆر وەردەگرن لەو یارمەتیانەی كە یەكێتی ئەوروپا پێشكەشی دەكات. دەیشكرێت دووبارە ئەو یارمەتیانە ئاراستە بكرێنەوە بەرەو وەبەرهێنان لە تۆڕی بەرهەمی نامەركەزیی بۆ گۆشت و دانەوێڵەیەكی وای پابەندبێت بەسیستمێكەوە كە زیاتر بەردەوام بێت و درێژە بكێشێت.
ئەمەیش وامانلێدەكات درك بەوە بكەین كە جێگرەوەی واقیعیانەی كشتوكاڵی پیشەسازیی هەیە. بۆ نموونە (زانستی ژینگەی كشتوكاڵی)-كە سیستمێكی پەیوەستە بە زانستە تەقلیدیەكان و مەعریفەی گەلە رەسەنەكانەوە كە نەوە دوای نەوە ماوەتەوە- زانستێكە دەتوانرێت بەئاسانی لەگەڵ بارودۆخی جوگرافیدا بگونجێنرێت و تەنانەت جۆڵس بریتی لە زانكۆی ئیسێكس ئەوەی دۆزیوەتەوە كە دەكرێت بەهۆی ئەم شێوازەی بەرهەمهێنانەوە بەروبوومی خەلەوخەرمان بەرێژەی 79% زیاد بكرێت.
بەڵام بۆ جێبەجێكردنی ئەم گۆڕانكارییە، دەبێت حكومەتەكان دەرفەتی تەواو بڕەخسێنن بۆ ئەوەی هەموو كەسێك زەویوزار و ئاوی پاكژی خواردنەوەی بۆ دابین بكرێت. هەروەها حكومەتەكان پێویستیان بەوەیش هەیە كە چوارچێوەیەكی سیاسیی دابنێن بۆ پەرەپێدانی نموونەی یەكسان و دادپەروەریی كشتوكاڵی لە بواری ژینگەیی و كۆمەڵایەتیشەوە، ئەم كارەیش پێویسی بە دوورخستنەوەی سیستمی كشتوكاڵی پیشەسازیی هەیە.
نابێت گوێ‌ بەو ئاڵنگارییانە بدەین كە خۆیان دەبیننەوە لە خۆراكدانی هەموو كەسێكی ئەم جیهانە بەوەی گوایە كارێكە پێچەوانە و ناكۆكە لەگەڵ مەسەلەكانی پەیوەست بە دادوەپەروەریی كۆمەڵایەتی و داهاتووی هەسارەی زەوییەوە، چونكە كێشەكانی هەژاری و بەدخۆراكی و برسێتی كێشەگەلێكن كە دەگەڕێنەوە بۆ سیاسەتەكان، نەك دەرهاویشتەی كەمی سەرچاوەكان بن.
* سەرۆكی جێبەجێكاری دامەزراوەی هاینریچ بۆڵ 



created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

بەپەلە