لە نێوان موسڵ و حەڵەب-دا

بۆچوون / بیروڕا :: 31/12/2016

سەرچاوە: ئەلحەیات
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید

دوو شار پوختەی ئێستا و مێژووی وڵاتی شام و عێراق-ن و داهاتوویشیان دیاریدەكەن: موسڵ و حەڵەب دوو دێرینترین و مەدەنیترین شاری ئەو دوو وڵاتەن كە نوقمی خوێن و هەروەها قوڵایی مێژوویشن، مێژووی پێش و پاش فەتحكردن. ئەو دوو شارەی پێكەوە (دوو پایتەختی) یەك دەوڵەت بوون، رۆژانی دەوڵەتی حەمدانی، كاتێك ئەبو تەیب موتەنەبی و ئەبو فەرەج ئەسفەهانی و فارابی و چاكترین شار و ئەبو فراس حەمدانی و ئەوانی دیكەدەركەوتن. 

ئەوەی لەم سەركەوتن و دەركەوتنەدا یاریدەدەر بوو، ئاوێتەیی دانیشتوان بوو كە كلتورێكی هێندە دەوڵەمەند بوو ئێستایش و هەتا ئەمڕۆیش عەرەب شانازیی پێوەدەكات، ئەگەرچی هیچیان لەسەر بونیادنەنا، چونكە هەر لەگەڵ مێژوودا رۆیشت و هەموو رووناكییەكانی كوژێنرایەوە، جگە لەوەی كە بانگەشەی پەرتبوون و ناكۆكیی دەكات.
ئەم دوو شارە لەسەردەمی سەڵتەنەی عوسمانیدا بوونە دوو ویلایەت و پێش سەد ساڵ لەمەوبەر لە نەخشەی سایكس-پیكۆ-دا لێكجیاكرانەوە. دانیشتوانەكانیان تێكەڵەیەكن لە گەلان و خێڵ و ئیتنیی جیاواز. عروبەی بەعسی خاوەن دروشمی (وەحدە و حوڕیە و ئیشتراكیە) لە یەكتری دابڕاندن و ئەمڕۆیش قێزەونترین جەنگی سەردەمی نوێ‌ لەیەكتریان دادەبڕێت. دەوڵەتە ئیقلیمی و جیهانییەكان بایەخ و گرنگیی ئەم دوو شارە دەزانن. هەریەكێك لەم وڵاتانە هەوڵدەدات بۆ ئەوەی شەڕەكە لەبەرژەوەندیی خۆی یەكلا بكاتەوە. دوو دەسەڵاتە مەركەزیەكەیشیان توانای ئەوەیان نییە تەنانەت كۆنترۆڵی دەورووبەری (ناوچەی سەوز) یاخود (غۆتە)یش بكەن، ئیتر چۆن دەسەڵاتیان بشكێت بەسەر هەرێمە دوورەكاندا كە پەیوەندییەكی پتەویان بە دەرەوە هەیە و ناسنامەی خەڵكەكانیان لە نێوان تایەفە و مەزهەبدا بەشبەش بووە لەنێوان دوو حكومەتدا كە پشتیان بە دەرەوە بەستووە. 

شۆڕشگێڕەكانیان دەكەونە پێش پیاوكوژی پێدەشتەكانی ئاسیا و دەورووبەر و ئەو سیاسییانەی كە بەناوی ئیمپراتۆرانێكەوە هاتوون كە ئێمە واماندەزانی لەناوچوون و كاروان و جبەخانەكانیان دەنێرن بۆ لەناوبردنی دیكتاتۆریەت و رزگاری و بڵاوكردنەوەی دیموكراسی. دەبا هەڵدانەوەی گۆڕە بەكۆمەڵەكان و بەستنی هاوپەیمانیی دژی تیرۆر لە ئاسمان و لەسەر خاك-یش لەبیرنەكەین, بەڵام هاوپەیمانێتیگەلێكی جیاواز لە یەكتر، لەموسڵ تیرۆر دەبێتە دوژمنی هاوپەیمانان و لە حەڵەب-یش دەبێتە دۆستی.

نەگبەتیی ئەمڕۆی ئەم دوو شارە ئەوەیە كە هەردووكیان كلیلی چارەسەرن لە عێراق و سوریایش. كەسیش چارەسەری ناوێت. سوڵتان لە باكورەوە هەموو ئومێدێكی ئەوەیە بیگێڕێتەوە بۆ باوەشی خۆی و بیخاتەوە ریزی عەسكەری (ئینكشاری)یەوە كە هیچ شتێك نازانن جگە لە ملكەچبوونێكی كوێرانە. هیچ خەمێكیان نییە جگە لە خزمەتكردنی سەركردەكەیان. هیچ پەیوەندیەكیان نییە نە بە مێژووەوە نە بە جوگرافیاوە و ئیتر هەرچی دەگوترێت لەسەر ئەوەی كە سەر بە كام ئیتنی و ئایدۆلۆجین و رووبەڕووی چەوساندنەوە دەبنەوە، هیچ نین جگە لە بیانوو و پاساوێك بۆ بوونیان.

سوڵتان كەمێك هێواش بووەتەوە، ئەویش دوای گواستنەوەی تیرۆر بۆ ئەستانبوڵ و باقی شارەكانی تری وڵاتەكەی. هاوپەیمانێتیی تازەی لەگەڵ مۆسكۆ و تاران-دا بەست كە دوو دەستی درێژن لە جەنگەكە و لە رێكخستنی وتوێژەكانی ئاشتیی نێوان رژێمی دیمەشق و دوژمنەكانیدا، ئەمەیش بەو ئامانجەی نفوزی خۆی لەسوریادا پتەو بكات. هەروەها شەڕەكانی لە دژی كورد لە حەڵەب پەرەپێدا كەچی لە موسڵ هاوپەیمانیانە،  ئەمەیش بۆ هەر ئەگەرێكی دوای داعش.
هەرچی هاوپەیمانی نێودەوڵەتیی بەسەركردایەتیی ئەمریكایشە، ئەوە تەواو دەكات كە بوش-ی كوڕ دەستیدایە و عێراقی وێران كرد و هەڕەشەی وێرانكردنی سوریایشی كرد، ئیتر ئەوەتا كۆشكی سپی دوای دە ساڵ هەڕەشەكەی جێبەجێكرد. ئۆباما هاوپەیمانیی لەگەڵ بەغدا دەبەستێت و جەنگی داعش دەكات لە موسڵ. دژی رژێمەكەی دیمەشقە و دوژمنەكانی پڕچەك دەكات. بەوەی مۆسكۆ رازییە كە چەكدارەكان لە خۆرهەڵاتی حەڵەب دەربكات و مەشق بە (میانڕەوەكان) بكات بۆ رزگاركردنی رەققە. هەوڵدەدات بۆ پێكگەیاندنەوەی هەردوو شارەكە لە دوو دەوڵەتی لەبەریەكهەڵوەشاودا، یاخود بۆ پێكهێنانی دەوڵەتۆكەی تر بۆ پێكهاتەكانیان وەك ئەوەی هەرێمی كوردستان، بەو ئیعتیبارەی ئەم پێكهاتانە لە هەردوو شارەكەدا لەڕووی ئیتنی و مەزهەبەوە وابەستەن. ئەم پاساوەیش زۆرترین پەسەندكراوی ناوچەكەیە و زۆرترین رازیبوون و قەناعەتپێكردنی هەیە بۆ دابەشبوون، دوای ئەوەی عروبە بووە دروشمێكی رۆیشتووی راگوزەری رابردوو. بەواتایەكی تر چەسپاندنی ئەوەی كە داعش كردی كاتێك سنووری نێوان سوریا و عێراقی راماڵی. بەمەیش ئاژاوەیەكی تازە دێنێتە هەموو خۆرهەڵاتی ناوەڕاستەوە. ئاژاوەیەك كە هیچكام لە دەوڵەتەكانی (سایكس-پیكۆ)یش لێی دەرباز نابن.
محەمەد ماغوت چەند جوانی وتووە"هەموو چێشتێكی سیاسی لە ناوچەكەدا، ئەمریكا ئامادەی دەكات و روسیا ئاگری بۆ دەكاتەوە و ئەوروپا ساردی دەكاتەوە و ئیسرائیل دەیخوات و عەرەبیش قاپەكانی دەشۆن".

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure