جەنگی ئاو لە ئاسیا

بۆچوون / بیروڕا :: 03/12/2016

سەرچاوە: ئەلسەباح ئەلجەدید
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید

 
 بێنەوبەرە و كێشمەكێش لە سەر ئاو لە ئاسیا لە بەرزبوونەوە و هەڵكشاندایە، ئەمەیش تەنیا داواكارییە ناكۆك و جیاوازییە دەریاییەكانی نەگرتووەتەوە چونكە لەكاتێكدا ناكۆكییە ئیقلیمیەكانی، وەك ئەوەی لە دەریای باشوری چیندا هەیە بۆ نموونە، بەشێكی زۆری سەرنجەكانی ئەم بوارەی بەلای خۆیدا كێشكردووە- لەبەرئەوەی هەڕەشە لە سەلامەتیی رێڕەوە دەریاییەكان و ئازادیی پاپۆڕەوانی دەكات كە كاریگەریی لەسەر هێزە دەرەكییەكانیش دادەنێت- لەولایشەوە لێكەوتە ستراتیژیەكانی ململانێی نێوان وڵاتانیش لەسەر ئاوی شیرین/سازگار مزگێنیی خێر ناگەیەنێت. 
ئەو ئاوە شیرینەی كە لە ئاسیادا بۆ هەر تاكێك هەیە، كەمترە لەوەی لە كیشوەرەكانی دیكەدا هەیە، بۆیە بەڕاستی رووبەڕووی قەیرانی ئاو دەبێتەوە و بەردەوامیش دەبێت لە پێشبینیكردنی كەمبوونەوەیەكی زۆر زیاتری ئاو هەتا ساڵی 2050، ئەمەیش بە پێی توێژینەوەیەكی پەیمانگەی ئێم ئەی تی. لە كاتێكدا ململانێ و ناكۆكییە جیۆسیاسیەكان زیاد دەبن، ركابەرێتیەكان لەسەر سەرچاوەكانی ئاوی شیرین وەك هەڕەشەیەكی جدی لەسەر ئاشتی و سەقامگیریی بۆ ماوەیەكی دوورودرێژ لە ئاسیادا دەردەكەون.
شەڕەكە بەكردەوە هەڵایساوە لەگەڵ چین-دا كە دەستدرێژیكەرێكی سەرەكییە. هەر لەگەڵ دەستیگرت بەسەر دەریای باشوری چیندا ئیتر نائارامیی سەرچاوەكان لە حەوزە ئاوییەكاندا سەریهەڵدا. دووبارە ئەندازەگرتنەوەی لێشاوی ئەو رووبارانەی كە سنوورەكان تێدەپەڕێنن، بەكارێكی زیندەگیانەی ستراتیجیەتی چین دەژمێردرێت لە پێناو سەپاندنی زیاتری  دەسەڵات و هەژموونی خۆی بەسەر ئاسیادا.
ئەوەی هیچ گومانی تێدانییە ئەوەیە كە چین لە دۆخێكی بەهێزدایە بۆ جێبەجێكردنی ئەم ستراتیژییە، چونكە هەژموونێكی ئاویی بێ‌ وێنەی هەیە و 110 رووبار و دەریاچەی پێدا تێدەپەڕن و ئاو دەنێرن بۆ 18 وڵات. هەروەها چین وڵاتێكە زۆرترین بەربەست و بەنداوی تێدایە كە هەرگیز دوودڵ نەبووە لە بەكارهێنانیاندا بۆ سنوورداركردنی لێشاوی ئاو بۆ دەرەوەی سنوورەكانی خۆی. لەڕاستیشدا ئامانجی درووستكردنی بەنداوەكان لە چین گلدانەوەی ئاوی بەشێكی زۆری ئەو رووبارانەیە كە لە دەرەوەی خاكی چینەوە دێن. 
بەشێكی زۆری ئەو سەرچاوەی ئاوانەی كە لە نێوان چین و وڵاتانی دیكەدان، دەكەونە بەرزاییەكانی تبت-ەوە، واتا ئەو ناوچانەی لە سەرەتاكانی پەنجاكانی سەدەی رابردوودا دەستی بەسەرداگرتن، هەربۆیە ئەوە جێی سەرسووڕمان نابێت كە ئەگەر هەوڵەكانی چین تەركیزخستنەسەر دروستكردنی بەنداوەكان بێت لەو بەرزاییانەدا. لەڕاستییشدا پلانی پێنج ساڵەی دوازدەیەمینی چین كە ئەم ساڵ رایگەیاند، بۆ دروستكردنی بەنداوگەلێكی تازەیە لە بەرزاییەكانی تبتدا. جگە لەمانەیش بەم دواییە چین ئاوی یەكێك لە چەمەكانی رووباری براهماپوترا-ی گرتەوە كە شاخوێنبەری ژیان بوو لە بەنگلادش و باكوری هندستاندا، ئەمەیش لەپێناو دروستكردنی بەنداوێكدا وەك بەشێك لە پرۆژەیەكی گەورەی كەهرۆئاوی لە تبت. هەروەها چین خەریكی دامەزراندنی بەنداوێكیشە لەسەر زێیەكی تری هەمان رووباری براهماپوترا بۆ درووستكردنی چەندین دەریاچەی دەستكرد.
چین هەروەها شەش بەنداوی گەورەیشی لەسەر رووباری میكۆنگ دروستكردووە كە ئاوی دەچێتە باشوری خۆرهەڵاتی ئاسیا و كاریگەریەكانیشی لەسەر ناوچەكە بەدەركەوتوون، كەچی چین لەبری ئەوەی درووستكردنی بەنداوەكانی رابگرێت هەوڵدەدات بۆ دروستكردنی بەنداوی زیاتر لەسەر رووبارەكە. 
سەرچاوەكانی ئاوی ئاسیای ناوەڕاست كە بۆخۆی ناوچەیەكی وشكە، زۆربەیان كەوتوونەتە ژێر گوشارەكانی چینەوە كە تادێت زیاتر دەستدەگرێت بەسەر ئاوی رووباری ئیلی-دا. مەترسیی كەمبوونەوەی ئاوی دەریاچەی بالخاش-یش لە كازاخستان دەكرێت، تا ئاستێكی زۆری وەك ئەوەی لە رووباری ئاراڵ-ی هاوسنوور لەگەڵ ئۆزبەكستان روویدا و لە ماوەی كەمتر لە 40 ساڵدا هەر بەتەواوی وشكبوو. هەروەها چین كەوتووەتە گۆڕینی ئاراستە و رێڕەوی ئاوی رووباری ئارتیش-یش كە ئاوی خواردنەوەی شاری ئاستانە-ی پایتەختی كازاخستان دابین دەكات و دەڕژێتە دەریای ئۆبی-ی روسیاوە. 
سەبارەت بە ئاسیای ناوەڕاست، كەمبوونەوەی لێشاوی ئەو ئاوەی كە سنوورەكان تێدەپەڕێنێت، تەنیا بەشێكە لە كێشەكە، چونكە چالاكییەكانی وزە و پیشەسازی و كشتوكاڵ لە شینیانگ-ی پانوبەریندا، كاریگەریی زیاتری هەیە لە پیسكردنی ئاوی ئەو رووبارانەی كە سنوورەكان دەبڕن بەو ناوچانەدا كە كیمیاوی و پەیینە ترسناكەكانیان تێدایە، وەك ئەوەی چین لە رووبارەكانی ناوچەی هان-دا كردوویەتی. 
بێگومان ئەوە تەنیا چین نییە كە ململانێی ئاو پەرەپێدەدات. دیارە پاكستان-یش دەیەوێت جەخت لەوەبكات كە شەڕی ئیقلیمیی درێژخایەنی كشمیر-یش شەڕی ئاویشە نەك هەر تەنیا شەڕی خاك بێت. ئەوەبوو پاكستان بۆ جاری دووەم لەم دە ساڵەدا و بەپێی بەندەكانی رێككەوتننامەی (ئەندۆس- بۆ ئاو) ی ساڵی 1960، سكاڵای بەرزكردوەتەوە بۆ دەستەی ناوبژیوانی نێودەوڵەتی لە دژی هندستان. جیاوازیەكە لێرەدا لەوەدایە، پاكستان، كە دەكەوێتە خوارووی رێڕەوی رووبارەكەیشەوە، كەچی پەیماننامە-رێككەوتننامەكەی، بە شێوەیەكی دەستكراوەتر لەسەر ئاستی جیهاندا بەكارهێناوە لە بواری دابەشكردنی ئاودا و زیاتر لە 80%ی ئاوی سیستمی ئەندۆس-ی داوە لەپێناو بەردەوامیی ململانێ لەگەڵ هندستاندا. 
لە هەمانكاتدا لاوس كە هیچ دەرچەیەكی دەریایی تێدانییە و ئامانجیشی هەناردەكردنی وزەی ئاوییە بەتایبەتی بۆ چین، كە بڕبڕەی پشتی ئابورییەكەیەتی، ئەو وڵاتەی دراوسێیی ئاگاداركردووە لەوەی هەنگاودەنێت بۆ پرۆژەی سێیەم كە پرۆژەیەكی جێی مشتومڕە، ئەویش پرۆژەی بەنداوی باك بینگ-ە بە فراوانیی 912 مێگاوات. پێشتریش لاوس گوێی بەو مەترسییە ئیقلیمیانە نەداوە كە پەیوەستن بە گۆڕینی شێوەكانی لێشاوی سروستییانەی ئاوەكانەوە بۆ ئەوەی چەند هەنگاوێك پرۆژەكانی شایاپوری و ساهۆنگ-ی تایبەت بە بەنداوەكان بباتەپێشەوە. بێگومان بۆ ئەمجارەیش هیچ هۆكارێك نییە تا پێشبینیی ئەنجامێكی جیاوازی لێ‌ بكرێت.
دەرەنجامەكانی ئەم ململانێ‌ هەڵكشاو و پەرەسەندووەی ئاسیا لەسەر ئاو، دەنگدانەوەیەكی وایدەبێت كە ئاسیا تێدەپەڕێنێت. ئەوەتا هەندێك لەو وڵاتانەی ئاسیا كە هەست بە نیگەرانی دەكەن لەوەی نەتوانن خۆراكی تەواو دابین بكەن، كەوتوونەتە بەكرێگرتنی رووبەری فراوانی زەویوزاری كشتوكاڵی لە ناوچەی باشوری بیابانی ئەفریقا، ئەمەیش كاردانەوەی توندی هەندێك لەو ناوچانەی لێكەوتووەتەوە. ئەوەبوو لە ساڵی 2009 دا كاتێك كۆمپانیای دایۆ بۆ لۆجستی-ی كۆریای باشور كەوتە دانوستانەوە بۆ بەكرێگرتنی نیوەی ئەو زەویوزارانەی مەدەغەشقەر كە بۆ كشتوكاڵ دەستدەدەن بۆ بەرهەمهێنانی دانەوێڵە و رۆنی خورما بۆ بازاڕەكانی كۆریای باشور، ناڕەزاییەكی هێندە توندی لێكەوتەوە كە كار گەیشتە دەستوەردانی سەربازی و سەرەنجام بە لابردنی سەرۆكی وڵاتەكە كۆتایی هات. 
پێشبڕكێی دەستبەسەرداگرتنی سەرچاوەكانی ئاو لە ئاسیا، كاردانەوەی خراپی دەبێت لەسەر كشتوكاڵ و سامانی ماسی و زیان بە سیستمی ژینگە دەگەیەنێت و بێمتمانەیی و لێكترازانی ترسناك لە ناوچەكەدا دێنێتە ئاراوە. ئەمە دەبێت كۆتایی بێت و رابگیرێت. پێویستە لەسەر وڵاتانی ئاسیا كاربكەن لەسەر روونكردنەوەی سیاسەتەكانی ئاو لە ناوچەكەدا كە تادێت تەمومژاوی و تاریكتر دەبێت. كلیلەكەیش بریتییە لە میكانیزمی كارا و كاریگەری چارەسەركردنی شەڕوشۆڕەكان و رێككەوتن لەسەر رێكخستنی دابەشكردنی ئاو بەشێوەیەكی روونتر. ئاسیا دەتوانێت سیستمێكی گونجاو بۆ ئیدارەدانی ئاو دابنێت لەسەر پرەنسیپ و بنەمای روون و شیاو، بەڵام پێویستیی بە چین-ە بێتە ریزەوە، ئەمەیش لانیكەم لەم كاتەدا پێناچێت بكرێت. 

*مامۆستای توێژینەوە ستراتیژییەكان لە نیودلهی  

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

بەپەلە