تیۆریستەكان

بۆچوون / بیروڕا :: 24/11/2016

سەرچاوە: شەرقولئەوسەت
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید
لەم ساڵانەی دواییدا هەموو جیهان سەرقاڵی دوو تیۆری دوو زانای ئەمریكایی بوون: یەكەمیان، جیهان لەبەردەم ململانێی تێكشكێنەری شارستانێتیەكاندا، كە تیۆری سامۆێل هانتنگتۆن بوو. دووەمیشیان، كۆتایی مێژوو و سەركەوتنی دیموكراسی بوو كە ئەمەیشیان تیۆرەكەی فرەنسیس فۆكۆیاما بوو. فۆكۆیاما بەم تیۆرەی كە دوای هەرەسی یەكیەتی سۆڤیەت و كۆتایی جەنگی سارد دەركەوت، بەلایەوە سەركەوتنێكی یەكجارەكیی  سەرمایەدارییە لە دوای ململانێكانی لەگەڵ شیوعیەتدا.
هەموو ساڵێك ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت كە بارودۆخی مرۆڤایەتی زۆر لەوە ئاڵۆزترە لە تیۆرگەلێكی یەكلاكەرەوەدا لەقاڵب بدرێت. ئەو سۆڤیەتیانەی كە بەلای فۆكۆیاماوە وەك هێزێكی بەهەژموون نەمان و لەناوچوون، وەك روس-ی دوژمن لە هەموو شوێنێك گەڕانەوە و دەركەوتنەوە. هەروەها ئەو ململانێی شارستانیەتیەیش كە بەلای هانتنگتۆن-ەوە شتێكی ناچارییە و هەردەبێت لە نێوان مەسیحی و ئیسلامدا رووبدات، بەجۆرێك لە نێوان روسیای مەسیحی و (كۆماری ئیسلامیدا) لەشێوەی هاوپەیمانێتیەكدا دەركەوتووە كە پێشبینی نەدەكرا. توركیایش بە هەموو ئاراستەیەك و بە پێچەوانەیشیانەوە پەلدەهاوێت لە نێوەندی گۆڕانكاری و وەرچەرخانگەلێكدا كە نە لەگەڵ سەرەتاكانی مێژوو و نە لەگەڵ كۆتاییەكانیدا ناگونجێ‌، بەڵكو هەموو شتەكان لە ریتمێكی گڕكانئاسای یەك بەدوای یەكدا دێن و دەچن و ملكەچ و پەیڕەوی هیچ پرەنسیپ و زانستێك نین.
وەك ئەوەی لای زانایانی سیاسەت وەسفی قۆناغەكان دەكرێت و ناوی وەرچەرخانەكان دەنرێت، دەبوو ئێستا لە  هەردوو قۆناغی دوای هانتنگتۆن و فۆكۆیامادا بووینایە. خۆڵەمێشیی قۆناغەكە زیاتر تەمومژاوی و نادیار دەبێت لەگەڵ گۆڕینی خۆرئاواكەی فۆكۆیاما بەرەو پاشەكشەكردن و خۆرهەڵاتە بەزیووەكەیشی بەرەو فراوانخوازی. زۆرترین داڕزین و هەڵوەرینەكانی ئەمڕۆ، بەپێچەوانەی كۆتاییەكانی سەدەی پێشووەوە، دیموكراتیەتی خۆرئاوایە كە لە هەڵمەتی سەرۆكایەتیەكەی ئەمریكادا تا ئاستێكی هێدە فشەڵ بوو، بووە جێی نیگەرانی. لەكاتێكدا وادەردەكەوێت كە رژێمەكەی پوتین تا چەند ساڵێكی دیكەیش جێگیربێت، پێدەچێت زۆربەی رژێمە سەرمایەدارە گەورەكان لەسەر كەناری گۆڕانكاریی سەرەكیی و ریشەیی بن لە رابەرایەتیكردنی سیاسییاندا، هەر لە ئەڵمانیاوە هەتا فرەنسا.
تەنانەت وڵاتانی ئەسكەندناڤیایش كە ناونیشانی جێگیری و بێلایەنی بوون، ئێستا هەوڵدەدەن بۆ خۆپاراستن لە روسیای دراوسێ‌، هاوپەیمانیی سەربازیی لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكاندا ببەستن، بەجۆرێك كە پێشتر لە وێنەی نەبووە. ئەو كەسانەی وەك ئێمە گەشتی میخائیل گۆرباتچۆڤ-یان دێتەوەبیر كە لە دواڕۆژەكانی سۆڤیەتدا بۆ وڵاتانی بەڵتیك ئەنجامیدا و تێدا داوای ئەوەی لێدەكردن كە لە یەكێتیەكە نەچنەدەرەوە، ئەمڕۆ ئەوە دەیانتۆقێنێت كە رەنگە روسیا هێرش بكاتە سەر ئەو وڵاتانە بۆ ئەوەی بیانگێڕێتەوە بۆ باوەشەكەی پێشوویان. هەرسێ‌ وڵاتەكەی ئەسكەندناڤیا گەڕاونەتەوە بۆ كاركردن بە سیستمی سەربازگیریی بەزۆر وەك ئەوەی كە هەر بەڕاستی خۆیان ئامادە بكەن بۆ هەڵمەتێكی سەربازیی هاوشێوەی ئەوەی كە پوتین كردیە سەر جۆرجیا یان قرم. ئەمە بێجگە لە هێزە سەربازییە تێكشكێنەرەكەی لە سوریادا.
هەردەبێت مێژوونووسان ناوێكمان بۆ ئەم قۆناغەی كە پێیدا تێدەپەڕین بۆ پێشنیار بكەن: ئەمریكیەكان جانتاكانی مێژوو تونددەكەنەوە و روسەكانیش دەیانتەقێننەوە. ئیتر پێش مێژوو بێت یان دوای مێژوو و یاخود لە میانەی مێژوودا بێت بێتاوانەكانی سەر زەوی باجی شەڕەنگێزیەكان دەدەن.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

بەپەلە