باجی (بەهاری عەرەبی) نیو ترلیۆن دۆلارە

بۆچوون / بیروڕا :: 15/11/2016

سەرچاوە: شەرقولئەوسەت
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید

 
راپۆرتی لجنەی ئابوری و كۆمەڵایەتی خۆرئاوای ئاسیا دەڵێت، ئەو وڵاتانەی كە گەردەلوولی بەهاری عەرەبی پێیاندا تێپەڕی "زیانێكی ئابوریی زۆریان پێگەیشت كە گەیشتووەتە 613،8 ملیار دۆلار لە كۆی چالاكیی ئابوری، یان نزیكەی 6% ی كۆی بەرهەمی ناوخۆی وڵاتانی ناوچەكە لە ماوەی نێوان ساڵانی 2011 هەتا 2015".
لە راستیدا زیانە نەبینراوەكان لە هەموو ئەمانەیش زیاترن، چونكە شۆڕشەكان بەنزیكراوەیی لە هەموو ئەو شتانەدا كە بەڵێنیان لەسەر دابوون شكستیانهێنا: لە دیموكراتی و مافی مرۆڤ و ئازادییەكان و شەفافییەت و گەشەسەندن و جێگیریی و هەروەها دابینكردنی كار و بەرزكردنەوەی ئاسی بژێوی و پەرەپێدانی ئابوری. هیچكام لەمانە بە هیچ جۆرێك بەدینەهاتن و تەنانەت لە هەموویشیاندا بە شێوەیەكی زۆر پاشەكشەیان كرد و لەكورتییاندا.
ئەو كەسانەی كە لەوبڕوایەدان گۆڕانكاریی قۆناغبەندییە و ئەو شۆڕشە عەرەبییانەی كە لە ساڵی 2011 دا هەڵایسان تەنیا سەرەتایەكن و ئێستا لە نسكۆدایە و گەردەلولی بەدوادادێت، نەیانتوانیەوە هیچ بەرەوپێشچوونێكی تەنانەت بچوك و سادەیش بدۆزنەوە لەو كۆمەڵگەیانەدا كە شۆڕشیان تێداكراوە. مەبەستم باشبوونی مادی نییە بەڵكو مەبەستم وەرچەرخانی فیكرییە. نەك هەر ئەمە و بەس، بەڵكو ئەو بنەما و پرەنسیپانەی كە پێویست بوون شۆڕشەكان لە شەقامدا بیچێنن تووشی شكستێكی ترسناك بوون، ئەمەیش دەرەنجامی ئەو بێهیوایی و نائومێدی و شۆكەی كە پرۆسەكانی گۆڕانكاریی دروستی كردوون. 
كەس ناتوانێت بەرگریی بكات لە سەردەم و كەسیی سەرهەنگ موعەمەر قەزافی-ی حاكمی لیبیا كە شۆڕشێكی راستەقینەی میلـلی لە دژی بەرپاكرا و درێژەی كێشا هەتا رژێمەكەیان رووخاند و خۆیشی بە دەستی خەڵكانی تووڕە و بە شێوەیەكی دڕندانە كوژرا. ئەگەرچی قەزافی نموونەی دیكتاتۆرێكی شێت و خراپ بوو، سامانی وڵاتەكەیی بە هەدەر دەدا و وڵاتی هەژار كردبوو و مامەڵە و رەفتاری خراپی لەگەڵ هاونیشتمانیەكانیدا دەكرد، ئێمە پێش ئەوەی شۆڕشەكەی لەدژ بكرێت وامان دادەنا كە  مەحاڵە هەركەسێك جێگەی بگرێتەوە لەو خراپتر بێت، كەچی ئەنجامەكە واكەوتەوە كە لیبیا خراپتر بێت و پیاوانێك حوكمی بكەن لەو خراپتربن، كەسانێكی سەرباز و توندڕەوی دینی و خێڵەكیین. وڵات كەوتە ئاژاوەیەكی بەردەوامەوە بە لەناوبردن و دوورخستنەوەی سەركردە سیاسی و كۆمەڵایەتییە ژیرەكان كە دەبوو ئەوان حوكمی وڵاتیان بكردایە و گۆڕانكاری و وەرچەرخانەكانیان ئەنجام بدایە. بارودۆخی هەموو وڵاتانی دیكەی بەهارەكەیش لەم باشتر نیین.
رەنگە بەلای هەندێك كەسەوە حاڵەتەكەی لیبیا جۆرێك بێت لە توندڕەوی بە بەراورد لەگەڵ لانكەی شۆڕشەكانی بەهاری عەرەبیدا، واتا تونس. راستە تونس لەبارێكی ئارامتردا دەژی لەچاو لیبیادا و سیستمێكی تاك سیاسی فەرمانڕەوایی دەكات و شتێك لە بەشداری و شتێك لە ئازادیی تێدایە. بەڵام تونس لە پێشوویشدا ئەم (شتە رێژەییە)ی هەر هەبووە و بە پلەیەكی باشتریش لە رووی كۆمەڵایەتی و ئابورییەوە. تا ئێستایش بارودۆخی تونس پەیوەستە بە عەقڵانیەتی سیاسیەكانی و پارێزگاریی سەربازییەوە، ئەمەیش گرەنتیی نییە و ئەو ترسەی كە هەیە دەرەنجامی هەر بوومەلەرزەیەكی ئەنجام نەزانراوە.
كێشەی بونیەوی ئەوەیە كە چیدی بەهای دەوڵەتی نوێ‌ نییە و ئەمەیش ئەو دەستەبژێرە دەگرێتەوە كە لەمیانەی شۆڕشەكاندا شكستیانهێنا لە هەنگاونان بۆ پێشنیارگەلێكی نموونەیی كە لەگەڵ هەڵوێستی سیاسیاندا بگونجێت. ئیسلامیەكان مكوڕن لەسەر ئەوەی سیستمێكی تایبەت بەخۆیان هەبێت و چەپڕەوەكانیش هەمان شت،  هەروەها ئەوانی دیكەیش، هەتا لە میسر و لە تونس و لە لیبیا و لە یەمەن دەرفەتەكەیان لەدەستدا.
بەپێی پێوەرەكانی ریفۆرم و گەشەپێدان یان دروشمەكانی خودی شۆڕشەكە، چی روویدا و چی بەدەستهات، تەنانەت لە وڵاتێكی جێگیر و ئارامی وەك میسریشدا؟. هیچ. ئەمیش پێویستی بە كاتێكی زۆرە بۆ ئەوەی چارەسەری ئەو برینانەی بكات كە بەهۆی راپەڕینی بەهاری عەرەبییەوە تووشی بووە.
كەسانێك هەن نكۆڵی دەكەن لە شكستهێنانی شۆڕشەكانی گۆڕین و وەرچەرخان. ئەمانە وایدادەنێن كە ئەوەی روویداوە تەنیا راهێنان و مەشقێكە و گۆڕانكارییان بەدوادا دێت! كەسانێكیش هەن داندەنێن بە شكستەكەدا بەڵام ئۆباڵەكەی دەخەنە ئەستۆی خەڵكانی دیكە و دەڵێن شۆڕشەكان پیلانیان لەدژگێڕدرا بۆ ئەوەی لەبارببرێن.
بەڕای من، كلتوری گۆڕان بەرەو ریتمێكی پێشكەوتوو بە بەهای نوێ‌ دەبێت، ئەم بەهایەیش وەك بینیمان نییە. شۆڕشی نان هەیە نەك شۆڕشی ئازادی. 

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

بەپەلە