خەلیلزاد و كودەتاكەی سعودیە

بۆچوون / بیروڕا :: 29/09/2016

سەرچاوە:DW 
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید


دیپلۆماتە ئەمریكیەكە -كە باڵیۆزی وڵاتەكەی بووە لە ئەفغانستان و عێراق- دەڵێت بەم دواییانە سەردانی سعودیەی كردووە، لە چوارچێوەی گەشتێكدا كە پەیمانگەی واشنتۆن بۆ دیراساتی خۆرهەڵاتی نزیك، بۆ هەندێك لە بەرپرسانی پێشووی ئەمریكا و كاربەدەستانی ئێستای سعودیە رێكیخستووە بۆ زانین و تێڕوانین لەو پلانانەی كە شانشینەكە دەیەوێت وەك  چاكسازیی سیاسی و ئابوری لە قۆناغی داهاتوودا، ئەنجامی بدات. 
زاڵمای زاد كە بەڕەچەڵەك ئەفغانیە، شتێكی چاوەڕواننەكراوی تەقاندەوە لە دوا وتاریدا كە لە گۆڤاری پۆلیتیكۆ-دا بڵاویكردووەتەوە و قسەگەلێكی زۆر و گرنگی كردووە، بەڵام بۆمبە راستەقینەكەی ئەوەبوو كە لە بەرپرسە سعودیەكانەوە گێڕاویەتەوە و وتویانە دان بەوەدا دەنێن كە پشتگیریی دارایی ئیسلامیی توندڕەوی سوننی-یان كردووە و وەك چەكێكی سەرەكی بەكاریانهێناوە هەر لە سەرەتای شەستەكانەوە هەتا رووداوەكانی 11 ی سێپتەمبەری 2001.
زاد لەزمانی بەرپرسێكی سعودیەوە دەڵێت:"ئێمە ئیسلامیەكانمان بەكارهێناوە بۆ دژایەتیكردنی سەركردەی كۆچكردووی میسر جەمال عەبدولناسر و ناسرییەكان و سوسیالیزم لە سەرەتای شەستەكاندا، وەك كاردانەوەیەك دژی هاوكاریەكانی بۆ شۆڕشگێڕانی لایەنگری كۆماری و نەیارانی پاشایەتی و دەسەڵاتی ئیمامیەت لە یەمەن، كاتێكیش عەبدولناسر لە یەمەن شكا، سعودیە گەیشتە ئەو ئەنجامەی كە دەكرێت ئیسلامیەكان بەكاربهێنرێن وەك ئامرازێكی سوودبەخش بەشێوەیەكی فراوانتر".
بەسروشتی حاڵیش، ئەم كارە بە خۆشی و بە رەزامەندیەكی زۆری خۆرئاوا كراوە بۆ شكاندنی شكۆی سەركردەی كۆچكردووی میسر جەمال عەبدولناسر كە دژی نفوزی خۆرئاوا وەستابووەوە لە میسر و ناوچەكەدا.
دواتر ئەم چەمكە پێشخرا بۆ ئەوەی هەمان ئامراز بەكاریهێنرێت-بەگوێرەی دانپیانانی بەرپرسە سعودیەكە- بۆ بەرپەرچدانەوەی داگیركاریی سۆڤیەت لە ئەفغانستان بەدرێژایی ماوەی هەشتاكان، بەڵام ئەمجارەیان بەهاوكاریی پتەو لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكان. كاتێكیش كارەكە بۆ جاری دووەم سەركەوتووبوو، ئیتر لە ساڵەكانی دواتریشدا بەكارهێنرا بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئێران و سنوورگیركردنی پەلهاویشتنی شیعە كە ئێران پشتیوانیی دەكرد.  

زاڵمای خەلیل زاد-ی دیپلۆماتكاری ئەمریكی، لە عێراق لە نێوان ساڵەكانی 2005-2007 دا وەك باڵیۆز كاری كردووە. دەڵێت لەنزیكەوە لەگەڵ زۆربەی سیاسەتمەدارانی سعودیە دیداری كردووە و ناسیونی. لەزمانی خۆیانەوە دەڵێت كە لەوباوەڕەدان (دڕندە توندڕەوەكە) كە پێشتر زیاد لە جارێك سەركەوتووبووە، ئێستا لەخودی سعودیەكان خۆیان هەڵگەڕاوەتەوە و هەوڵدەدات نێچیرگیریان بكات. لەكاتی خۆیدا بەشێوەیەكی روون و ئاشكرا دركیان بەم مێردەزمەیە كرد، بەتایبەت دوای رووداوەكانی 11ی سێپتەمبەری 2001، بەڵام دانیان پێدانەنا چونكە لەوە دەترسان كە واشنتۆن وەك نەیار و دوژمن مامەڵە لەگەڵ ریاز-دا بكات!!.     
لە وتارەكەیدا، زاڵمای زاد هەروەها دەڵێت ئێستا سعودییە دوو مەترسیی رەش دەبینێت كە بریتین لە سوننەی توندڕە و و ئێران و چیدی بەچاوی دوژمنێك سەیری ئیسرائیل ناكات.
زاد هەروەها مەترسیەكانی ناو شانشینەكەیش باس دەكات لەو ئاستەنگانەی كە دێنە بەردەم ئەو پلانی چاكسازییەی كە شازادە محەمەد بن سەلمان جێنشینی جێنشین سەرۆكایەتی دەكات، بەتایبەت ئاستەنگی سەلەفیەكان و وەهابیەكان كە تائێستایش دوا وتەی بەرز هی ئەوانە لە راییكردنی زۆربەی كاروبارەكانی شانشینەكەدا.  
جارێكی تریش دەڵێم، ئاستی وردی و راستیی ئەو زانیارییانە نازانم كە ئەم دیپلۆماتە ئەمریكیە دەیانگوازێتەوە و بەردەوام لەسەر باڵی موحافیزكارە نوێكانی ویلایەتە یكگرتووەكان حسابكراوە و یەكێكیش بوو لە پاڵپشت و هاندەرە بە پەرۆشەكانی داگیركردنی عێراق لەلایەن وڵاتەكەیەوە لە بەهاری 200دا كە بەبەشداریی بریتانیا و بە پشتیوانیی هەندێك لە وڵاتانی كەنداوی عەرەبی ئەنجامدرا و بووە هۆی ئاژاوە و پەشێویەكی توند لە هەموو ناوچەكەدا و تائێستایش باجەكەی دەدرێت.
بەڵام زاد ئەم قسانەی لە رۆژی 14 ی سێپتەمبەردا نووسیوە و تا ئێستایش هیچ بەرپرسێكی سعودی دەرنەكەوتووە بەدرۆی بخاتەوە یان وەرگیراوەكانی راست بكاتەوە، بۆیە ئێمەیش تا كاتێكی تر وەك رووداوێكی راست مامەڵە لەگەڵ زانیاریەكانی ناو وتارەكەیدا دەكەین.
ئەگەر ئەوەی زاد دەیڵێت راستبێت، كەواتە ئێستا كودەتایەكی سیاسی كردەكی لە شانشینی عەرەبستانی سعودیدا هەیە، بەتایبەت ئەگەر ئەو پلانە بەردەوام بێت كە محەمەد بن سەلمان جێنشینی جێنشینی سعودیە باسی دەكات دەربارەی بەرنامەی چاكسازیی درێژبووەوە  بۆ ساڵی 2030. 
ئەوەی لێرەدا ئاشكرایە شێوە هاوسەرگیریەكی كاسۆلیكی لەنێوان بیری وەهابی و خێزانی ئال سعود-دا هەیە، تەنانەت لە دامەزراندنی شانشینەكە بەم شێوەیەی ئێستای لە ساڵی 1932 دا.
نەیارانی شانشینەكە، بەتایبەتی ئێرانیەكان دەڵێن كە فیكرەكانی محەمەد بن عەبدولوەهاب (1703-1792) هۆكاری هەموو مسیبەتەكانی ناوچەكەن، ئەوەبوو وتارێكمان لەم بارەیەوە خوێندەوە كە محەمەد جواد زەریف وەزیری دەرەوەی ئێران نووسیبووی و رۆژی پێنج شەممەی پێشووتر لە رۆژنامەی نیویۆرك تایمز-ی ئەمریكیدا بڵاوكرابووەوە و بە هێرشێكی گەردەلوولئاسای توندی سعودی و كەنداوی وەڵامدرایەوە.   
دوای ئەوەی كە زاڵمای زاد وتویەتی، پرسیارێك یان بابڵێن خاڵی جەوهەریی ئەمەیە: ریفۆرمستەكان تا چ ئاستێك سەركەوتوودەبن لە هەنگاونانی پلانەچاكسازیەكە لە سعودیەدا؟.
هەندێك گومانی ئەوەیان هەیە كە هەر لەبنەڕەتەوە ریفۆرمستەكان هەبن، هەندێك دەڵێن بەڵێ‌ هەن بەڵام ناچالاكن، بەتایبەت كە بیری وەهابی رۆچووەتە شانشینەكەوە و هەڵوەشاندنەوە و گەمارۆدانی زۆر كارێكی زەحمەتە، چونكە پەیوەستە بەو شێوازەوە كە شانشینەكەی لەسەر دامەزراوە تەنانەت پێش دروستبوونیشی لەو كاتەدا كە هاوپەیمانیی كرا لەنێوان محەمەد بن سعود و محەمەد بن عەبدولوەهاب لەساڵی 1747 لە (الدرعیە).
 رۆژان و مانگەكانی داهاتوو ئاستی توانای ریفۆرمستەكانی سعودیەمان بۆ رووندەكاتەوە لە رووبەڕووبوونەوەی سەلەفیەكاندا.
لێرەدا چەندین پرسیاری گرنگ و گران دەمێننەوە دەربارەی ئەو كاریگەرییانەی ئەم وەرچەرخانە دروستی دەكات نەك تەنیا هەر لەئاستی سعودیە و ناوچەی كەنداو، بەڵكو لە سەرئاستی هەموو جیهانی ئیسلامی كە بەجۆرێك لە جۆرەكان مامەڵە لەگەڵ سعودیەدا دەكات، بەتایبەت ئەو بزووتنەوە و رێكخراو و گروپانەی كە بیری وەهابی یان سەلەفی و یاخود تەنانەت ریفۆرمستی میانڕەویان هەیە و لە رووی دارایی و فیقهەوە پشت بە سعودیە دەبەستن.



created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

بەپەلە