چەكوژێكی رەخنەیی سویدی بۆسەر ئەدۆنیس

بۆچوون / بیروڕا :: 22/09/2016

سەرچاوە: رەئیولیەوم
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید
بەم دوایە لە ستۆكهۆڵم چاپی سویدیی تازەترین كتێبی ئەدۆنیس (توندوتیژی و ئیسلام) بڵاوبووەوە كە گفتوگۆیەكی درێژە و حۆریە عەبدولواحد مامۆستای دەروونناسی فرەنسی- مەغریبی لەگەڵیدا ئەنجامیداوە. ریكارد لاگرڤاڵ مامۆستای زانستە ئیسلامیەكان لە زانكۆی لۆند، وتارێكی رەخنەیی دەربارەی ئەم كتێبە نووسیوە و پێناچێت ئەدۆنیس بپارێزێت كە لەم رۆژانەدا میوانی پێشانگەی نێودەوڵەتیی گۆتەنبێرگ-ی كتێبە. نووسەر لە هەڵسەنگاندنی كتێبەكەدا نەهاتووە لە پسپۆرییە مەعریفیەكەی خۆیەوە لێی بدوێت بەڵكو وتارەكەی وەك چەكوژێك وایە كە دابێتی بە سەر ئەم شاعیرە عەرەبەدا لە ناو ماڵی خەڵاتی نۆبڵدا كە زیاد لە جارێك پاڵێوراوی بووە.
لەسەر ئەو لێكدانەوانەی كە لەوەڵامی ئینتەرڤیوەرەكەدا (دیدارسازەكە) دەربارەی شكستی (بەهاری عەرەبی) دەیكات، لاگرڤاڵ چەندین رستەی گشتگیر و زانیاریی تەواو هەڵە دەنووسێت، خۆیشی وەك تاقە بیرمەندێكی تازەكەرەوەی عەرەبی داناوە.
لەم كتێبەدا ئەدۆنیس ئیسلام وەك جۆرێك لە جەوهەرانی وەسف دەكات. ریكار لاگرڤاڵ-یش لەم بارەیەوە دەڵێت ئەدۆنیس خۆی وەسفێكی جەوهەرانیی داوەتە ئایین بە پاكترین شێوەكانی كاتێك كە (داعش)ی وەك روونترین نموونەی جەوهەری ئیسلام داناوە. نووسەرەكە دەڵێت ئەدۆنیس باسی گۆڕانە كۆمەڵایەتیەكان لە وڵاتانێكی دیاریكراو و لە ماوەیەكی دیاریكراودا ناكات، بەڵكو دەربارەی (كۆمەڵگەی عەرەبی) بە تێكڕایی و (پیاوی عەرەبی) لەو كۆمەڵگەیە دەدوێت، لەگەڵ (ئیسلام) یش كە ئەو پیاوە باوەڕی پێیەتی.
بەپێی ئەم چەمكە رەهایانەیش، ئەدۆنیس ئیسلام وەك گەورەییەك باس دەكات كە قابیلی گۆڕانكاریەكان نییە و لە دەرەوەی مێژووە. بەڵام ئەو رووانەی كە لەگەڵ پێناسەكەی ئەدۆنیسدا نایەنەوە، دەیانخاتە دەرەوەی ئیسلام، بەلای ئەوەوە (نە ئیبن روشد و نە ئیبن سینا و نە راوەندی هیچیان موسڵمان نەبوون بە مانا راستەقینەكەی) و چەندینجار دووپاتی دەكاتەوە كە هیچكاتێك نە شاعیرێكی گەورەی عەرەبی و نە سۆفییەك  و نە فەیلەسوفێكی موسڵمانی راستگۆی بە باوەڕ، نەبووە، بەڵكو هەموویان دژی شەریعەت بوون و خۆیان لە دەسەڵات دوورگرتووە. 
دەكرێت ئەم لێكدانەوەیەی لاگرڤاڵ، فەیلەسوفی بێباوەڕ (مولحد) راوەندی بگرێتەوە (ئەگەرچی ئایدیاكانی نەماونەتەوە مەگەر وەك -لێوەرگیراوەیەك- لە كتێبەكانی دوژمنەكانیدا). بەڵام فەیلەسوفی ئەرستۆیی ئیبن روشد، قازی-یەكی هەڵسووڕاو بوو، كتێبەكەیشی (بدایە المجتهد) یەكێكە لە گرنگترین سەرچاوەكانی مەزهەبی مالیكی بۆ راڤەكردنی شەریعەت. ئیبن سینا-یش پزیشكی دەربار و وەزیری زیاتر لە دەسەڵاتدارێك بووە و فەلسەفەكەیشی كە بە ئەفلاتۆنیەتێكی نوێ‌ نووسراوە كە هەوڵێكە بۆ یەكخستنی سۆفیگەریی ئیسلامی لەگەڵ عەقڵانیەتی لۆژیكدا. هەرچی كارەكانی ئیبن عەرەبی-ی سۆفییشە، ئەوە هەوڵدانەكانی بەنیشانگرتنی ئەو ئامادەیی یەزدانییەیە كە نەدەكرا بە وشە گوزارشتی لێ‌ بكرێت. دەیشڵێت، داعش لەگەڵ ئەدۆنیس-دا لەوەدا كۆكە كە ئیبن عەرەبی موسڵمان نەبووە بەڵام ئیبن عەرەبی خۆی و ملیۆنەها لە شوێنكەوتەكانی لە هەموو جیهان و تەنانەت لەم رۆژانەیشماندا، ئەم قسەیە بە ئیهانە دەزانن.
مامۆستاكەی زانستە ئیسلامیەكان وایدەبینێت، ئەدۆنیس-یش وەك ئەو عەرەب-انەی كە بەردەوام رەخنەیان لێدەگرێت، دەگەڕێتەوە بۆ رابردوو بۆ دۆزینەوەی تێروانینێكی جێگرەوە و بۆ گێڕانەوەی ئەو دۆڕاوانەی ناو مێژووی ئیسلام كە وەك هەرتەقیەكان پۆلێنكراون. بەڵام لەكاتێكدا كە دەبینێت بیرمەندی جەزائیری-فرەنسی محەمەد ئەراگۆن بەهۆی شێوازەكەیەوە گۆشەنیگای نوێی هەیە بۆ قورئان و مێژووی فیكری عەرەبی، ئەنجامێكی لای ئەدۆنیس نابێت بێجگە لە جیاوازییە مێژووییەكان نەبێت كە زەحمەتە لە سیاقی كاتی خۆیدا بەكاربهێنرێت، نموونەی ئەمەیش ئەوەیە كە وەسفی بزووتنەوەكانی سەدەی نۆیەم دەكات بەوەی كە بزووتنەوەگەلێكی مافە مەدەنیەكان بوون هاوشێوەی ئایدیا تازەكانی وەك سوسیالیستی و دیموكراسی و مافەكانی مرۆڤ!.
لاگرڤاڵ سەرسامیی خۆی بۆ ئەدۆنیس و دیدارسازەكەی دەردەبڕێت دەربارەی تێڕوانینیان بۆ مەسەلەی ئیسلام و ژن، كاتێك دەپرسێت:"بۆچی یەك وشە دەربارەی ئازادیی ژنان ناڵێت؟". چونكە ئەدۆنیس هیچ باس ناكات لەبارەی گفتوگۆ توندەكانی ئەو مەسەلەیە لە سەدەكانی دواییدا، هەروەها هیچ ناڵێت لەسەر خەباتی ژنان لە وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا، كەچی خۆیشی و دیدارسازەكەیشی ئاماژە بە داعش و وەهابیەتی سعودیە دەدەن و وایدادەنێن كە رای ئەوان رای ئیسلامە لەسەر ژن. لاگرڤاڵ بە گاڵتەپێكردنەوە دەڵێت ئەو بەشدارییەی كە ئەدۆنیس پێشكەشی خەباتی ژنانی دەكات تەنیا پیاهەڵدانە قەبەكانیەتی، وەك ئەوەی كە دەڵێت (لە رووی شیعرەوە، گەردوون مێیە) یان (زمانی رۆشنبیریی لە ئەدەبەوە دێت و زمانی سروشتیش لە دایكەوە).

بە گوێرەی ئەدۆنیس بێت، ئیسلام پێگەی ژنی نزمكردووەتەوە بەبەراورد لەگەڵ ئەوەی كە پێشتر ژنان لە نیوەدوورگەی عەرەبی لە پێش ئیسلامدا و هەروەها لە ئیمپراتۆریەتی رۆمانیدا هەیبووە. لاگرڤاڵ لەسەر ئەمە دەڵێت: لە راستیدا زۆرێك لە لێكەوتەكان ئاماژە بەوە دەدەن كە لەگەڵ دەركەوتنی محەمەد دا دەسەڵاتی پیاویش بەسەر ژناندا كۆت و بەند كرا. لە ئیمپراتۆریەتی رۆمانیدا ژنان هەمیشە ژێردەستەی پیاوان بوون و تەنانەت لە تەمەنی یازدە ساڵاندا بەشوو دەدران. لە دەوڵەتی عوسمانییشدا دادگا ئیسلامیەكان پارێزگاریی دژی هاوسەرگیری نەخشەبۆدانراویان زیاتر بوو لەچاو دادگا مەسیحی و یەهودیەكاندا. جەختیش دەكاتەوە كە ئەمە واقعی حاڵەكە بووە بەڵام سەرچاوە تایبەتەكانی مێژووی فیكری عەرەبی باسی ناكەن كەچی لە گێڕانەوە مێژووییەكەیدا چەمكەكانی وەك عەلمانی و مەدەنیەتی تێكەڵ دەكەن ئەمیش تەنیا وەك ئاماژەیەكی زل و قەبەكردن بێ‌ ئەوەی ماناكانی روون بكەنەوە.
مامۆستاكەی زانستە ئیسلامیەكان لە كۆتایی وتارەكەیدا دەڵێت ئەدۆنیس وەك شاعیرێك بەشێوەیەكی شاعیرانە باس لە مێژوو و مێژووی فیكری عەرەبی دەكات، وەك ئەوەی لە كتێبەكەیدا (الكتاب- امس المكان الان) هەیە، بەڵام كاتێك لە شێوە شیعرییەكەی دەچێتە دەرەوە ئەنجامی گفتوگۆكەیش دەبێتە شتێكی سەرپێی رووكەش. بۆیە كتێبەكە – بەگوێرەی رای لاگرڤاڵ- هیچ بیرێكی بەنرخی تێدا نییە و تەنانەت زانیارییە هەڵەكانی ناویشی هیچ داهێنانێكی تێدا نییە. ئەو پێیوایە كە تاكە خاڵی رووناكی ئەم حیكایەتە ناخۆشە، وەرگێڕانە باشەكەی كتێبەكەیە و هیچی تر!.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure