له‌وه‌ده‌چێت ئه‌ردۆغان فێڵى له‌ روسیا و ئه‌مریكایش كردبێت

بۆچوون / بیروڕا :: 03/09/2016

دواڕۆژ

چاره‌نووسى به‌شار ئه‌سه‌د سه‌رۆكى سوریا و ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ى وه‌ك بابه‌تێكى سه‌ره‌كیى قه‌یرانى سوریا ته‌ماشا ناكرێت، لانیكه‌م تا داهاتوویه‌كى نزیك. ده‌ستوه‌ردانه‌ سه‌ربازیه‌كه‌ى توركیا بۆ باكورى خۆرهه‌ڵاتى سوریا و داگیركردنى شارى جرابلوس به‌ پشتیوانیى هه‌ندێك لایه‌نى ئۆپۆزیسیۆنى چه‌كدارى سوریا، هه‌موو روناكییه‌كانى شارده‌وه‌ و كارته‌كانى تێكه‌ڵكرد و هه‌ندێك بنه‌ماى هاوكێشه‌ى تازه‌ى سیاسى و سه‌ربازیى هێنایه‌ كایه‌وه‌ كه‌ ته‌مه‌نى قه‌یرانه‌كه‌ درێژ ده‌كاته‌وه‌ و چاره‌سه‌ره‌ سیاسییه‌ پێشنیاركراوه‌كان بۆ چه‌ند مانگ و یاخود چه‌ند ساڵێك سڕ ده‌كات. 

له‌وه‌ده‌چێت ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان سه‌رۆكى توركیا فێڵى له‌ هه‌موان كردبێت به‌ روسیاى تازه‌ هاوپه‌یمان و ئه‌مریكاى هاوپه‌یمانى دێرینیشیه‌وه‌. پێده‌چێت پێش ئه‌م سه‌ركێشییه‌ پڕ مه‌ترسیه‌ى كارى بۆ ئه‌مه‌ كردبێت، كاتێك چووه‌ مۆسكۆ و له‌گه‌ڵ ڤلادیمێر پوتین سه‌رۆكى روسیا ئاشته‌وایى كرد و دوایى فڕیى بۆ ئێران و داواى نێوه‌ندگیریى لێكرد له‌گه‌ڵ رژێمه‌كه‌ى دیمه‌شق و بنالى یه‌ڵدرم-ى سه‌ره‌ك وه‌زیرانه‌كه‌یى راسپارد كه‌ لێدوان بدات ده‌رباره‌ى قبووڵكردنى مانه‌وه‌ى ئه‌سه‌د، هه‌روه‌ها به‌ ته‌واوى ئاساییكردنه‌وه‌ى په‌یوه‌ندییه‌كانى خۆى له‌گه‌ڵ ته‌ل ئه‌بیب-ى هاوپه‌یمانى كورد دا.

سه‌رسامیه‌كه‌ وه‌سفكردنێكى وردترى كاردانه‌وه‌ى هه‌موو ئه‌و لایه‌نانه‌یه‌ كه‌ گلاونه‌ته‌ قه‌یرانه‌كه‌ى سوریاوه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌م (قه‌ڵغان)ه‌ توركیه‌دا. زیاده‌ڕۆیى ناكه‌ین ئه‌گه‌ر بڵێین كه‌ هه‌ندێكیان هێشتا ئه‌و شۆكه‌ به‌رینه‌داون، ئینجا له‌ كوێ پلانى چۆنیه‌تى له‌گه‌ڵداهاتنه‌وه‌ى، به‌ خراپ یان به‌ باش، دابنێت. هه‌موو خۆیان مه‌ڵاسداوه‌، یان بابڵێن ئه‌و كاردانه‌وه‌ ئاشكراو دزه‌كردوانه‌ ئه‌میان لێ هه‌ڵده‌هێنجرێت.

ته‌نگژه‌كه‌ى ئه‌مریكا، بێ بێگومان، له‌ ته‌نگژه‌ى هه‌موو ئه‌وانیتر قوڵتره‌، چونكه‌ كاتێك سه‌رۆك ئه‌ردۆغان پێش له‌شكركێشیى هێزه‌كانى و داگیركردنى خاكى سوریا ئه‌مریكیه‌كانى سه‌رپشك كرد له‌ نێوان هه‌ڵبژاردنى وڵاته‌كه‌ى (توركیا) و كورددا، ئه‌وه‌بوو ئه‌مریكا دووه‌م (كورد) ى هه‌ڵبژارد، چونكه‌ به‌ڕاى ئه‌مریكیه‌كان كورد جه‌نگاوه‌رى ئازان و ده‌كرێت له‌ جه‌نگى دژى (ده‌وڵه‌تى ئیسلامى)دا پشتیان پێببه‌سترێت و لێوه‌شاوه‌یى و تواناى به‌رزى خۆیان سه‌لماند كه‌ نه‌یانهێشت كوبانى بكه‌وێت و هه‌روه‌ها جارێكى تریش دووباره‌ سه‌لماندیانه‌وه‌ كاتێك شارى مه‌نبه‌ج-یان له‌ چنگى ئه‌م (ده‌وڵه‌ته‌) ده‌رهێنا و هه‌روه‌ها گره‌وى ئه‌وه‌یشیان له‌سه‌ر كردووه‌ كه‌ گه‌وره‌ترین رۆڵیان هه‌بێت له‌ شه‌ڕه‌ نزیكه‌كه‌ى (ره‌ققه‌)دا. 

گه‌وره‌ترین تاقیكردنه‌وه‌یه‌ك ئێستا رووبه‌ڕووى ئه‌مریكا ده‌بێته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ره‌نگه‌ وه‌ك هاوپه‌یمانێك و دواى ئه‌و هه‌موو خزمه‌ته‌ى كه‌ ئه‌م هاوپه‌یمانه‌ له‌ ماوه‌ى چه‌ند مانگێكى دیاریكراودا پێشكه‌شى كرد، قوربانیى به‌ كورد بدات و مل بۆ ئه‌و واقیعه‌ تازه‌یه‌ كه‌چ بكات كه‌ سه‌رۆكى توركیا له‌ جرابلوس-دا سه‌پاندوویه‌تى. 

جۆ بایدن جێگرى سه‌رۆكى ئه‌مریكا كه‌ پێش دوو هه‌فته‌ سه‌ردانى ئه‌نقه‌ره‌ى كرد، ئاڵاى سپیى خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دانى بۆ توركه‌ خانه‌خوێكانى هه‌ڵكرد و داواى لێبوردنى لێكردن كه‌ دره‌نگ سه‌ردانى كردوون، هه‌روه‌ك هه‌ڕه‌شه‌ى ئه‌وه‌یشى له‌ كورده‌كان كرد كه‌ پشتیوانیه‌كانى بۆیان راده‌گرێت ئه‌گه‌ر به‌ده‌نگ داواكاریه‌كه‌ى ئه‌ردۆغانه‌وه‌ نه‌چن و نه‌كشێنه‌وه‌ بۆ خۆرهه‌ڵاتى فورات. له‌ هه‌مانكاتدا پشتگیریى له‌ تێڕوانینى توركیا كرد له‌ سوریا و تێگه‌یشتنى خۆیى بۆ ترسه‌كانى توركیا ده‌ربڕى. 

ئێستا ئه‌وله‌ویاتى جه‌نگ له‌ سوریادا به‌خێرایى ده‌گۆڕێت, چونكه‌ دواى ئه‌وه‌ى كه‌ ئاڵابووه‌ له‌ناوبردنى (ده‌وڵه‌تى ئیسلامى) به‌و ئیعتیباره‌ى مه‌ترسییه‌ گه‌وره‌كه‌یه‌، ئێستا ته‌ركیزى له‌سه‌ر رێگرتنى ویستى كورده‌ له‌ دامه‌زراندنى ناوچه‌یه‌كى سه‌ربه‌خۆ به‌درێژایى سنووره‌كانى سوریا و توركیا. به‌ مانایه‌كى دى ئێستا له‌به‌رده‌م چه‌ندین ئه‌وله‌ویاتى جۆراوجۆر و جیاواز و له‌ هه‌ندێك كاتدا تێكچڕژاوداین.  

سوپاى سوریاى ئازاد و گروپه‌ (میانڕه‌و) و (ئیسلامى)یه‌كانیشى، كه‌ به‌ پشتیوانیى عه‌ره‌بى و ئه‌مریكى بۆ رووخانى رژێمى سوریا دامه‌زرا، رۆڵى ئه‌ویش ده‌گۆڕێت، ئه‌وانیش لانیكه‌م له‌ ئێستادا بوونه‌ته‌ پاشكۆى سوپاى توركیا و به‌شێكیان له‌ پێناو ئامانجه‌كانى توركیا و ئه‌جێنداى ئیقلیمیى توركیادا ده‌جه‌نگن كه‌ شكستپێهێنانى كورد و پرۆژه‌ جیاخوازیه‌كه‌یان له‌ ریزى پێشه‌وه‌ى كاره‌كانیدایه‌.

پرۆسه‌ى (قه‌ڵغانى فورات) كه‌ سه‌ركردایه‌تى توركیا ده‌ستیداوه‌تێ، به‌ ئومێدى سه‌پاندنى چه‌ند واقیعێكى تازه‌یه‌، دیارترینیان دامه‌زراندنى بنكه‌یه‌كى سه‌ربازییه‌ له‌ جرابلوس وه‌ك ئه‌وه‌ى كه‌ له‌ ناوچه‌ى باشیك-ى نزیك موسڵ دایناوه‌ و ئێستا به‌خێرایى كارده‌كرێت بۆ دروستكردنى فڕۆكه‌خانه‌یه‌ك و پێگه‌یه‌كى هه‌میشه‌یى سه‌ربازى, ئه‌م بنكه‌ سه‌ربازییه‌ى سه‌ر خاكى سوریایش، هاوشێوه‌ى ده‌سته‌خوشكه‌كه‌ى له‌سه‌ر خاكى عێراق، به‌رده‌وامى ده‌بێت و لانابرێن مه‌گه‌ر به‌ شه‌ڕێكى خوێناوى.

ئه‌وه‌ى جێى سه‌رنجه‌ ئه‌وه‌بوو كه‌ له‌ داگیركردنى شارى جرابلوسدا هێزه‌كانى توركیا هیچ زیانێكیان به‌رنه‌كه‌وت جگه‌ له‌ تێكشكاندنى تانكێك و كوژرانى ته‌نیا یه‌ك سه‌رباز، ئیتر تووشى هیچ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌كى هێزه‌كانى (ده‌وڵه‌تى ئیسلامى) نه‌بوون كه‌ به‌ره‌و شارى (ئه‌لباب)ى ته‌نیشتى پاشه‌كشه‌یان كرد. ئه‌مه‌یش چه‌ندین پرسیار دێنێته‌ ئاراوه‌ ده‌رباره‌ى ئه‌و لێكگه‌یشتن و هاوئاهه‌نگییه‌ نهێنیانه‌ى كه‌ له‌م باره‌یه‌وه‌ كراون و پێیگه‌یشتوون.

له‌وانه‌یه‌ به‌ڕێز ساڵح موسلیم سه‌ركرده‌ى پارتى یه‌كێتى دیموكراتیى كوردستانى سوریا راست بكات كاتێك بڕواى خۆى وا راگه‌یاند كه‌"داگیركردنى جرابلوس له‌لایه‌ن سوپاى توركیاوه‌ بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى داعش نییه‌ به‌ڵكو بۆ كورده‌". له‌ هه‌مانكاتدا نایشزانین كه‌ ئاخۆ راست ده‌كان یان نا كاتێك كه‌ هۆشداریى دایه‌ توركیا و وتى:"زیانێكى زۆر ده‌كات له‌ زۆنگاوى سوریادا"، به‌تایبه‌ت كه‌ ئه‌وه‌بوو سه‌رۆك ئه‌ردۆغان ده‌ستبه‌جێ و بێ ئه‌وه‌ى ناوى بێنێت، وه‌ڵامى دایه‌وه‌ و وتى"هه‌ندێك كه‌س ته‌حه‌دامان ده‌كه‌ن و پێمان ده‌ڵێن ئه‌وه‌ى رووده‌دات زیانێكى گه‌وره‌مان پێده‌گه‌یه‌نێت، منیش پێیان ده‌ڵێم ده‌بێت بیر له‌وه‌بكه‌نه‌وه‌ كه‌ به‌سه‌ریاندا دێت".

هه‌ردوولایان زه‌ره‌رمه‌ند ده‌بن له‌م جه‌نگه‌دا كه‌ تێیكه‌وتوون، چونكه‌ جه‌نگه‌كه‌ درێژه‌ده‌كێشێت و لایه‌نى دیكه‌یش به‌ راسته‌خۆ بێت یان به‌ له‌برى تێیده‌كه‌ون و زه‌حمه‌ت ده‌بێت بۆ هیچ لایه‌نێك كه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندى خۆیى یه‌كلابكاته‌وه‌. باشترین نمونه‌یشمان هه‌یه‌ بۆ ئه‌م جه‌نگه‌ى كه‌ ماوه‌ى پێنج ساڵه‌ له‌ سوریادا هه‌ڵایساوه‌. به‌ڵام وایده‌بینین كه‌ ره‌نگه‌ زیانه‌كانى توركیا و حكومه‌تى ئه‌نقه‌ره‌ گه‌وره‌تر و كاریگه‌رتر بن، چونكه‌ توركیا ده‌وڵه‌تێكى گه‌وره‌ى ئیقلیمیه‌ و زۆرى هه‌یه‌ تا له‌ده‌ستى بدات، هه‌م له‌ڕووى مادى و هه‌م له‌ڕووى مرۆییه‌وه‌ و هه‌م له‌ڕووى ئیقلیمیشه‌وه‌. به‌ڵام زیانى ركه‌به‌ره‌ كورده‌كه‌ى ره‌نگه‌ كه‌متر بێت، چونكه‌ نه‌ ده‌وڵه‌تى هه‌یه‌ و نه‌ ئابورى و ماوه‌ى هه‌شتا ساڵه‌ به‌جۆرێك له‌ جۆره‌كان له‌جه‌نگدا ده‌ژین.  

ره‌نگه‌ ئه‌ردۆغان سه‌ركه‌وتووبووبێت له‌ هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنى روس و ئێرانیه‌كان و هه‌روه‌ها ره‌نگه‌ له‌ حكومه‌تى سوریایشدا، به‌ڵام به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌مریكا كوردى خه‌ڵه‌تاند و كردنیه‌ قوربانى، فرۆشتنى به‌ توركه‌كان له‌ پێناو به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانى خۆیدا، یاخود هیچ نه‌بێت به‌شێوه‌یه‌كى سه‌ره‌تایى وادیاره‌. ئه‌مه‌یش به‌لاى ئێمه‌وه‌ چاوه‌ڕوانكراو بوو چونكه‌ پێشتریش هه‌مان فێڵى له‌گه‌ڵ نزیكترین هاوپه‌یمانه‌ عه‌ره‌به‌كانیدا كردووه‌، به‌تایبه‌تییش له‌ ناوچه‌ى كه‌نداو. دیاره‌ ته‌نیا لایه‌نێكى ناوچه‌كه‌ كه‌ له‌ فێڵى ئه‌مریكا و له‌ لێدانى له‌پشته‌وه‌ قوتارى بووه‌، ئیسرائیلى هاوپه‌یمانیه‌تى.

به‌داخه‌وه‌، كوردیش وه‌ك عه‌ره‌ب په‌ند و وانه‌ له‌ مێژوو وه‌رناگرن و هه‌موو جارێك ده‌كه‌ونه‌ هه‌مان چاڵه‌وه‌. به‌دوورى نازانین توركیایش به‌م زوانه‌ بچێته‌ پاڵیان، چونكه‌ داگیركردنى جرابلوس و ره‌نگه‌ مه‌نبه‌ج و به‌دوایشیدا ئه‌لباب، سه‌ره‌تاى نوغرۆبوونى توركیا بێت له‌و زۆنگاوه‌ خوێناویه‌دا كه‌ ناوى سوریایه‌.

شۆڕشى سوریا له‌ پێناوى چاكسازیى دیموكراسیانه‌ و ئازادیى و دادپه‌روه‌ریى كۆمه‌ڵایه‌تى به‌رپا بوو، كه‌ دواتر چه‌كدار كرا یان هه‌ندێكیان چه‌كداركران به‌ هاندانى عه‌ره‌ب و ئه‌مریكا بۆ رووخاندنى رژێمى دیكتاتۆرى، به‌ڵام ئێستا گۆڕان یاخود هه‌ندێك له‌ گرنگترین گروپه‌كانى گۆڕان بۆ چوونه‌ ناو جه‌نگێكى ئیقلیمیى ئه‌وانى دیكه‌وه‌ و ئێمه‌ لێره‌دا بێ پێچ و په‌نا مه‌به‌ستمان توركیایه‌.

كۆتاییه‌كى ئازاربه‌خشى پڕ له‌ مه‌ترسییه‌، نازانین ئاخۆ ئه‌م كۆتاییه‌ پێشبینیكراو بووه‌ له‌ زیهنى ئه‌وانه‌دا كه‌ پشتیوانییان كرد و هانده‌رى بوون و یه‌كه‌م و دووه‌م و دوا بۆمب و گولـله‌یان ته‌قاند؟.

هه‌میشه‌ سه‌ره‌تا و ده‌ستپێكه‌كان ده‌زانرێن، به‌ڵام ئه‌وه‌ى كه‌ پێى هه‌ڵده‌ستێت ته‌حه‌كوم به‌ په‌ره‌سه‌ندنه‌كانیه‌وه‌ ناكات، یان ته‌حه‌كوم به‌و كۆتاییانه‌وه‌ ناكات كه‌ پێیده‌گات. نموونه‌كانیش له‌سه‌ر ئه‌مه‌ زۆرن.

نووسینى: عه‌بدولبارى عه‌توان
سه‌رچاوه‌: ره‌ئیولیه‌وم
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure