ڕۆژئاوا دەتوانێت بوركینی یان دیموكراسی هەبێت بەڵام ناتوانێت هەردووكیانی هەبێت

بۆچوون / بیروڕا :: 29/08/2016

وەرگێڕانی: شاد ئازاد
سەرچاوە: فۆرین پۆڵسی

هەندێك چیرۆك هەن، هەم كۆمیدیای ناوچەیین هەم تراژیدیای نەتەوەین، لەڕواڵەتدا گرنگییەكی ئەوتۆیان نیە واتە بە مەزەندەكردنی چاو هەرگیز مەسەلەیەكی گرنگ نیە بەڵام لە بنچینەدا  گرنگییەكی قوڵیان تێدا بەدی دەكرێت، قەدەغەكردن و دواتر ڕێگەپێدانی بوركینی لە فرەنسا جۆرێكە لەو چیرۆكانە. 


دوای پەلامارە تیرۆریستییەكەی داعش لەشاری نیسی فرەنسا، پاش ئەوەی شۆفێرێكی بارهەڵگرێك ژمارەیەك كەسی بێتاوانی كرد بە ژێرەوە لە شوێنێكی نزیك كەنار دەریایی شارەكە لەكاتێكدا خەڵكەكە خەریكی ئاهەنگ گێڕان بوون، سیاسەتمەدارە ناوخۆییەكان دەیانویست كارێك بكەن یاخود هەڵوێستێك وەربگرن، بەڵام كارێكی گرانە بۆ سەرۆكی شارەوانی شارۆچكەیەكی بچوك كە بتوانێت شەڕ لە دژی داعش ڕابگەیەنێت، لیۆنێل لوكا سەرۆكی شارەوانی ناوچەی ڤیلیونیڤ لوب لە باشووری فرەنسا، بوو بە سونبولی چارەسەری كێشەكە، لەبەرئەوەی داعش ئەو كەسانەی لە نزیك كەنار دەریا تیرۆركرد، بۆیە لوكا چارەسەرێكی سەرسوڕهێنەری دۆزییەوە بە قەدەغەكردنی لەبەركردنی جلوبەرگی بوركینی ( جلوبەرگی بوركینی، جلوبەرگی مەلەی موسڵمانەكانە لەكەنار دەریاكان، یارمەتی خانمان دەدات بەبێ ئەوەی قژیان دەربكەوێت مەلە بكەن).


14 شارۆچكە بە خێرایی بڕیارەكەیان جێبەجێكرد و پۆلیسیش بە بەكارهێنانی هێز بڕیارەكەی جێبەجێكرد، بڕیارەكە لەلایەن سەرۆكی پێشوی فرەنسا نیكۆلا ساركۆزی و مارین لا پێن ئەندامی پارتی نەتەویی فرەنسییەوە پەسەند كرا، بەپێی زانیارییەكانی پەیمانگای بیروڕای فرەنسی كە پەیمانگایەكی ڕێزلێگیراو و باوەڕپێكراوی فرەنسایە، تەنیا 6 لەسەدی خەڵكی فرەنسا لەگەڵ ئەوەدان لەبەركردنی جلوبەرگی بوركینی ڕێگەپێدراوبێت لە كەنار دەریاكان، ئەمە لەكاتێكدا 64 لە سەدیان لەگەڵ قەدەغەكردنی بوركینیدا بوون. (30 لەسەدەكەی تر بێلایەنیان هەڵبژاردووە).

بێگومان ئەم ئەنجامە شتێكی سەیر نابێت دوای ئەوەی لە 18 مانگی ڕابردوودا 3 هێرشی تیرۆریستی لە فرەنسا ئەنجامدرا، ڕق لێبوونەوەی موسڵمانەكان بووەتە مەسەلەیەكی بەرجەستە لە كایەكانی ژیانی فرەنسیەكاندا. هەڵوێستە دوژمنکارییەکانی (لا پێن) بەرامبەر كۆچبەرە موسڵمانەكان بنچینەی داواكارییە سیاسییەكانی پێكهێنا، زۆر لە نێو خەڵكدا بەناوبانگبوو، چونكە لە زۆرینەی وڵاتانی ڕۆژئاوای ئەوروپا و ئەمریكای باكور و دەوروبەری، گەشەسەندنی ئەم ڕقە پاڵی بە سیاسییەكانەوە ناوە كە زیاتر بێلایەنیان هەڵبژاردووە بەرامبەر زیادبوونی سیاسەتە نالیبڕاڵیەكان.
لە فرەنسا، سەرهەڵدانی ئەم توڕەییانە چۆتە نێو هاوپەیمانێتییە ناپیرۆزەكان لەگەڵ تێگەیشتنە سنورداریەكەی فەرەنسا لە سكۆلاریزم (عەلمانیەت). لە ویلایەتە یەكگرتوەكان و ئەڵمانیا، جیاكردنەوەی ئاین و دەوڵەت، بنچینەكانی لیبڕاڵیەت لەو وڵاتانەدا دەچەسپێنێت بەوەی ڕێگا نادات ڕێگا بە سەپاندنی بیروباوەڕە ئاینییەكان بدرێت بەسەر هاوڵاتیاندا. بە واتەیەكی دیكە، داواكارییە سیاسیەكان كار بۆ پاراستنی خەڵكی ئاسایی دەكەن لە زۆرەملێیی ئایین كە چ لەلایەن كەسەوە یان لەلایەن دەوڵەتەوە بەسەریاندا بسەپێت. بە پێچەوانەوە سكۆلاریزمی فرەنسی، زۆرترین جۆرەكانی ئاینی لە ژینگەی كۆمەڵگاكەیدا كۆكردۆتەوە، هەر هەوڵێك لە ڕوونی ئاین لەم كۆمەڵگایەدا، لەم ڕوانینەوە، هێرشێكی تەواوە لەسەر بەها پیرۆزەکانی سكۆلاریزم.
لەبەرئەوەی زیاتر لەچاوی بینەرەوە ڕاستیەكان دەردەكەون، ئەم بنەمایە هەمیشە ئازادی موسڵمانەكانی فرەنسای زیاتر لە مەسیحییەكان سنووردار كردووە. لەم وڵاتەدا  جلوبەرگی ڕاهیبی (نون) وەكو جلوبەرگێكی نەریتی لەو وڵاتەدا دادەنرێت، لەكاتێكدا ژنێك ئەگەر بە لەچكەوە بچێتە دەرەوە بە ئاشكرایی وەكو ئیمپریالیزمێك لە ژێر ناوی ئیسلامدا لە ژینگەی ئەو وڵاتەدا پیشان دەدرێت: پێویستە ڕێگە بە پۆشینی پەچە بدرێت لە قوتابخانەكاندا؟ (نەخێر) پێویستە داپۆشینی دەموچاو ڕێگەپێدراوبێت لە كۆمەڵگادا؟ (نەخێر) ڕێگەپێدراوە بۆ چێشتخانەكان تەنیا گۆشتی حەڵاڵ پێشكەش بكەن؟ (دوبارە نەخێر).
بەڵام سەرەڕای ستانداردە سەیرەكانی بنەما توندڕەوییەكانی فرەنسی دەربارەی سكۆلاریزم، قەدەغەكردنی بوركینی زۆر بوو، ئەحیدە زانێتی كە دیزاینەری جلوبەرگی ئیسلامییە لە لێدوانێکیدا بۆ ڕۆژنامەی گاردیان ئاماژەی بۆ ئەوەکردبوو، ئازادی بدەن بە خانمان، نەک بۆ پشتگوێخستنی". هۆكاری ئەم قسانەی ئەحیدە برازاكەی بوو كە دەیویست یاری بالە بكات بێ ئەوەی ڕێگری لێبكرێت كە لەچك بپۆشێت، ئەحیدە جلوبەرگێكی نوێی دروستكرد كە وای لە خانمان كرد بتوانن قژیان دابپۆشن بۆ ئەوەی هەست بە ئاسوودەیی بكەن لە كاتێكدا وەرزش دەكەن. وەكو ئەوەی ڕەخنە لە قەدەغەكردنی بوركینی بەزووی دركی پێكرا، بینینی بوركینییەك وەكو تەكبیری جیهادییەك پێش تەقەكردن یان خۆتەقاندنەوە شتێكی پڕوپوچ و بێمانایە و لایەنی كەم شێوەیەكی سنگ فراوانی دەدات بە ئیسلام بەرامبەر ئەم تۆمەتانە، ئەم بیركردنەوەیە هاوشێوەی ئەو كەسەیە كە فەرماڕەوایی ئایدۆلۆژیای سعودیە دەكات، ڕێگە بە خانمان نادات لەكەنار دەریا مەلە بكەن بە هیچ شێوەیەك.
كاتێك فرەنسا پۆشینی پەچەی لە قوتابخانەكاندا قەدەغەكرد، ئەمە لەوانەیە بەلایەنی كەمەوە بانگەشەی ئەو ڕاستیە بێت كە هەندێك لەو خوێندكارانە لە ژێر فشاری خانەوادەكەیاندا قژیان دادەپۆشن. كاتێك فرەنسا بوركینی قەدەغەكرد (ئەو هەنگاوەی لە ئێستادا ئەڵمانیا هەوڵدەدات چاوی لێبكات)، دەتوانێت لانی كەم خاڵێك بێت بۆ ئەو ڕاستییەی داپۆشینی هەموو جەستە وێنەی مەترسیەكی ئەمنی دروست دەكات. ئەو وردە بێلایەنیە تەنكەی لیبڕاڵی لەبەردەستدا نەبوو بۆ قەدەغەكردنی بوركینی. ژەهری توندڕەوی یەكێكی ترە لەو هەڕەشانەی كەلەپشت ئەو هەموو سنورداركرنەی موسڵمانەكانی فەرەنساوەیە كە لە كۆتایدا بە كرانەوە كۆتاییان هات.
دەستەبژێرە سیاسیەكان لە زۆرینەی دیموكراتیە لیبڕاڵەكاندا لەمەودوا زیاتر ڕووبەڕووی بڕیارە درامیەكان دەبنەوە كەلەلایەن دادگای دەستووری وڵاتەوە دەردەچێت: دەتوانن ئاگاداربن لە توڕەییەكانیانی مافەكانیان _ گۆڕینی وڵاتەكانیان بۆ شوێنێك كە تێیدا خەڵك درك بە مافە کەسییەکانی خۆیان بكەن، پێشێلكارییەكی ڕاست و ڕێكە. یان دەتوانن سیستمی سیاسی لە ڕوانینی خەڵك جیابكەنەوە بە پێدانی زیاتری هێز بە دادگاكانی دەستوریی و پەیمانگای سەربەخۆی بیرۆكراتی و ڕێكخراوە جیهانیەكان – گۆڕینی وڵاتەكانیان بۆ شوێنێك كە مافی تاكی تێیدا بەرز ڕاگیراوبێت بەڵام بۆچوونی خەڵك بە پشتگوێ خراوی بەجێدەهێڵدرێت. یەك ڕێگا بێت یان چەند ڕێگایەكی دیكە، دیموكراتی لیبڕاڵی لە ژێر ئابڵوقەدا لەزیادبووندایە. لە چەند ساڵی داهاتوودا، ئەگەر زۆرە  بۆ توخمە سەرەكییەكانی شیببێتەوە و ڕووبەڕووی بژاردە تراژیدیەكانمان بكاتەوە لە نێوان دیموكراسی لیبڕاڵی( دیموكراسی بەبێ ماف) و لیبڕاڵی نادیموكراتیەت (یاخود ماف بەبێ دیموكراسی).
لەدوای هەموو خراپی و كاولكارییەكان، قەدەغەكردنی بوركینی بە شێوەیەكی كاتی لایەنێكی گاڵتەجاڕی هەیە، ئەم بابەتە باشترین ڕێگا بوو بۆ ڕۆژنامەنووسان بۆ ئەوەی ڕۆژە مردووەكانی هاوینی پێ بەڕێ بكەن. قەدەغەكردن و دواتر ڕێگەپێدانی بوركینی ئاماژە بەو ڕاستییە دەكات كە ئەم كێشەیە دڵی ململانێ سیاسییەكانە كە پێناسەی ئەم سەردەمە دەكەن. 

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure