روسیا و موحافیزكاریى ئه‌مریكا

بۆچوون / بیروڕا :: 18/08/2016

وه‌رگێڕان: د. شێركۆ عه‌بدوڵـڵا
هه‌تا هه‌ره‌سهێنانى یه‌كێتى سۆڤیه‌ت له‌ ساڵى 1991 دا، یه‌كێك له‌ خاڵه‌ جه‌وهه‌ریه‌كانى بیرى موحافیزكاریى له‌ ئه‌مریكادا ئه‌نتى كۆمۆنیزم بوو. ئه‌نتى كۆمۆنیزم بریتى بوو له‌ مه‌یلى دژه‌ سۆڤیه‌ت و ئه‌ویش بریتى بوو له‌ مه‌یلى دژه‌ روسى. یه‌كێك له‌ ره‌خنه‌ گه‌وره‌كانى موحافیزكاران له‌ لیبراڵه‌كان ئه‌وه‌ بوو كه‌ هه‌ڕه‌شه‌كانى یه‌كێتى سۆڤیه‌ت به‌ كه‌م ده‌گرن. باڵى راست باڵى چه‌پى وا ده‌بینى كه‌ زیاد له‌ پێویست ئاماده‌یه‌ بۆ رازیكردنى سۆڤیه‌تیه‌كان سازش له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌ بنه‌ڕه‌تى و پڕه‌نسیپه‌كانى ئه‌مریكا بكه‌ن.

له‌ ساڵى 1991 ه‌وه‌ بیرى موحافیزكاریى ئه‌مریكا به‌ شێوه‌یه‌كى وا پارچه‌پارچه‌ بووه‌ كه‌ شتێكى كه‌مى له‌و بزووتنه‌یه‌ ده‌چێت كه‌ رۆناڵد رێگان رابه‌رایه‌تى ده‌كرد. به‌هه‌رحاڵ، له‌ ناو ئه‌و هه‌موو پارچانه‌دا سه‌رنجڕاكێشترین و نامۆترین پارچه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مه‌یلى به‌لاى روسیادا ده‌چێت و  پشتگیریى له‌ ڤلادیمێر پوتین-ى سه‌رۆكى روسیا ده‌كات. من ته‌نیا باسى دۆناڵد ترامپ ناكه‌م، هه‌رچه‌نده‌ له‌ وتاره‌كه‌یدا ده‌رباره‌ى ئاسایشى نه‌ته‌وه‌یى به‌ڕاشكاوى داواى دروستكردنى په‌یوه‌ندیى كرد له‌گه‌ڵ روسیادا بۆ دژایه‌تیكردنى تیرۆریزمى ئیسلامى. به‌ڵكو من باسى ئه‌و باڵه‌ى كۆنزێرڤاتیزم ده‌كه‌م كه‌ روسیا ته‌نانه‌ت له‌ ژێر رابه‌رایه‌تى پسپۆرێكى پێشووى ده‌زگاى (كه‌ى جى بى) و ئه‌ندامێكى پارتى كومونیست، وه‌ك دوژمنێكى ستراتیژى یاخود هه‌ڕه‌شه‌یه‌كى ئه‌خلاقى نابینێت بۆ سه‌ر ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ پێیوایه‌ ده‌توانرێت بكرێته‌ هاوپه‌یمان.

یه‌كێك له‌ هۆكاره‌كانى ئه‌م سه‌رهه‌ڵدانى نه‌وه‌یه‌ك له‌ جیهادى ئیسلامییه‌، كه‌ جڵه‌وى بۆ تیرۆر شلكردووه‌ له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان و ئه‌وروپا. هه‌ڕه‌شه‌ى هێزى روسیا وه‌ك هه‌ڕه‌شه‌یه‌كى دوور ده‌رده‌كه‌وێت. به‌ڵام هه‌ڕه‌شه‌ى تیرۆریزمى ئیسلامى به‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كى نزیك دێته‌ به‌رچاو. ئه‌م هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ سه‌ر روسیا و هه‌روه‌ها بۆ سه‌ر ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانیش. روسیه‌كان چه‌ندین ساڵ به‌ر له‌ 11ى سێپته‌مبه‌ر له‌ شه‌ڕدا بوون له‌گه‌ڵ موسڵمانه‌ جودایخوازه‌كان له‌ چیچاندا. له‌ راستیدا كاتێك كه‌ پوتین هاته‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات زۆر بێبه‌زه‌ییانه‌ ئه‌و جه‌نگه‌ى تازه‌ كرده‌وه‌ و تا ئه‌ندازه‌یه‌كى زۆر توانى ناوچه‌كه‌ ئارام بكات.

تیۆرییه‌ك هه‌یه‌ ده‌ڵێت دوژمنى دوژمنم دۆستمه‌. ئه‌و موحافیزكارانه‌یش هه‌ر به‌ هه‌مان شێوه‌ زیاتر فۆكه‌سیان خسته‌ سه‌ر ئایدیۆلۆژیا نه‌ك ستراتیژ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ دوژمنایه‌تیه‌ ئه‌خلاقیه‌كه‌یان به‌رامبه‌ر به‌ كۆمۆنیزم گواسترایه‌وه‌ بۆ جیهانى ئیسلامى. ئه‌مانه‌ كه‌ ده‌بینن لیبراڵه‌كان به‌ هه‌مان شێوه‌ وه‌ڵامیان ناده‌نه‌وه‌، به‌ هێزتر ده‌بن. هه‌روه‌ك چۆن موحافیزكاره‌كان به‌ پێچه‌وانه‌ى سیاسه‌تى لیبراڵه‌كانه‌وه‌ له‌ دژایه‌تیكردنى سۆڤیه‌تیه‌كانه‌وه‌ به‌ره‌و هاوكاریى ده‌ڕۆن له‌گه‌ڵیاندا، لیبراڵه‌كانیش هه‌مان هه‌ڵوێست ده‌رده‌بڕن له‌به‌رامبه‌ر ئیسلامدا. 

موحافیزكاره‌كان، روسیا وه‌كو نه‌ته‌وه‌یه‌ك ده‌بینن كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ى ئیسلامییان له‌ ناو سنووره‌كانى خۆیاندا نه‌هێشتووه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ هیچ پاساوێك دروست ناكات بۆ ئه‌و رێوشوێنانه‌ى كه‌ گرتوویانه‌ته‌به‌ر بۆ له‌ناوبردنیان. كاتێك كه‌ ته‌ماشاى پوتین ده‌كه‌ن كابرایه‌ك ده‌بینن رووبه‌ڕووى دوژمنه‌كه‌ بووه‌ته‌وه‌ و توانیویه‌تى ئه‌وه‌ى ده‌یه‌وێت بیكات. تاكڕه‌وێتى و سه‌ركوتكردنى ئازادیى به‌ نیشانه‌یه‌كى به‌هێزى ئه‌و ده‌زانن. به‌لاى ئه‌م باڵه‌وه‌، جیهان شوێنێكى زۆر ترسناكه‌ و هێز له‌وه‌دایه‌ كه‌ كارى راست بكه‌یت. ئه‌گه‌ر له‌ ئاكامى ئه‌نجامدانى كاره‌ راسته‌كه‌دا، ئازادیه‌كان كه‌مببنه‌وه‌، كه‌مبوونه‌وه‌كه‌ ئه‌و نرخه‌یه‌ كه‌ پێویسته‌ له‌ پێناوى ئاساییش و سه‌لامه‌تیدا بدرێت.

ئه‌مه‌ هه‌روه‌ك ئه‌و كاردانه‌وه‌یه‌ بوو كه‌ له‌به‌رامبه‌ر كۆمۆنیزمدا ده‌ركه‌وت. كاتێك كه‌ رێگان باسى ئیمپراتۆریه‌تى شه‌ڕى ده‌كرد، زۆر به‌ساده‌یى راستییه‌كى راده‌گه‌یاند كه‌ خه‌ڵكه‌كانى دیكه‌ ده‌ترسان ئاشكراى بكه‌ن كاتێك باراك ئۆباما یان جۆرج بوش نه‌یانویست ناوى دوژمنه‌كه‌ بهێنن كه‌ تیرۆریزمى ئیسلامییه‌، له‌ راستیدا ئه‌وان ناپاكییان ده‌رهه‌ق به‌ وڵات ده‌كرد. ئه‌م باڵه‌ كۆنزێرڤاتیڤه‌، پوتین وه‌كو پیاوێك ده‌بینێت كه‌ شایسته‌ى ئه‌وه‌یه‌ شوێن پێى هه‌ڵبگیرێت، چونكه‌ ده‌زانێت دوژمنه‌كه‌ كێیه‌ و ئاماده‌یه‌ وردوخاشی بكات. له‌به‌رئه‌وه‌، به‌ بۆچوونى ئه‌وان، هاوپه‌یمانى به‌ستن له‌گه‌ڵ روسیاى پوتیندا وه‌ك ئه‌و هاوپه‌یمانى به‌ستنه‌ ماقووڵه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كێتى سۆڤیه‌تى ستالیندا كرا دژى ئه‌ڵمانیاى نازى. دوژمنى دوژمنه‌كه‌ت دۆستته‌.

باسى ئه‌وه‌م كرد كه‌ به‌لاى ئه‌م باڵه‌وه‌، ئایدۆلۆژیا له‌ ستراتیژ گرنگتره‌، له‌ پێناسه‌كردنى به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كاندا ئایدۆلۆژیا زاڵه‌ به‌سه‌ر بیركردنه‌وه‌یاندا، به‌ڵام كه‌ دوژمنه‌كه‌یان پێناسه‌كرد، ستراتیژیان بریتی ده‌بێت له‌وه‌ى هاوپه‌یمانى به‌ستن له‌گه‌ڵ هه‌ر كه‌سێكدا پێویست بێت بۆ له‌ناوبردنى ئه‌م هێزه‌ خراپه‌ شه‌ڕانیه‌.
ئاماده‌ن له‌گه‌ڵ هه‌ركه‌سێكدا هاوكاریى بكه‌ن كه‌ ئاماده‌بێت دژى دوژمنه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ بوه‌ستێت.

له‌ راستیدا ئاستێكى قوڵتر له‌مه‌ش هه‌یه‌، ئه‌م جۆره‌ موحافیزكارانه‌ ناسیۆنالیستن، بڕوایان به‌ بێهاوتایى ئه‌مریكا هه‌یه‌. ئایدۆلۆژیاى ئه‌مریكا و هه‌م خه‌ڵكى ئه‌مریكا له‌لاى ئه‌وان تاقانه‌ و بێهاوتان، ئه‌مانه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ن، وه‌كو دۆناڵد ترامپ كه‌ له‌یه‌ككاتدا روسیایان لێ ده‌بێته‌ هاوڕێ و دژایه‌تى (ناتۆ) و (نافتا)یش ده‌كه‌ن. تاقه‌ پێوه‌ر كه‌ لاى ئه‌مان مانایه‌كى هه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ كامیان ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئاشكراكانى ده‌پارێزێت، وه‌ك ئاسایش و هه‌لى كار، له‌به‌ر ئه‌وه‌  دژایه‌تى باڵه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانى هه‌ردوو حزب ده‌كه‌ن كه‌ قوربانى ده‌ده‌ن به‌به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانى ئه‌مان.

سه‌رده‌مێك ئینته‌رناسیۆنالیزمى كۆمۆنیزمى هه‌بوو. ئێستا(ئینته‌ر ناسیۆنالێكى ناسیۆنال) خه‌ریكه‌ سه‌ر هه‌ڵده‌دات و پێكهاتووه‌ له‌و  نه‌ته‌وانه‌ى كه‌ به‌ بڕواى ئه‌وان، پێیان شه‌رم نییه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانى وڵاته‌كانى خۆیان بخه‌نه‌ سه‌روو به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانى وڵاتانى دیكه‌. ئه‌م وڵاتانه‌ هاوكاریى نێوده‌وڵه‌تى وه‌كو ئامرازێك ده‌بینن نه‌ك وه‌ك پره‌نسیپێك. له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئه‌مه‌یه‌ ڕایانده‌كێشێت بۆ لاى پوتین، پوتین نه‌ كۆمۆنیسته‌ نه‌ لیبڕاڵ، ئه‌و ناسیۆنالیستێكه‌ كه‌ روسیاى زیندووكرده‌وه‌ له‌ كاره‌ساته‌كه‌ى بۆریس یه‌ڵتسن و شكۆى بۆ وڵاته‌كه‌ى خۆى گه‌ڕانده‌وه‌. له‌به‌ر ئه‌مه‌ رێزى لێده‌گرن و پێیانوایه‌ كه‌سایه‌تیه‌كى ته‌مومژاوى نییه‌. 

كێشه‌ى ئه‌م تێڕوانینه‌ ئاشكرایه‌. ناسیۆنالیستى ئینته‌رناسیۆناڵ له‌ وشه‌سازیدا شتێكى دژ به‌یه‌كه‌، له‌ كاتێكدا كه‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ پوتین ناسیۆنالیسته‌، ئه‌مه‌ به‌و مانایه‌ نییه‌ كه‌ له‌ پێناسه‌كردنى به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانى روسایدا ئه‌مریكا به‌هه‌ڕه‌شه‌ نابینێت.

 هه‌تا دوژمنێكى ئاشكراو دیاركراوتر هه‌بێت ئه‌م بزوتنه‌وه‌یه‌ هاوئاهه‌نگ و یه‌كگرتوو ده‌بێت. له‌ڕاستیدا دوژمنه‌كه‌ پێناسه‌ى ده‌كات. كه‌ دوژمنه‌كه‌ نامێنێت، ته‌نیا هه‌ر یه‌ك شت ده‌مێنێته‌وه‌ ڕێنوێنیت بكات ئه‌ویش به‌رژه‌وه‌ندیى نه‌ته‌وه‌ییه‌ چۆن ئه‌م باڵه‌ پێناسه‌ى به‌رژه‌وه‌ندیى نه‌ته‌وه‌یى ده‌كات به‌بێ هه‌بوونى دوژمنێك؟.

ناڕوونى و ته‌مومژ له‌ تێڕوانینه‌كانى ئه‌م باڵه‌دا ئاشكران. من هیچ بزوتنه‌وه‌یه‌كى سیاسیم پێ شك نایه‌ت كه‌ له‌سه‌ر ئایدۆلۆژیا بنیاتنرابێت و به‌مه‌سه‌له‌ دژه‌به‌یه‌كه‌كان نه‌ته‌نرابێت. موحافیزكاره‌ ناسیۆنالیسته‌كان له‌ هیچكام له‌ ئێمه‌ زیاتر سه‌ریان لێ نه‌شێواوه‌. له‌وه‌ش گرنگتر ئه‌مانه‌ نوێنه‌رى باڵێكى گرنگى ناو ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانن. هه‌ندێكیان له‌یه‌ككاتدا هه‌م دژى ئیسلامن هه‌م دژى روسیا. ئه‌م باڵه‌ ئه‌مه‌ به‌ده‌ستدرێژییه‌كى جوان لێكده‌داته‌وه‌. سه‌ره‌تا له‌گه‌ڵ روسیادا ڕووبه‌ڕووى ئیسلام ببه‌ره‌وه‌ و پاشان ئه‌گه‌ر پێویستى كرد مه‌سه‌له‌كه‌ له‌گه‌ڵ روسیایش چاره‌سه‌ر بكه‌. له‌سه‌رده‌مێكى گونجاوتردا، ئه‌م باڵه‌ ده‌توانێت لایه‌نگرى زۆر كۆبكاته‌وه‌، هه‌ر له‌و سه‌ندیكایانه‌ى كه‌ ده‌ترسن كاره‌كانیان له‌ كیس بچێت و بڕۆن بۆ چین تا ئه‌و خه‌ڵكه‌ى له‌ تیرۆر و له‌لاوازى لیبڕالیزم ده‌ترسن تادوایى.

له‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ ئیئتیلافه‌ كۆنه‌كه‌ى ڕیگانه‌. له‌ڕاستیدا ڕیگان گرژى و ئاڵۆزییه‌كانى نێوان ئایدۆلۆژیا و سیاسه‌تى واقیعى خاوكرده‌وه‌، ئه‌و ڕقى له‌ كۆمۆنیزم بوو، به‌ڵام هاوكاریى له‌گه‌ڵ چیندا كرد. ڕیگان هه‌م بیرمه‌ندێكى ئایدۆلۆژى بوو هه‌م ناسیۆنالیستیش بوو،  ئه‌مه‌ سه‌رده‌مى پارچه‌پارچه‌بوون و نایه‌كگرتووییه‌ كاتێك كه‌ پاڵێوراوه‌كانى سه‌رۆكایه‌تى له‌لایه‌ن زۆرینه‌وه‌ بێزراون، ئیئتیلافه‌كان له‌م سه‌رده‌مانه‌دا دروست نابن. به‌ڵام ده‌توانرێت رووخسارى ئیئتیلافه‌كانى ئاینده‌ وێنا بكرێن، خۆشویستنى ڤیلادیمێر پوتین له‌لایه‌ن هه‌ندێك موحافیزكاره‌وه‌ تێبینیه‌كى گرنگه‌، نه‌ك له‌به‌رئه‌وه‌ى ده‌ره‌ئه‌نجامى زۆرى ده‌بێت، به‌ڵكو له‌به‌رئه‌وه‌ى كه‌ ئه‌و ئاڕاسته‌یه‌مان بۆ دیارى ده‌كات كه‌ له‌ ساڵانى ئایینده‌دا ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان رووى تێده‌كات. 

 

 

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure