ئایا پێویستە توركیا ناتۆ جێبهێڵێت؟

بۆچوون / بیروڕا :: 23/07/2016

دواڕۆژ

نووسینی: مەروان بشارە
سەرچاوە: ریەڵ كلیەر وۆڵد
وەرگێڕان: د. شێركۆ عەبدوڵـڵا
لەساڵی (1952)ەوە توركیا چووەتە پەیمانی ناتۆوە، ئەنكەرە وا سەیری ئەندامێتیی خۆی كردوە كە پێگەیەكی براوەی هەیە لەگەڵ هاوپەیمانەكانیدا، واتا مەسەلەكە بە قازانجی هەردوولایە، كە تیایدا ناتۆ ئاسایشی توركیا زامن دەكات و كار دەكات بۆ یەكبوونی توركیا لە كۆمەڵگەی ئەوروپا-ئەتڵەسیدا، لەبەرامبەردا توركیا ئەركەكانی خۆی بەجێدەهێنێت لە بەرگریكردنی لە بەرژەوەندیی هاوپەیمانەكانیدا.

 
بەڵام چەند ساڵی رابردوو گوشارێكی زۆر كەوتە سەر ئەو پەیوەندییە، چونكە ناتۆ دەریخست كە ناتوانێت یاخود نایەوێت نا ئارامییە ناوچەییەكانی دەرەنجامی سەرهەڵدانی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شامدا كە شەڕی ناوخۆی لەو دوو وڵاتەدا درەستكردووە، كار بكاتە سەر ئارامی و ئاسایشی توركیا.
پێدەچێت كودەتا شكستخواردووەكەی هەفتەی رابردوویش ئەو بێ‌ متمانەییەی نێوان توركیا و هاوپەیمانەكانی لە ناتۆدا، قوڵتر كردبێتەوە.
جۆن كیری وەزیری دەرەوەی ئەمریكا هۆشداریی دا لەوەی كە سوودوەرگرتنی خراپ لە كودەتاكە بۆ لاوازكردنی دیموكراسی و بەهێزكردنی دیكتاتۆری، رەنگە نرخەكەی ئەندامێتیی توركیا بێت لەپەیمانی ناتۆدا.
بەڵام بێ‌ گوێدانە ئەوەی كە ئاخۆ ئەم هۆشدارییەی ویلایەتە یەكگرتووەكان شتێكی جدییە-كە من پێموایە مەسەلەكە جدی نییە- پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئەنقەرە هەر بەبەشێك لە ناتۆ دەمێنێتەوە، بەتایبەت پاش ئەوەی كە هەموو هەوڵەكانی بۆ بوون بە ئەندام لە یەكێتی ئەوروپا، شكستیهێناوە.
واقیعی مەسەلەكە- ئایا بنكە سەربازیەكانی توركیا پاش هەوڵە كودەتاییەكە سەلامەتن؟
دەستكەوتە یان بارە؟
زۆر لە مێژە ویلایەتە یەكگرتووەكان وەك بایەخێكی ستراتیژی توركیای لە ئامێزگرتووە بێ‌ گوێدانە پێشێلكردنی دیموكراسی لەلایەن توركیاوە.
ماوەی دەیان ساڵە واشنتۆن پەیوەندیی ستراتیژیی نزیكی لەگەڵ ئەنقەرەدا بەستووە سەرەڕای  یان لەسایەی چوار كودەتای سەربازییەوە لە ساڵەكانی 1960، 1971، 1980، 1997 تەنانەت پاش پەلاماردانی قوبرسیش لەساڵی 1974دا.
بەڵام سەرباری ئەوەی كە بەشێكی سەرەكیی میدیای خۆرئاوا ئەو هەستە بڵاودەكاتەوە كە توركیا لەژێر دەسەڵاتی ئیدارەی ئەردۆغاندا بووەتە دوژمنی بەرژەوەندیەكانی خۆرئاوا، خاڵی لاوازی ستراتیژی یان تابوری پێنجەم، یان هاوپەیمانێكی كەمتەرخەم...هتد. بەڵام ئایا ئەمانە هیچیان راستن؟ فەرماندەی گشتیی خانەنشینی ناتۆ  جەیمس ستابریدس ئەم قسەیە بەڕاست نازانێ‌. ئەو لەدیدارێكی ئەم دواییەیدا  بۆ گۆڤاری فۆرن پۆلیسی جەخت دەكاتەوە كە( توركیا لە زۆربەی هەرە زۆری ئۆپراسیۆنەكانی ناتۆدا ئامادەبوونێكی بەرچاوی هەبووە: مەشقكردن بە هێزە ئەمنیەكانی ئەفغانستان و رابەرایەتیكردنی چالاكیی هاوپەیمانەكان لە هەرێمەكانی ناوەنددا، بەكابوڵیشەوە، رەوانەكردنی كەشتی و فڕۆكە بۆ لیبیا، بەشداریكردن لە ئۆپراسیۆنی دژە چەتە دەریاییەكان و راگرتنی ئامادەبوونێكی بەردەوام لەناو هێزە ئاشتیپارێزەكانی بەڵقاندا). بە پێچەوانەی ئەو رەخنە و گلەییانەی  كە لەواشنتۆن و پاریسەوە دەردەچن، ئەزموونی توركیا دەریدەخات كە ئەندامبوونی ئەو لە ناتۆدا گرەنتییە بۆ ئەنجامدانی ئەو كارانەی كە خزمەتی بەرژەوەندیە ناوخۆیەكانی خۆی و خزمەتی بەرژەوەندیەكانی ویلایەتە یەكگرتوەكان و ناتۆیش دەكات.
جگە لەمانەیش بە رای ستابریدس كە یەكێكە لە پاڵێوراوەكانی هیلاری كلنتۆن، توركیا توانای گەورەی هەیە بۆ دروستكردنی رۆڵ و كاریگەریی لەسەر رووداوەكان ( هەر لەدەوڵەتی ئیسلامیەوە لە سوریا، بۆ ئیسرائیل و مەسەلەكانی گاز و نەوت لە خۆرهەڵاتی دەریای ناوەڕاستدا، تا كاردانەوە بەرامبەر ئیسلامی رادیكاڵ و هەروەها سەقامگیری لە میسردا).
بەكورتیەكەی تۆمارەكە نیشانی دەدات توركیا لەژێر سایەی حكومەتی ئەردۆغاندا بەڕاستی بووەتە دەرفەتێكی گەورە و بەكەڵك بۆ ناتۆ و ئەوەندەی ئەو سوودی بە هاوپەیمانەكان گەیاندووە، هاوپەیمانەكان سوودیان بە توركیا نەگەیاندووە.
ئەندامێكی بە جۆش و خرۆش
پاتی داد و گەشەپێدان (ئەكەپە) پێدەچێت لە حكومەتە عەلمانیەكانی پێش خۆی و تەنانەت لە هاوپەیمانە خۆرئاواییەكان زیاتر خزمەتی ناتۆ بكات. هەروەها رۆڵێكی تازە و مەزنتر دەگێڕێت بۆ خۆی و بۆ ناتۆ لە بەرەوپێشبردنی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا.
لە یەكەم چالاكیی ناتۆ لەدەرەوەی ناوچەی خۆیدا كە ساڵی 2001 لە ئەفغانستان ئەنجامیدا، توركیا مشتومڕی ئەوەی كرد كە لە باشترین پێگەدایە بۆ ئەنجامدانی دەستوەردانی لەوجۆرە دژی نائارامیی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستی گەورەدا.
كێشە چییە لەنێوان توركیا و ویلایەتە یەكگرتوەكاندا؟
ئەحمەد داودئۆغڵو وەزیری دەرەوە و سەرەك وەزیرانی پێشووی توركیا لەوەیش زیاتر رۆیشت و گوشاری خستەسەر ئەوروپا بۆ پشتیوانیكردنی گۆڕانكاریەكان لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا. وەك چۆن ئەوروپا پشتیوانی گۆڕانكاریەكانی خۆرهەڵاتی ئەوروپای كردبوو. داودئۆغڵو رایدەگەیەنێت"توركیا بەردەوام پشتیوان و ئەكتەرێكی كاریگەریی ناو ناتۆ دەبێت ئەگەر پێویستیی دیكە سەرهەڵبدات یاخود ئەگەر ناتۆ زیاتر دەستوەربداتە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستەوە".
بەڵام بە بۆچونی من مەرج نییە ئەم تێڕوانینە خاڵێكی ئەرێنی بێت بۆ توركیا یان بۆ ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست. بەدڵنیاییەوە نەك پاش داگیركردنی ئەفغانستان و عێراق و نەك ئەوكاتەیش كە توركیا وەك سەربازێكی پیادە تەماشا بكرێ‌ لە هاوپەیمانێتیەكی دەوڵەتە بەهێزەكانی خۆرئاوادا.
توركیا و ئاماژەی بێدەنگ بە تۆمەتباركردنی خۆرئاوا
توركەكان پاش هێرشە تیرۆریستە بەردەوامەكانی سەر ئەستانبوڵ و شارە توركیەكانی دیكە، وا هەست دەكەن كە نیگەرەنیەكان و بەرژەوەندیەكانیان لەناو كۆمەڵگەی پەیمانی ناتۆدا رێزیان لێناگیرێت. هەرچەندە توركیا بەهاوڕێ و هاوپەیمانی ویلایەتە یەكگرتووەكان و وڵاتانی ئەوروپا ئەژمار دەكرێت كەچی بروكسل و واشنتۆن بەردەوام دژی توركیای ژێر سایەی رەجەب تەیب ئەردۆغان قسە دەكەن كە تازەترینیان قسەكانی وەزیری دەرەوەی فرەنسا بوو كە پێیوترا بچێت بەلای ئیشوكاری خۆیەوە. ئەمانە هەموویان ئەم پرسیارە دروست دەكەن: چی روودەدات ئەگەر ئەندامێتی ئەنقەرە لە ناتۆدا هەڵبواسرێت یاخود بچێتە دەرەوە؟
ئەڵتەرناتیڤ و دەرەنجامەكانی
ئەگەر توركیا ناتۆ بەجێبهێڵێت مەترسیەكان بۆ سەر ئاسایشی ئەو وڵاتە لەكەمترین ئاستدا دەبن. ویلایەتە یەكگرتووەكانی لێ‌ دەربچێت، توركیا خاوەنی گەورەترین سوپا و بەرزترین بوودجەی بەرگرییە لەچاو دراوسێكانی و لەچاو ئەندامانی دیكەی پەیمانی ناتۆدا.
ئەو قسەیە راستە كە دەڵێت توركیا پەیوەندیەكانی زۆر باش نین لەگەڵ دراوسێكانیدا، بەڵام لەماوەی چەند مانگ و چەند هەفتەی رابردوودا هەوڵیداوە چاكی بكات بەتایبەت بە چاككردنی پەیوەندیەكان لەگەڵ ئیسرائیل و روسیادا.
لە راستیدا پێش كودەتاكە توركیا هەوڵیدایەوە سەرلەنوێ‌ دیپلۆماتیە پراگماتیەكەی (سفر كێشە) بەرامبەر هاوسێكان بگرێتەبەر.
ئاڵای وڵاتە ئەندامەكان لەبەردەم بارەگای سەرەكیی ناتۆدا دەبینرێت لە برۆكسل، بەڵام ئەگەر توركیا لەو هاوپەیمانێتیە بچێتە دەرەوە، هاوپەیمانەكان گیروگرفتی زۆریان دێتەڕێ‌:
یەكەم، ئیتر ناتۆ وەك یانەیەكی سەربازیی بەدەسەڵات دێتە بەرچاو كە نەتەوە مەسیحیەكان باڵادەستن تێیدا، ئەمەیش دەرەنجامی كوشندەی دەبێت بۆ كردەوەكانی ناتۆ لە دەرەوەی ناوچەی خۆیدا.
دووەم، سەركەوتنی ناتۆ بەسەر دەوڵەتی ئیسلامیدا ئەگەر نەڵێین دەبێتە كارێكی مەحاڵ، ئەوا زۆر سەخت و دژوار تر دەبێت.
سێیەم، ئەگەر سەقامگیریی توركیا تێكبچێت، ئەوا رەنگدانەوەكەی بۆ ئەوروپا مەترسیدارتر دەبێت و دەوڵەتی ئیسلامیی پێ‌ بە هێزتر دەبێت.
چوارەم، روسیا هاندەدات دوژمنكارانەتر لە ناوچەكەدا هەڵسوكەوت بكات.
پێنجەمیش ئەوەیە كە ویلایەتە یەكگرتوووەكان و ناتۆ پێنجەمین ئاسانكاریی سەربازیی گەورەیان لە توركیادا لە كیس دەچێت.
كەواتە ئایا توركیا ناتۆ جێدەهێڵێت؟
واقیعیانە قسە بكەین، توركیا هیچ ئەڵتەرناتیڤێكی دیكەی لەبەردەمدا نییە لەجیاتیی ناتۆ و یەكێتی ئەوروپا.
رێكخراوی هاریكاریی ئسلامی زیاتر لە یانەیەك و كۆڕبەندێك دەچێت نەك لە هاوپەیمانێكی راستەقینە، هەمان قسەیش بۆ رێكخراوی (بریكس) راستە.
بەڵام بەكردەوە حكومەتی ئەردۆغان بێزار بووە لەو هەموو هەوڵە بێهودەیەی كە داویەتی بۆ بوونەئەندام لە یەكێتی ئەوروپادا و هەتا دێت زیاتر لەو مەبەستە دوور دەكەوێتەوە و داواكاریەكانی یەكێتی ئەوروپا رەتدەكاتەوە سەبارەت بە چاوخشاندنەوە بە یاساكانی دژە تیرۆر و هەروەها یاساییكردنی حوكمی ئیعدام.
بەڵام ئەنقەرە پەیوەندیی بەهێز لەگەڵ ناتۆدا دەپارێزێت كە ئەمە زیاتر بۆ بەرژەوەندییە سیاسیەكانیەتی نەك بەرژەوەندییە سەربازیەكان.
لە روانگەی ئەو پەیوەندیە تەلەفۆنیەی كە چەند رۆژێ‌ لەمەوبەر سەرۆك ئۆباما ئەنجامیدا، ویلایەتە یەكگرتووەكان بەتوندی دەستیگرتووە بە هاوپەیمانە توركەكەیەوە. بە هەمان شێوەیش ئەگەر ئەدمیراڵ ستابریدس ببێتە راوێژكاری هیلاری كلنتۆن ئەویش هەروادەكات.
بەمجۆرە ئەردۆغان چنگی قاییم دەكات لە دامەزراوە سیاسی و سەربازیەكانی وڵات، و توركیا و ناتۆیش بەردەوام دەبن لە باوەشكردن بە یەكتریدا و چاوەڕوان دەكرێت سەردانەكان زیاتر بكرێن و هێڵەكانی پەیوەندیكردنیان بەهێزتر بكەن و هاوئاهەنگییان دژی دەوڵەتی ئیسلامی قوڵتر بكەنەوە.
   

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure