ئایا كودەتاچییە توركەكان بەشداربوون لە خستنەخوارەوەی فڕۆكە روسییەكەدا؟

بۆچوون / بیروڕا :: 21/07/2016

سەرچاوە: جیۆپۆلەتیكەڵ فیوچەرس
وەرگێڕان: د. شێركۆ عەبدوڵـڵا
ئەو فڕكەوانانە لەلایەن كاربەدەستانی توركیاوە دەستگیركران كە گلابوونە خستنەخوارەوەی فڕۆكە جەنگیەكەی روسیا لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی رابردوودا كە بەشێوەیەكی كاتی پێشێلی سنووری ئاسمانیی توركیایان كردبوو. لێپرسراوێكی تورك دەڵێت، دەستگیركراوەكان پەیوەندیان هەبووە بە كودەتا شكستخواردووەكەوە. بەمەیش یەكێك لە ئاكامەكانی هەوڵە كودەتایەكە ئاشكرا دەبێت و رەجەب تەیب ئەردۆغان بڕیاری داوە پەیوەنددیەكانی لەگەڵ روسیادا چاك بكاتەوە و هەوڵە كودەتایەكە بەكاردەهێنێت بۆ ئەوەی وا نیشانی روسەكان بدات كە ئەو بەشدارنەبووە لە فەرمانكردن بەخستنەخوارەوەی فڕۆكەكە، بەڵكو دوژمنە سیاسیەكانی بەرپرسیاربوون.
وەرگێڕانی رووداوەكە بەو شێوەیە هەندێك گیروگرفتی تێدایە. رێگریكردن لە فڕۆكە جەنگییە روسییەكە دوای ئەوە روویدا كە چەندجارێك سنووری ئاسمانیی توركیا بەزێنرابوو. بەپێی كۆمەڵێك سەرچاوە، بەسەرچاوە توركییەكانیشەوە، ئەو فڕۆكە روسیەی كە خرایە خوارەوە بەشێوەیەكی كاتی و بۆ ماوەیەكی زۆركەم بەئاسمانی  توركیاوە بووە. كۆنترۆڵكەرانی تەكتیكیی بەرگریی ئاسمانی فریانەكەوتوون و كاتیان بەدەستەوە نەبووە لە فەرماندەی نیشتمانی (لێپرسراوەكانیان) داوای مۆڵەتی تەقەكردن بكەن. كەواتە بڕیاری خستنەخوارەوەی فڕۆكەی روسی كە سنوری ئاسمانیی توركیا ببەزێنێت بڕیارێك بووە پێشوەخت دراوە. یاخود كۆنترۆڵكەرانی سەر زەوی نەك فڕۆكەوانەكان بەپێی فەرمانی سەرووخۆیان بڕیاریان داوە. ئەمەش مانای وایە زۆر رێی تێدەچێت فەرمانەكە لە كۆلۆنێڵێكی بەشی تەكتیكیی كۆنترۆڵەوە دەرچووبێت.
حكومەتی توركیا، بە ئەردۆغانیشەوە، دەستبەجێ‌ و بێ‌ دوودڵی كاردانەوەیان نواندو تۆمەتی ئەوەیان دایە پاڵ روسیا كە ئەمە یەكەم پێشێلكاریی نییە و روسەكان بەردەوام سنووری ئاسمانیی توركیایان بەزاندووە. زۆر بەتوندی ئیدانەی روسەكانیان كرد. هیچ هەواڵێكی دزە پێكراوی رەسمی یان ناڕەسمی نەبوو نیشانەی ئەوە بێت كە خستنەخوارەوەكە كارێكی هەڵە بووە، هیچ لێكۆڵینەوە و سەرزەنشتێك بەرامبەر ئەنجامدەرەكان نەكرا.
لەبەر ئەوەی توركیا وڵاتێكی ناتۆیە و ستافەكانی بەردەوام هاوئاهەنگی دەكەن لەگەڵ ستافی وڵاتانی دیكەدا، ئەگەر هەر لێپرسینەوەیەك بكرابایە بەرامبەر لێپرسراوانی خستنەخوارەوەكە، دەزانرا. لێكۆڵینەوە و سزادان لە دامەزراوەی سەربازی و هاوچەشنەكانیدا كارێك نییە روسیا و ناتۆ پێی نەزانن. دەنگوباسی لەوجۆرە یان گواستنەوە و سزادانی فەرماندەی بەشێك هەتا چەند مانگێكیش لە كافتیریاكانی هێزی ئاسمانی دەبوونە دەنگوباسێكی گەرم، شتی وا رووینەدا. ئەوەی كە روویدا ئیدانەكردنی بەهێزی روسەكان بوو لەلایەن توركیاوە.
مەسەلەكە لەڕووی سیاسیشەوە بێ‌ مانایە. دەستوەردانی روسەكان لە سوریادا بۆ پشتگیری كردنی  رژێمەكەی بەشار ئەسەد بوو. حكومەتی ئەردۆغان دژی ئەسەدە چونكە توركمانەكانی سوریا دەكوژێت. چەندین ساڵە ئەمە بووەتە دوژمنایەتیەكی خوێناوی. توركەكان تووڕوبوون لە دەستوەردانی روسیا، ئەو دەستوەردانەی كە توركیای بەلاوازی نیشان دەدا و لە هەمانكاتیشدا گومانی  ئەوە بەهێز دەبوو كە توركیا یپشایوانیی دەوڵەتی ئیسلامی دەكات. دەستوەردانەكە ئەردۆغانی  خستە دۆخێكی سیاسیی خراپەوە و پێشێلكردنی سنووری ئاسمانیشی بەبێ‌  وەڵامدانەوە، لاوازتری نیشان دەدا. لەبەر ئەوە ئەردۆغان كەوتبووە ژێر گوشارەوە تا بەشێوەیەك لە شێوەكان وەڵام بداتەوە. بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئەم گێچەڵانەی روسیا پێویست بوو ئەردۆغان نەترسایە.
خستنەخوارەوەی فڕۆكە روسییەكە واتایەكی سیاسی باشی هەبوو و زۆر زەحمەتە كە بڕیارێكی گشتی دەسەڵاتی خستنەخوارەوەی هەر فڕۆكەیەك نەدرابێت كە دزە بكاتە سنوری ئاسمانییەوە. هەر كەسێك ئەو فەرمانە دەربكات بەبێ‌ روونكردنەوە لەگەڵ هاوئاهەنگیی دەسەڵاتی سەرووتردا رووبەڕووی دادگای سەربازی دەبێتەوە. دوژمنایەتی دەرهەق بە هەبوونی روسیا لە سوریادا مەسەلەیەكی  قووڵی سیاسی بووە و ئارەزوویەكی كاتی نەبووە. پاش رووداوەكە ئەردۆغان هیچ كارێكی نەكرد نیشانەی ئەوە بێت كە ئەو كارەكەی بەدڵ نییە و فەرمانی خستنەخوارەوەكەی نەداوە. ئەردۆغان ئۆباڵی رووداوەكەی خستە سەر روسەكان. لەبەرئەوە كەس بەو قسەیە بڕوا ناكات كە چەند مانگێك دوای رووداوەكە بگوترێت ئەو خستنەخوارەوەیە بەشێك بووە لە كودەتایەك.
بەڵام بەهەرحاڵ لەسیاقی ستراتیژی ئێستای توركیادا ئەردۆغان دەتوانێت قسەی وا بكات. توركەكان دەڵێن فەتحوڵـڵا گویلەن لە پشت هەوڵە كودەتاییەكەوە بووە، ئەو لە ویلایەتە یەکگرتووەكان دەژی و ئەردۆغان داوادەكات ویلایەتە یەكگرتووەكان رادەستی بكاتەوە، ئەگەر ئەمریكا بەڕاستی هاوپەیمانی ستراتیژی توركیایە. ویلایەتە یەكگرتووەكان ناتونێ‌ بە ئاسانی ئەو رادەست بكاتەوە چونكە رێككەوتننامەكان لەگەڵ توركیادا و یاساكانی ویلایەتە یەكگرتووەكان رێگە بەكارێكی لەوجۆرە نادەن. بەڵام لە داواكارییەكەدا ئاماژەیەك هەیە بەوەی كە ویلایەتە یەكگرتووەكان یارمەتیدەربووە لە داڕشتنی هەوڵە كودەتاییەكەدا. رۆژنامەكانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بەو تۆمەتە پڕكراونەتەوە. لە كاتێكدا زۆربەی رۆژنامەكان پرسیار دەكەن ئاخۆ  ئەوەی روویدا بەڕاستی هەوڵی كودەتا بوو، هەندێك رۆژنامەی دیكەیش وایڕادەگەیەنن كە ویلایەتە یەكگرتووەكان لە پشتیەوە بووە.
كاتێك كە فڕۆكەكە خرایە خوارەوە و پەیوەندییە توركی و روسیەكان هەرەسیانهێنا، توركیا بەناچاری زیاتر چووە پاڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانەوە. توركیا هێندە بەهێز نەبوو لەیەككاتدا دوژمنایەتی رویسایش و ویلایەتە یەكگرتوەكانیش بكات. بەڵام توركیا بەهیچ شێوەیەك خۆشخاڵ نەبوو لەوەی پەیوەندیی بەهێزی هەبێت لەگەڵ  ویلایەتە یەكگرتووەكاندا. یەكەم لەبەر ئەوەی نەیدەویست رۆڵێكی سەربازیی گەورەی هەبێت لە سوریادا، بەتایبەت لەوەدا كە بكەوێتە شەڕی گەورەوە لەگەڵ دەوڵەتی ئیسلامیدا. ئەمریكییەكان دەیانویست توركەكان رۆڵێكی بەهێزتر بگێڕن بەڵام توركەكان پێیانوابوو ئەوە دەبێتە داگیركارییەكی بێ‌ كۆتایی كە ئەمان ئامادەنین بەرپرسیارێتیەكەی بگرنە ئەستۆ.
خاڵی دووەم ئەوەیە كە پەلامارە تیرۆریستیەكانی داعش بەرەو توركیا وەرچەرخان كاتێك كە توركەكان ئەو هەڵوێستەیان وەرگرت كە ئەمریكا پێیخۆشبوو. ترۆپكی ئەم هێرشانە لە پەلاماردانی فڕۆكەخانەی ئەتاتورکدا بەرجەستە بوو كە پیشەسازیی گەشتوگوزاری توركیای  وێران كرد. ئەردۆغان نەیویست ببێتە سەربازی شەترەنجی ئەمریكا لە ململانێیەكدا كە حەزی پێی نەبوو. هەروەها نەشیدەویست كە پەلكێش بكرێ‌ بۆ ئەو هاوپەیمانە دژە روسیایەی كە ئەمریكا دایڕشتووە و پۆڵۆنیا و رۆمانیای گرتووەتەوە. ئەمریكییەكان دەیانویست بەر بە روسیا بگرن، بەڵام ئەردۆغان نەیدەویست پەلكێش بكرێ‌ بۆ ئەوێیش.
ئەردۆغان نەیویست ببێتە هاوبەشێكی بچوكی ویلایەتە یەكگرتووەكان، بەڵام خستنەخوارەوەی فڕۆكەكە توركیای بەرەو ئەو ئاراستەیە برد. ئەردۆغان لە جووڵەیەكی كتوپڕدا پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئیسرائیلدا ئاسایی كردەوە و لە هەمانكاتیشدا داوای لێبووردنی لە روسیا كرد سەبارەت بە خستنەخوارەوەی فڕۆكەكە. رووكردنە ئیسرائیل مەبەست لێی رازیكردنی ویلایەتە یەكگرتووەكان بوو كە ئەردۆغان نەیدەویست زۆر دوور بڕوات لەدژایەتیكردنی واشنتۆندا. جووڵەی دووەم بەڵگەی ئەوەبوو كە ئەردۆغان دەیەوێت كۆتایی بهێنێت بە رووبەڕووبوونەوە لەگەڵ روسیادا و لە ئەنجامدا ناچارناكرێت بخرێتە ناو هیچ نەخشەیەكی ئەمریكاوە دژی روسەكان.
ئەردۆغان هەرگیز پێی خۆشنەبووە داوای لێبووردن بكات. هەوڵە كودەتاییەكە دەرفەتی بۆ رەخساند ئەو عوزرهێنانەوەیە پێناسە بكاتەوە. گوایە هێرشی سەر فڕۆكە روسییەكە ئەم فەرمانی پێنەداوە بەڵكو كەسانێك فەرمانی خستنەخوارەوەكەیان داوە كە هەوڵە كودەتاییەكەیان ئەنجامدا. واتا ئەردۆغانیش لەو رووداوەدا قوربانییەكە وەكو روسیا. بە سزادانی كودەتاچییەكان دڵی روسەكان ئاشتدەكاتەوە. هەروەها بە دووركەوتنەوە لە رووبەڕووبوونەوەی روسیادا بوارێكی باشتر بۆ مانۆڕكردن بەدەستدەهێنێت و توركیا رزگاردەكات لە گوشارەكانی ئەمریكا.
هەوڵە كودەتاییەكە، یان هەر ناوێكی دیكەی لێدەنێیت، پێویستە لەمە زیاتر شرۆڤە بكرێت. بەڵام بەشێك لە دەرەنجامەكانی تایبەتە بە بەدەستهێنانەوەی مەوداكەی توركیا، ئەو مەودایەی كە ئەنقەرە لەدەستیدا كاتێك كە زیاتر پشتبەستوو بوو بە ویلایەتە یەكگرتووەكان لە ئاكامی خستنەخوارەوەی فڕۆكەكەدا. دەركەوتنی ئەوەی كە ئەو كەسانەی نەخشەی كودەتاكەیان كێشا، هەروەها نەخشەی  خستنەخوارەوەكەیشان كێشاوە، دەرچەیەك بۆ ئەنكەرە دەخوڵقێنێت و دەریدەخات كە ئەردۆغان تاوانبار نییە. هەندێ‌ كەس بەم قسەیە بڕوا دەكەن، بە تایبەت جەماوەری ئاسایی. لە هەمانكاتدا ئەردۆغان بە توندی پاڵ بە ویلایەتە یەكگرتووەكانەوە دەنێت و روو دەكاتە روسیا كە ئەمە جووڵەیەكی كلاسیكیە لەپێناو  بەدەستهێنانی هاوسەنگیی هێزدا.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure