توركیا و پێشهاتەكانی دوای كودەتا

بۆچوون / بیروڕا :: 19/07/2016

نووسینی: عەبدولباری عەتوان
سەرچاوە: رەئیولیەوم
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید


توركیا: پرسیارگەلی دوای كودەتاكە...و قەبارەی مەترسیەكان لە مەودای نزیك و دووردا.. و كچە رۆژنامەنووسێكی هاوڕێم پاشەڕۆژی ئەردۆغان چۆن دەبینێت؟ و ئەگەر ئەمریكا و ناتۆ لەدەستبدات چی دەكات؟ و بۆچی عەرەب بووە گاڵتەجاڕ؟
كچە رۆژنامەنووسێكی توركی هاوڕێم، ئەم دۆخەی ئێستای وڵاتەكەیی كورت كردووەتەوە و دەڵێت"من زۆر لە قۆناغی دوای كودەتاكە نیگەرانم، زۆر زیاتر لەوكاتەی كە گوێم لە روودانی ئەنجامدانەكەی بوو" كە پرسیاری زیاترم لێكرد وتی"كودەتاكە سەركەوتووبوایە یان نا ئەنجامەكەی هەر یەك شت دەبوو... زۆر بەكورتی، وڵاتەكەمان بەخێراتی بەرەو ئاژاوە و ناسەقامگیریی غل دەبێتەوە و رۆژانی داهاتوو مەترسیدارترین رۆژگاری مێژووی نوێی توركیا دەبن".
شرۆڤەكەی هاوڕێكەم كە سەرنووسەری رۆژنامەیەكی گرنگی ئابورییە و پێشكەشكاری بەرنامەیەكی هەفتانەی سیاسیی یەكێك لە كەناڵە تەلەفزیۆنیەكانی توركیایشە، لەگەڵ رای ژمارەیەكی زۆری هاوڕێ‌ توركەكانمدا دێتەوە كە بۆ زانیاری و روونكردنەوەی دۆخەكە  پەیوەندیم پێوەكردوون. هەروەك هاوڕای هەندێك لە سەروتاری رۆژنامە توركیەكانیشە. چونكە ناوبانگی توركیا كە بەلای جیهانەوە ناوچەیەكی سەقامگیری خۆرهەڵاتی ناوەڕاستی گڕگرتوو بوو، بەخێرایی دەسوێت، ئەمە ئەگەر هەر نەبێتە هەڵم.
ئینتیباعی گشتی لای زۆربەی شارەزا و پسپۆرانی ناو توركیا و دەرەوەیشی ئەوەیە كە كودەتا سەربازیەكە، ئیتر راستبووبێت یان فێڵ و ساختە، شكستیهێنا، بەڵام كلك و گیرفانەكانی هێشتا زیندوون و بەتەواوی لەناونەبراون، ئەو هەنگاوانەی سەرۆك رەجەب تەیب ئەردۆغان ناونی و لەناویشیاندا دەستگیركردنی هەزاران سەركردە و فەرماندەی گەورەی سوپا و لەكارخستن و دەركردنی هەزاران دادوەر و سەركردەی دەزگا ئەمنیەكان و ئەوانی دیكەیش، هەموو ئەمانە ئەو قەسابخانە پاكسازییە دەگۆڕێت و بەتەواوی ئەنجامگەلی پێچەوانەیان لێدەكەوێتەوە.
سەرۆك ئەردۆغان كودەتاكە دەقۆزێتەوە بۆ جێبەجێكردنی پلانێك كە پێشار دایڕشتووە و ئامادەی كردووە، ئەویش لەناوبردنی هەموو ئەوانەیە كە بڕوای بە داَسۆزیی تەواوەتییان نییە لەناو پارتەكەی و لەدەرەوەی پارتەكەیشیدا و دامەزراندنی دەوڵەتە تایبەتەكەی خۆی بەگوێرەی پێوەر و تەماحە سوڵتانیەكانی خۆی. چونكە ئەو سوپایەكی ئەردۆغانیی دەوێت كە ملكەچی خودی خۆی بێت، نەك سوپایەك بێت بۆ توركیا. هەروەك پارلەمانێكی تەواو ئەردۆغانیی دەوێت كە كوردی تێدا نەبێت و دواتریش هیچ نەیارێكی خۆیی تێدا نەبێت (وەك ئەوەی كردی لە لابردنی پارێزبەندیی پارلەمانی لەسەر 138 پارلەمانتار بۆ ئەوەی بتوانێت بە تۆمەتی تیرۆر دادگاییان بكات). هەروەها دامەزراوەیەكی دادوەریی تەواو ئەردۆغانیی دەوێت، بۆیە هەر دوای چەند سەعاتێك لە كودەتاكە سێ‌ هەزار دادوەری دەركرد. ئەم ئاراستەیە ئەنجامێكی مسۆگەری نییە چونكە پێش ئەوەی دەستور ئامادە بكات و سیستمی توركیا بگۆڕێت بۆ سیستمێكی سەرۆكایەتیی هاوشێوەی روسیا (پوتین) نەك وەك سیستمە سەرۆكایەتیەكەی ئەمریكا، هەموو دەسەڵاتەكان دەخاتە دەستی ئەردۆغانەوە. 
لە كاتێكی نزیكدا لەوەدەچێت سەرۆك ئەردۆغان بەهێز بێت، بەڵام لە مەودای ناوەند و دووردا رەنگە بارەكە بەوجۆرە نەمێنێتەوە چونكە شایستەیی زۆر و ترسناكی لە پێشەوەیە، دیارترینیان جەنگی دژە تیرۆر و جەنگی دژی پارتی كرێكارانی كوردستانی جیاخواز و جەنگی سێیەمیشی كە رێگریكردنیەتی لە دامەزراندنی قەوارەیەكی كوردی لەسەر خاكی سوریای هاوسنووری.
سوپای توركیایش كە دژی كودەتاكە وەستایەوە و رۆڵی سەرەكیی هەبوو لە شكسپێهێنانیدا، یاخود لانیكەم بە پشتیوانی نەكردنی، جگە لەوەی كە پەكیخست، ئەم سوپایە دووجار سوكایەتیی پێكرا: یەكەمجار ئەوەبوو كە هەندێكیان كەوتنە بەر تێهەڵدان و لێدان بە دەستی لایەنگرانی سەرۆك ئەردۆغان و دووەمجاریش كاتێك گەورە ژەنراڵ و سەركردە باڵاكانی دەركران و دەستگیركران بەبێ‌ ئەوەی دادكایی بكرێن، ئەمەیش ئەو پاداشتەبوو كە هەرگیز ئەم سوپایە چاوەڕوانی نەدەكرد. 

ئەو حاڵەتەیش كە زۆر جێی سەرسوڕمان بوو و دوو رۆژ دوای كودەتاكە روویدا، تێكچوونی پەیوەندییەكانی ئەردۆغانە لەگەڵ هاوپەیمان و هاوبەشەكانی لە پەیمانی ناتۆ، یان بابڵێین ئاڵۆزیەكان پەرەیانسەند بەتایبەت لەگەڵ ئیدارەی ئەمریكادا، ئەوەبوو وەڵامی ئەردۆغانی نەدایەوە كە داوای كردووە بانگخواز (عەبدوڵـڵا گویلەن) دوژمنەكەیی رادەست بكات، كە لە ئەمریكا دادەنیشێت. هەروەك ناڕەزایی دەربڕی لەو هەڵمەتی پاكسازیەی لە سوپا و قەزا و دامەزراوە ئەمنیەكاندا دەستیداوەتێ‌ و لەسەر زاری جۆن كیری وەزیری دەرەوەی داوای لێكرد كە رێز لە دامەزراوە دیموكراسیەكان و یاسا بگرێت.
بەڕێز، بنالی یەڵدرم سەرەك وەزیرانی توركیا وتی حكومەتەكەی دەیەوێت چاو بخشێنێتەوە بە پەیوەندییە دۆستایەتی و هاوپەیمانێتیەكانیدا كە لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكاندا هەیەتی. ئەمە كارێكی جوانە ئەگەر بەڕاستی بێت، بەڵام رەنگە زۆریش لەسەر توركیا بكەوێت. لێرەدا پرسیاری جێگرەوەی ئەمریكا بۆ توركیا، دێتە پێشەوە ئەگەر ئەنقەرە پشتی كردە هاوپەیمانەكەی ئێستای و ئینجایش پەیمانی ناتۆ. كێ‌ دەبێت؟ ئایا روودەكاتە مۆسكۆ؟ ئایا ئەمە مانای وایە كە دەچێتە سەنگەرەكەی سوریای ڤلادیمێر پوتینەوە و دەستبەرداری داواكاریەكەی دەبێت لە گێڕانەوەی نیوە دورگەی قرم كە روسیا لە ئۆكرانیای دابڕی و خستیە پاڵ خۆی؟
هەڵوێستی عەرەبیش زۆر سەیرە و بەڵكو جێی پێكەنینیشە لەهەمانكاتدا، چونكە ئەو وڵاتە عەرەبیانەی كە پشتیوانیی كودەتا سەربازیەكەی میسریان كرد لە رووخاندنی دەسەڵاتە هەڵبژێردراوەكەی ئەوێدا، زۆر بەتوندی دژی كودەتا سەربازیەكەی توركیا بوون و خەمی دیموكراسییان بوو، سەیرە! گەلانی هەندێك لەو وڵاتانە ناوی سندوقەكانی دەنگدان یان قەزای سەربەخۆ یاخود رێزی مافەكانی مرۆڤیان هەر نەیشبیستووە.
هەردوو دەسەڵاتە فەلەستینیەكەی رامەڵـڵا و غەزەیش بۆ یەكەمجار و رەنگە دواجاریش بێت، سەركۆنەی ئەم كودەتایەیان كرد و هەموو پشتیوانییەكیان بۆ سەرۆك ئەردۆغان راگەیاند و كەڕنەڤاڵی خۆشییان رێكخست و وێنەی ئەردۆغانیان تێدا بەرزكردەوە و خۆشحاڵیی خۆیان بە سەركەوتنەكانی دەربڕی بەسەر ئەو گروپە خائینە كودەتاچییەدا. هەموو ئەمانەیش لەپای ئەو بەڵێنە جێبەجێنەكراوانەدا بوو كە بۆ لابردنی ئابڵۆقەكە دابووی و لەبەر ئەو كەشتیە پڕ لە هاوكارییە بوو كە لە بەندەری ئەسدود بارەكەی داگیرا نەك غەزە و خۆگێلكردنێكی تەواوبوو بەرامبەر ئاساییبوونەوەی پەیوەندییە ئابوری و سەربازی و ئەمنیەكانی نێوان هەردوو لایەنی توركیا و ئیسرائیل. 
زەحمەتە لە هەموو لۆگاریتمەكانی عەرەب و فەلەستین تێبگەیت، بەتەواوی وەك كودەتا سەربازیەكەی كە رۆشنایی خرایەسەر و ساویلكەییەكی ترسناك لە ئامادەكردن و جێبەجێكردنیدا ئاشكرابوو. هەروەها راستی و راستگۆییەكەی كەوتە گومانەوە.
سەرۆك ئەردۆغان بەردی بناغەی ئەزموونێكی سیاسی دیموكراسیی ئیسلامیی دانا بە درێژایی دە ساڵی یەكەمی ئەو دەسەڵاتەی كە لەڕێی سندوقەكانی دەنگدانەوە وەریگرت و سەقامگیرییەكی پێشكەوتووی ئابوریی بۆ گەلی تورك فەراهەم كرد كە پێشتر  بەخۆیەوە نەدیبوو. باشتر وابوو لە كۆشكە تازەكەیەوە و وەك سەرۆكێكی نموونەیی هەموو توركەكان، ئەم دەستكەوتانە بپارێزێت و بەتەواوی دەستبەرداری هەموو دەسەڵاتە جێبەجێكاریەكان ببوایە، وەك كەسە مەزنەكانی پێش خۆی، لەسەرووی هەموویانەوە نیلسۆن ماندێلا. بەڵام بەداخەوە ئەمەی نەیكرد و بژاردەی قورسی بە مەترسی تەنراو و ئەنجامنامسۆگەری هەڵبژارد. بەڵام گوێز بە گومەزدا هەڵدا بێسوودە. 

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure