سێ‌ كودەتا

بۆچوون / بیروڕا :: 11/07/2016

دواڕۆژ

نووسینی: غەسان شربل
سەرچاوە: ئەلحەیات
وەرگێڕان: د. شێركۆ عەبدوڵـڵا
ئەمڕۆ خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و جیهان لە قوڕاوی سێ‌ هەوڵی گەورەی كودەتادا دەگەوزێن. ئەو سێ‌ هەوڵەی سێ‌ پیاو بەڕێوەیان بردووە كە لە سەرچاوەی جیاواز و فەرهەنگی دوور لەیەكەوە ئاو دەخۆنەوە. ئەو سیانە بریتین لە ڤلادیمێر پوتین و عەلی خامنەئی و ئەبوبەكری بەغدادی.
دەركەوتنی بەغدادی لە موسڵ دوو ساڵ لەمەوبەر، رووداوێكی ئاسایی نەبوو, ئەوە هەوڵێكی گەورەی كودەتا بوو. جیهان شتێكی چاوەڕواننەكراوی بینی. رێكخراوی داعش تۆڕی دوو دەوڵەتی دڕی كە عێراق و سوریان و گۆڵێكی ترسناكی تۆماركرد كە ئوسامە بن لادن نەیتوانی تۆماری بكات.

 
جیهان بە واقی وڕماوەوە سەرنجی لە رەفتاری دڕندانەی وا دەدا كە لەوەوپێش نەیبیستبوو. سەری بڕاو و ژنی كۆیلە و زمانێكی گفتوگۆی وەرگیراو لە سەردەمی ئەشكەوتەكانەوە. داعش رووبارێك لە خۆكوژی بەردایە جیهان و پایتەختە دوور و نزیكەكانی بریندار كرد.
ناوچەكە ناتوانێت لەگەڵ دەوڵەتی داعشدا بژی. جیهانیش بەرگەی بەردەوامبوونی ئەو رێكخراوە ناگرێت. ئەم هەڵگەڕانەوە ترسناكە و ئەم كودەتا تۆقێنەرە لەوە گەورەترە كەس بتوانێت بەرگەی بگرێ‌. بۆیە ئەوەی دەیبینین دەیبینین. فڕۆكەی رەگەز و دەوڵەتی جیاواز لە ئاسمانەكانی عێراق و سوریادا دەسوڕێنەوە و ئامانجەكانیان دەپێكن.


تیرۆر هەڵەیەكی كوشندە دەكات كاتێك كە دەبێتە خاوەنی ناونیشانێكی نەگۆڕ و زانراو. هێزی تیرۆر لەوەدایە وەك سێبەرێكی بێ‌ ناونیشان بمێنێتەوە. بۆیە ئەم كودەتایە سەرەنجام هەر كۆتایی دێت و چەندە كات و مەسرەفیشی تێبچێت هەر لەناو دەچێت. تێكڕای چیرۆكەكەی كردەوەیەكی خۆكوژییە وەك ئەوانەی كە رەوانەیان دەكات و دەتەقنەوە و پارچەكانیان پەرش و بڵاو دەبنەوە.
دیارە پێش دەركەوتنی داعش خۆرهەڵاتی ناوەڕاست نوقمی ئاشتی و خۆشگوزەرانی نەبووە. بەهاری عەرەبی كۆڵەكەكانی سەقامگیریی خۆهەڵاتی ناوەڕاستی هێنایە لەرزە. دەستگرتنی ئیخوان بەسەر شەمەندەفەرەكەی ئەو بەهارەدا هەموو مەترسیەكانی هێنایە ئاراوە. كاتێكیش بەهارەكە كەوتە هەڕەشەكردن لە ئەڵقە سورییەكەی ناو (تەوەری بەرگری). ئێران هاتە مەیدانەوە بۆ پاراستنی ئەنجامەكانی ئەو كودەتایەی كە زۆر بەخشندانە سەرمایەگوزاریی تێدا كردبوو.
سەركێشیەكەی ئەمریكا لە عێراقدا دەرفەتێكی زێڕینی بۆ ئێران رەخساند بۆ ئەوەی ئەو كودەتا گەورەیە دەست پێبكات كە دەمێك بوو خەونی پێوە دەبینی. سوریا هاوبەشی ئەم كودەتایە بوو كاتێك كە تاران و دیمەشق رێككەوتن لەسەر شكستهێنان بە داگیركاریەكە و رێگریكردن لە دروستبوونی حكومەتێكی سەقامگیری سەر بەخۆرئاوا لە عێراقدا. دواتریش هەردوو پایتەختەكە رێكدەكەون لەسەر رێگریكردن لە دروستبوونی حكومەتێكی سەقامگیر و هاوڕێی خۆرئاوا لە لوبناندا پاش تیرۆركردنی سەرۆك رەفیق ئەلحەریری. دەرچوون لە تەوەری بەرگریكردن قەدەغەیە.


كودەتا ئێرانیە گەورەكە لە سەرهەڵدانی رووداوەكانی سوریادا رووبەڕووی تاقیكردنەوەیەكی سەخت بووەوە. ئەڵقە سوریەكەی ناو تەوەری بەرگریكردن ئەڵقەیەكە ئێران ناتوانێ‌ دەستبەرداری ببێت. بەبێ‌ سوریا ئێران ناتوانێت پارێزگاری لەو كارتە بكات كە لە كەنارەكانی دەریای ناوەڕاستدا دەیهێڵێتەوە. بەبێ‌ سوریایش ستراتیجی مووشەكەكان هەرەس دەهێنێت، ئەو ستراتیجەی كە دەیەوێت بایەخی ستراتیجیی ئیسرائیل كەمبكاتەوە. بەبێ‌ سوریای دژ بە ئیسرائیل حزبوڵـڵا دەبێتە یاریزانێكی لۆكاڵی و بێبەریی دەكرێت لە قووڵاییە ستراتیجیەكەی، ئەو قووڵاییەی كە رێڕەوێكی سەلامەت دابین دەكات بۆ مووشەكەكانی و دەرفەتی ئەوەیشی پێدەبەخشێت ببێتە ئەو یاریزانە هەرێمیەی كە ئێستا دەیبینین. لەبەر ئەوە ئێران بەجۆرێك مامەڵەی كرد لەگەڵ پرۆژەی رووخانی رژێمی سەرۆك بەشار ئەسەد دا وەك ئەوەی پرۆژەیەك بێت بۆ سەرنگونكردنی كودەتا گەورەكەی تاران بەسەر هاوسەنگی و رۆڵە مێژوویەكانی لە ناوچەكەدا. 


لەمكاتەدا جیهان نیشانەكانی كودەتایەكی لەسەرخۆ و بلیمەتی دەبینی كە پیاوێك رابەرایەتی دەكرد ناوی ڤلادیمێر پوتین بوو. ئەو پوتینەی كە هەرەسهێنانی یەكێتی سۆڤیەت زامێكی خستبووە دڵیەوە. ئەمە كودەتا بوو بەسەر ئەو جیهانەدا كە لەخۆڵەمێشی وڵاتەكەی لینینەوە لەدایكبوو. واتا جیهانی تاقە زلهێزەكە. جیهانی جووڵاندنی سەربازەكانی پەیمانی ناتۆ بۆ گەمارۆدانی روسیای فیدراڵ لەڕێی شۆڕشە رەنگاوڕەنگەكان و  قەڵغانە مووشەكیەكانەوە.
قەیسەر دەریخست كە شارەزایەكی نائاساییە. مامۆستایە لە گومڕاكردندا. بۆسەی نایەوە و چاوەڕوانیی كێشا و ناوچەكانی رووماڵكرد و جۆرەها مانۆڕی كرد ئینجا گۆڵەكەی تۆمار كرد لە یاریگای خۆرئاوادا. بوونی باراك ئۆباما دەرفەتێكی باشی بۆ رەخساند كە ئەم كودەتایە ئەنجام بدات. لەكاتی گونجاودا هیچ دوودڵییەكی نەنواند لەوەی تۆڕی گۆڵەكەی ئەوروپا بهەژێنێت، تەنانەت ئەگەر دەستدرێژیەكەیشی بۆ سەر ئۆكرانیا رووبەڕووی سزای بكاتەوە.


پاشان جیهان بۆیدەركەوت كە ئەو كۆڵۆنێڵەی قوتابخانەكەی كەی جی بی، پرۆژەیەكی هەڵگرتووە بۆ تۆڵە سەندنەوە. لەگەڵ دەستوەردانە سەربازییەكەدا لە سوریا ئیتر خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بوو بەیەكێك لە شانۆ سەرەكییەكانی كودەتا روسیەكە. خاڵە سەرنجڕاكێشەكە ئەوەیە كە هەرسێ‌ كودەتاكە لەسەر خاكی سوریادا یەكانگیر بوون. ئەو خاكەی كە خەڵتانی خوێن بووە.


ئەم كودەتایانە ئاووهەوای ژەهراویان لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و جیهاندا دابەشكرد. خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەناڵێنێت بەدەست جەنگ و ئاوارە و پێكهاتەی ترساو و خەڵكی خۆكوژەوە. فیتنەكەی نێوان سوننە و شیعە بێدار بووەوە. كورد بێدار بووەوە. مەترسیە كۆنەكانی نێوان پێكهاتەكانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و پێكهاتەكانی خودی دەوڵەتەكانیش بێداربوونەوە. كودەتاكەی روسیا مەترسیەكانی پەیمانی ناتۆی بێدار كردەوە. هەر تەنیا ئەم لوتكەی كۆتاییەی پەیمانی ناتۆ لە وارشۆدا لەسەر پاشماوەكانی پەیمانەكەی پێشوو، خوێیەكە دەكرێت بە برینەكانی پوتیندا. ئەوانەی سیاسەتەكان لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا دادەڕێژن، پێویستە بە وردی سەرنج بدەن و بە باشی ئەو سێ‌ كودەتایە و ئاكامەكانیان بخوێننەوە. بەتەنیا هەر شكستهێنان بە كودەتاكەی داعش بەس نییە. پێویستە پشتێنی سەلامەتیش ببەسترێت، چونكە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بە قۆناغی گواستنەوەیەكی زریاناویدا تێدەپەڕێت. جیهانیش بەهەمان شێوە. ئێستا ئەمریكا نە پێیخۆشە و نە توانای هەیە باجی ئەوە بدات كە رۆڵی پۆلیسی نێودەوڵەتی بگێڕێت. ئەمریكا هێرش دەكاتە سەر داعش و  هەوڵ دەدات جڵەوی كودەتاكەی پوتین بگرێت و لە هەمانكاتیشدا ئەو پیاوە زۆر نیگەرانی دەكات كە لەسەر عەرشەكەی ماو تسی تۆنگ دانیشتووە.



created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure