پرسیارگه‌لێكى گرنگ كه‌ ده‌بێت توركیا وه‌ڵامیان بداته‌وه‌

بۆچوون / بیروڕا :: 30/06/2016

و: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید
رۆژى دوو شه‌ممه‌ى رابردوو، توركیا ئاساییبوونه‌وه‌ى په‌یوه‌ندیه‌كانى له‌گه‌ڵ ئیسرائیلدا راگه‌یاند به‌ پێى رێككه‌وتنێك كه‌ كۆتایى دێنێت به‌و قه‌یرانه‌ى به‌هۆى كوژرانى 10 چالاكوانى توركه‌وه‌ له‌لایه‌ن هێزه‌ داگیركه‌ره‌كانه‌وه‌، پێش شه‌ش ساڵ له‌مه‌وبه‌ر كوژران، له‌كاتێكدا ده‌یانویست گه‌مارۆكه‌ى سه‌ر غه‌زه‌ ببه‌زێنن. له‌هه‌مان ئه‌و رۆژه‌دا نامه‌یه‌كى سه‌رۆك ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان بڵاوكرایه‌وه‌ كه‌ ناردبووى بۆ فلادیمێر پوتین سه‌رۆكى روسیا و تێدا  داواى لێبووردنى كردووه‌ له‌ خستنه‌خواره‌وه‌ى فڕۆكه‌ روسیه‌كه‌، دوێنێیش بنالى یه‌ڵدرم سه‌ره‌ك وه‌زیران رایگه‌یاند كه‌ توركیا هه‌وڵێكى دانوستانى خستووه‌ته‌گه‌ڕ بۆ ئه‌وه‌ى بچێته‌ ریزه‌كانى یه‌كێتى ئه‌وروپاوه‌. 


ئامانجى سیاسه‌ته‌ ده‌ره‌كیه‌ تازه‌كه‌ى توركیا، وه‌ك ئه‌وه‌ى یه‌ڵدرم باسى ده‌كات، (زیادكردنى دۆسته‌كان و كه‌مكردنه‌وه‌ى دوژمنه‌كانه‌) هه‌روه‌ك ئاسۆى باشكردنى په‌یوه‌ندیه‌كانیشى له‌ خۆگرتووه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو دراوسێكانى توركیادا ده‌رباره‌ى هه‌ردوو ده‌ریاى ناوه‌ڕاست و ره‌ش، ته‌ناته‌ت هیچ مه‌ناعه‌تێكى نییه‌ ئه‌گه‌ر په‌یوه‌ندییه‌ ئابووریه‌كانى ئه‌نقه‌ره‌ له‌گه‌ڵ میسریشدا په‌ره‌پێبدات ((سه‌ره‌ڕاى ئه‌و زوڵم و سته‌مه‌ى كه‌ به‌رامبه‌ر (سه‌رۆكى له‌كارخراو) محه‌مه‌د مورسى و تیمه‌كه‌ى په‌یڕه‌و ده‌كرێت)). لێره‌دا ئه‌وه‌یش جێى ئاماژه‌ پێدانه‌ كه‌ توركه‌كان په‌یوه‌ندییه‌ بڕاوه‌كانى پێشوویشیان له‌گه‌ڵ ئیماراتدا به‌سته‌وه‌ كه‌ هاوپه‌یمانێكى سه‌ره‌كیى ئیقلیمیى هێڵى سیاسیى ئێستاى میسره‌، له‌ دواى سه‌ردانه‌كه‌ى مه‌ولود چاوه‌یش ئۆغڵو وه‌زیرى ده‌ره‌وه‌ى توركیا بۆ ئه‌بو زه‌بى و گه‌ڕانه‌وه‌ى باڵیۆزى ئیمارات بۆ ئه‌نقه‌ره‌ پێش چه‌ند رۆژێك له‌مه‌وبه‌ر. 
ئه‌م هه‌نگاوه‌ به‌په‌لانه‌ى ئه‌نقه‌ره‌ و روئیاى یه‌ڵدرم بۆ بارودۆخى میسر و دووباره‌ گێڕانه‌وه‌ى په‌یوه‌ندیه‌كان له‌گه‌ڵ ئیسرائیل و ئیمارات و ئاساییكردنه‌وه‌ خێراكه‌ى ناكۆكیی له‌گه‌ڵ روسیا، تا ئاستێكى زۆر په‌یوه‌ندیدارن به‌ بارى ئابورییه‌وه‌، به‌تایبه‌ت له‌گه‌ڵ روسیاى دراوسێى گه‌وره‌یدا كه‌ به‌هۆى سزاكانییه‌وه‌ دژى ئه‌نقه‌ره‌، زیانێكى زۆر به‌ر كه‌رتى گه‌شتیاریى كه‌وتووه‌ (به‌ڕێژه‌ى نزیكه‌ى 30%)، هه‌روه‌ها له‌ ئاڵووێرى بازرگانیشدا. هه‌مان مه‌به‌ستیش بۆ ئاساییكردنه‌وه‌ى په‌یوه‌ندیه‌كانیه‌تى له‌گه‌ڵ ئیسرائیل، له‌گه‌ڵ گه‌ڕانه‌وه‌ى گه‌شتیاره‌ ئیسرائیلیه‌كان و هاریكاریكردنى له‌ بوارى وزه‌ و غازى سروشتیدا. هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ ئیماراتیش. ئه‌م ده‌ستى هێور و ئاساییكردنه‌وه‌یه‌ی توركیا ده‌گاته‌ ئێرانیش چونكه‌ دواى چه‌ند رۆژێكى تر وه‌زیرانى ده‌ره‌وه‌ى هه‌ردوو وڵات له‌ سوتچى چاویان به‌ یه‌كتر ده‌كه‌وێت بۆ وتووێژ ده‌رباره‌ى (نزیكبوونه‌وه‌ى نێوان هه‌ردوو وڵات).

ره‌گوڕیشه‌ى ستراتیژیه‌تى (ئابوریى له‌پێش سیاسه‌ته‌وه‌) ئابورییانه‌ نییه‌، به‌ڵكو له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ سیاسیه‌ و په‌یوه‌ندیى به‌ دابه‌زینى سه‌قفى تموحاتى سیاسیى توركیاوه‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ڵكشانى شۆڕشه‌ عه‌ره‌بیه‌كان له‌ سوریا و میسر و لیبیا و تونس و یه‌مه‌ن، ئه‌ویش به‌رزبووه‌وه‌، پاشان كێشاى به‌ شه‌پۆلێكى توندى شۆڕشى دژه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئاشكرابوونى بنه‌ما پته‌وه‌كانى زوڵم و سته‌مى عه‌ره‌بى كه‌ پشتیوانییه‌كى ئیقلیمى و جیهانیى هه‌یه‌. به‌ڵام یه‌كێك له‌ شۆكه‌ هه‌ره‌ گه‌وره‌كان كه‌ سیاسه‌تى توركیا تووشى هات، له‌ راستیدا له‌ هاوپه‌یمانه‌ گریمانه‌ییه‌كه‌یه‌وه‌ بوو، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مریكا، كه‌ ئامرازه‌ سیاسیه‌كانى خۆیى به‌كارهێنا بۆ رامكردنى ویست و تموحاته‌كانى توركیا له‌ سوریا و عێراق و میسر. ئه‌وه‌بوو ره‌واییدا به‌ ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنى دیموكراسییه‌ ساواكه‌ى میسر له‌لایه‌ن عه‌سكه‌ره‌وه‌. هه‌روه‌ها به‌ شێوه‌یه‌كى پراكتیكى شه‌رعیه‌تى رژێمى سوریاى پاراست (ئه‌مه‌ ئه‌و پاساوه‌ بوو كه‌ له‌مدواییه‌دا به‌كاریهێنا وه‌ك وه‌ڵامدانه‌وه‌یه‌كى ئه‌و داواكارییانه‌ى كه‌ بۆ بۆردومانكردنى لێیكران). هه‌روه‌ها هاوتا عێراقیه‌كه‌یشى. پاشانیش په‌یوه‌ندییه‌كانى له‌گه‌ڵ ئێراندا ئاسایى كرده‌وه‌ و بوارى ئه‌وه‌ى بۆ كرده‌وه‌ كه‌ باڵى سیاسیى خۆى درێژ بكاته‌وه‌ هه‌ر له‌ یه‌مه‌نه‌وه‌ و به‌عێراقدا و تا ده‌گاته‌ سوریا و لوبنان.
سیاسه‌تى ئه‌مریكا  به‌كرده‌وه‌ و به‌ به‌رنامه‌ڕێژى رۆڵى توركیاى له‌ ناوچه‌كه‌دا سنوورداركرد و له‌قاڵبى داوه‌. چه‌پۆك پێداكێشانه‌ یه‌ك له‌دواى یه‌كه‌كانى ئه‌وروپا بۆ ئه‌نقه‌ره‌ له‌ دۆسیه‌ى چوونى بۆ بازاڕى هاوبه‌شى ئه‌وروپا و یه‌كێتى ئه‌وروپا (كه‌ دواترینیان به‌كارهێنانى توركیا بوو وه‌ك داهۆڵێك له‌ راپرسیه‌كه‌ى بریتانیادا  و قسه‌كه‌ى ده‌یڤید كامیرۆن سه‌ره‌ك وه‌زیران كه‌ وتى توركیا هه‌زار ساڵى ترى پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ى بچێته‌ یه‌كێتیه‌كه‌وه‌) هه‌موو ئه‌مانه‌ دیوارێكى بڵندى جوگرافی و كه‌لتورى و سیاسییان له‌به‌رده‌م خه‌ونى توركه‌كان، بۆ چوونه‌ ریزى یه‌كێتیى ئه‌وروپادا داناوه‌. 
هه‌ڵوێستى ناتۆیش كه‌ ئۆباڵى خستنه‌خواره‌وه‌ى فڕۆكه‌ سۆخۆ روسیه‌كه‌ى خسته‌ ئه‌ستۆى توركیا و سه‌ركۆنه‌كردنه‌كه‌ى ئه‌مریكا بۆ توركیا كه‌ هێزى نارده‌ ناو خاكى عێراقه‌وه‌ و پشتیوانیكردنه‌كانى له‌ باڵه‌كه‌ى پارتى كرێكارانى كوردستانى ناو سوریا، هه‌مو ئه‌مانه‌ سیاسه‌تى دوژمنكارانه‌ى ئه‌مریكى- ئه‌وروپین دژى توركیا به‌شێوه‌یه‌كى گشتى و هه‌روه‌ها دژى پرۆژه‌ى پارتى (داد و گه‌شه‌پێدان) و كۆمه‌ڵه‌ى (ئیخوان موسلمین) له‌ ناوچه‌ى عه‌ره‌بیدا به‌شێوه‌یه‌كى تایبه‌تى.
بڕیاره‌ تازه‌كه‌ى توركیا، به‌پێى ئه‌م مانایه‌، بڕیارێكى سیاسیانه‌یه‌ به‌ ده‌ستبه‌رداربوونى له‌گره‌وكردن له‌سه‌ر سیاسه‌تى ئه‌مریكى- ئه‌وروپى و دووباره‌ جێ پێ قایمكردنه‌وه‌ى خۆى له‌ جوگرافیاى ناوچه‌كه‌دا، به‌ڵام بڕیارێكه‌ كه‌ دووباره‌ گره‌و له‌سه‌ر هاوكێشه‌یه‌كى قورس ده‌كات كه‌ بنه‌ماكه‌ى ئابورییه‌ به‌ر له‌وه‌ى سیاسى بێت.
قورسیى ئه‌م هاوكێشه‌یه‌ په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ ململانێى توركیا له‌گه‌ڵ پارتى كرێكارانى كوردستاندا و درێژه‌كێشانى پرۆژه‌كه‌ى له‌ سوریا و عێرقدا، ئه‌م پرۆژه‌یه‌یش له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌ پشتیوانیى ده‌كرێت و به‌لاى روسیایشه‌وه‌ په‌سه‌نده‌. خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌نقه‌ره‌ توانیى خۆى له‌و مه‌ترسیانه‌ بدزێته‌وه‌ كه‌ له‌ سوریاوه‌ دێن، چۆن له‌ چوارچێوه‌ى سیاسته‌ تازه‌كه‌یدا مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ململانێى ناوخۆییه‌كانى له‌گه‌ڵ كورددا ده‌كات؟ و ئاخۆ بڕیار ده‌دات به‌ دووباره‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ دانوستان له‌گه‌ڵیاندا له‌ پێناو چاره‌سه‌رێكى سیاسیانه‌دا؟.
بێگومان ئه‌م پرسیاره‌ ناوخۆیییه‌ ئه‌و پرسیاره‌ ئیقلیمیانه‌ هه‌ڵناوه‌شێنێته‌وه‌ كه‌ ئابوریى به‌ته‌نیا ناتوانێت وه‌ڵامیان بداته‌وه‌. له‌ پێش هه‌موویانه‌وه‌ هه‌ردوو مه‌سه‌له‌ى فه‌له‌ستین و سوریا و ئینجایش كێشه‌ى له‌گه‌ڵ  هه‌ردوو پرۆژه‌ ئیسرائیلى و ئێرانه‌كه‌ بۆ سه‌پاندنى هه‌ژموون به‌سه‌ر ناوچه‌كه‌دا.
سه‌رچاوه‌: ئه‌لقودس

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure