له‌ ده‌ره‌وه‌ی په‌شێوییه‌كه‌ی (ده‌رچۆ بریتانیا)وه‌: ده‌رفه‌تێك

بۆچوون / بیروڕا :: 29/06/2016

سەرچاوە: واڵ ستریت جۆرناڵ
وه‌رگێڕان: دواڕۆژ
ئەوروپا، نابێت وەكو زیندانییه‌كى هه‌ڵاتوو ته‌ماشاى بریتانیا بكات، بەڵكو پێویستە وا ره‌فتارى له‌گه‌ڵدا بكات كه‌ ده‌شێت ببێته‌ هاوپه‌یمانى و دەبێت ئەمریكا ڕۆڵێكی گرنگ بگێڕێت لەو یاریەدا.


زنجیرەی روونكردنەوەكان لەسەر بڕیاری جیابوونەوەی بریتانیا لە یەكێتی ئەوروپا، بە كاره‌سات وه‌سف ده‌كرێت، به‌ڵام به‌لاى پیاوانى ده‌وڵه‌تمه‌داره‌وه‌، مه‌سه‌له‌كه‌ ئه‌وه‌ نییه‌، یان (شێره‌) یان (خه‌ته‌). به‌ڵكو پێویستە ئەو پاشەكشەیە بگۆڕدرێت بۆ دەرفەت.

كاریگەریی دەنگی بریتانیا بۆیه‌ بەهێزە چونكه‌ ڕەنگدانەوەی بۆچوونەكان سنووردارنین ته‌نیا بۆ بریتانیا یان ئەوروپا. كاردانەوە جه‌ماوه‌رییىكانى ئه‌و بۆ یەكێتییه‌ (كە ڕەنگیداوەتەوە لە دەنگدانی ڕای گشتی دا) له‌ زۆربەی دەوڵەتە گەورەكاندا وه‌كو یه‌ك نین، بە تایبەتی فرەنسا و ئیسپانیا. بۆچوونی جیاواز لەسەر بنەمای كردنەوەی سنوورەكان بۆ بازرگانی و هاتوچۆی هاووڵاتیان به‌رده‌وام مشتومڕى گه‌وره‌ى له‌سه‌ر بووه‌، و ئێستادا له‌ رێگه‌ى كرده‌وه‌یه‌كی دیموكراتی ڕاستەوخۆوه‌ ده‌ویسترێت ئه‌و دیفاكتۆیه‌ بكرێت به‌ له‌عنه‌تێك دژى دۆخه‌كه‌. به‌هه‌رحاڵ ته‌حه‌داكردنى ئه‌م ده‌ربڕینه‌ جه‌ماوه‌رییه‌ حسابنه‌كردنه‌ بۆ داواكاریه‌كانى خه‌ڵك و ده‌بێته‌ هۆكارێك بۆ خراپ لێكحاڵیبوونى زیاتر.

هاتنە دەرەوەی بریتانیا لە یەكێتی ئەوروپا روونكردنەوەیەكی ته‌قلیدیی ئه‌و  یاسایه‌یه‌ كه‌ باس له‌ ده‌ره‌نجامه‌ نه‌خوازراوه‌كان ده‌كه‌ن. حكومەتی بریتانیا ده‌یویست به‌ ده‌نگدان به‌ مانه‌وه‌ له‌ یه‌كێتى ئه‌وروپا به‌یه‌كجارى كۆتایى بێنێت به‌ هه‌ڵوێسته‌ ناڕازاییه‌كانى ناوخۆ ده‌رباره‌ى ئه‌وروپا كه‌ كه‌مایه‌تیه‌كى ناو پارتى پارێزگاران و چه‌ند گروپێكه‌ پۆپۆلیست دژى مانه‌وه‌ى له‌نده‌ن بوون له‌و یه‌كێتیه‌دا.  ته‌نانه‌ت زۆربەی ئەو كەسانەی پشتیوانیان لە بەڕێوەچوونی هەڵمەتەكە دەكرد سەرسامبوون بە سەركەوتنەكەیان.

هەموو ئەم توخمانە گەورەكراون چونكە ئەو تێڕوانینەی لەماوەی دەیان ساڵدا لەسەر یەكێتی ئەوروپا دروست بووبوو خەسڵەتێكی ڕەقوتەقی وەرگرتبوو. گفتوگۆ ناوخۆییەكانی ئەوروپا تا دەهات زیاتر جەختی دەكردەوە لەسەر ناكۆكیه‌ پێكهاتەییەكان. ئەمەش وایدەكرد كە ویستی قوربانیدان لاوازبێت.
دامەزرێنەرانی یەكێتی ئەوروپا ڕەهەندی ڕاستەقینەی پرۆژەكەی خۆیان دەزانی. ئەمە لەئاستێكدا بریتیبوو لە خراپترین دەرئەنجامەكانی دابەشبوونی ئەوروپا، بەتایبەت جەنگە بەزەبرەكان كە تەنیا لە سەدەی بیستەمدا دەیان ملیۆن ئەوروپاییان كوشتبوو. بەڵام لەهەمانكاتیشدا جەختكردنەوەبوو لەسەر ئەو بەهایانەی كە ئەوروپایان كردبووە كیشوەرێكی مەزن. 

ئەوروپای لاوانی دامەزرێنەر بەئامادەكردنی دەوڵەتی نەتەوەیی گەشەیكرد، لەسەرێكەوە پێشبڕكێی دەكرد بۆ پێشكەوتنی زیاتر بەڵام لەهەمان كاتیشدا كلتوورێكی هاوبەشی خوڵقاند. پرنسیپە دیموكراتی و دەستووریەكانی بە هەموو جیهاندا بڵاوبوونەوە تەنانەت لەو كاتانەشدا كە ڕێزی تاك لەسەرده‌می كۆڵۆنیالیزمدا پێشێلدەكرا. ئەم تێڕوانینە ئەوروپیە هەوڵیداوە ئەو داینامیكە بپارێزێت كە لەسەر دەستكەوتە مێژووییەكانی ئەوروپادا ڕەنگیان دابووەوە لەكاتێكدا كە هێواشكردنەوەی ئەو پێشبڕكێیەی لەساڵی 1945 دا خەریكبوو ببێتە مایەی لەناوبردنی ئەو دەستكەوتانە. 
بەشێكی زۆری ئەوروپا ئەمڕۆ سەرقاڵی بەڕێوەبردنی كێشە بنه‌ڕه‌تیه‌كانه‌ نەك بەدیهێنانی ئامانجەكان. لە جیهانگیرییەوە بۆ لێشاوی پەنابەران دەبینین، و سیستەمی قوربانیدان بەرەو لاوازبوون دەچێت. بەڵام ناتوانین بگەینە ئایندەیەكی باشتر ئەگەر هەندێك قوربانی بە ئێستا نەدەین. كۆمەڵگایەك كە نەتوانێت ئەم ڕاستیە قبووڵ بكات لەجێگەی خۆیدا دەمێنێتەوە. دوای دەیان ساڵی دیكە دەبینین تواناكانی خۆی لەناودەبات.

بمانەوێت و نەمانەوێت بۆشاییەك دروستدەبێت لەنێوان دامەزراوەكان و بەپرسیاریەكانیاندا، ئەمەش دەبێتە مایەی زیادبوونی گوشارە پۆپۆلیستەكان. قوڵترین تەحەدا بۆ یەكێتی ئەوروپا مەسەلەی بەڕێوەبردن نیە بەڵكو ئامانجە كۆتاییەكانیەتی. لەجیهانێكدا كە گیروگرفت و نائارامیەكان لەسەر بناغەی ئەو بەها دژ بەیەكانەبێت كە لە سەرتاسەری كیشوەرەكەدایە، زۆر پێویستی بە كارێكی هاوبەش و تێڕوانینێكی هاوبەش هەیە لەنێوان ئەوروپا و هاوبەشە ئەتڵەسیەكانیدا. 
بەڵام لەبری ئەوە ئێستا سەركردایەتی ئەوروپا رووبەڕووی تەحەدایەكی چاوەڕواننەكراو بووەتەوە. یەكێتی ئەوروپا بە حوكمی سروشتی خۆی ئێستا ناچاربووە بكەوێتە دانوستانەوە لەگەڵ ئەندامێكی بنەڕەتی خۆیدا، لەسەر مەسەلەی كشانەوە. بریتانیا لە ئایندەدا دەیەوێت پەیوەندی پتەوی هەبێت بە ئەوروپاوە، بەڵام لەهەمانكاتدا ئەو كۆتوبەندانە لابەرێت كە لەسەر پەرلەمان و حكومەتەكەیەتی. بەڵام سه‌ركردایه‌تى ئەوروپا پێچەوانەی ئەم ویستەی، پێی خۆش نیە كشانەوەی بریتانیا خەڵات بكات لەڕێگەی بەخشینی خەڵاتی زیاتر لەو ئیمتیازانەی كە پێشتر وەكو ئەندامێكی تەواوی یەكێتی ئەوروپا هەیبوون. 

ئێمە زۆربەمان كە بەئاواتی دروستبوونی یەكێتی ئەوروپاوە بووین و ستایشی ئەو تێڕوانینەمان كردووە، هیوادارین یەكێتی ئەوروپا خۆی تێپەڕێنێت نەك لەڕێگەی گەڕان بەدوای سزادانی لاسارەكان، بەڵكو لەڕێگەی دانوستانێكەوە كە ئاسۆكانی یەكێتیەكە بگەڕێنێتەوە. یەكێتی ئەوروپا پێویستە وەكو هەڵاتوویەكی زیندان مامەڵە لەگەڵ بریتانیادا نەكات بەڵكو وەكو لایەنێك كە دەكرێت ببێتە هاوڕێی.
سزادانی شانشینی یەكگرتوو وەڵامی ئەو پرسیارە ناداتەوە كە چۆن دراوێكی هاوبەش بهێنرێتە ئاراوە لەغیابی سیاسەتێكی دارایی هاوبەشدا لەنێوان كۆمەڵە وڵاتێكدا كە توانا ئابوورییەكانی چوونیەك نین. هەروەها وەڵامی ئەو پرسیارەشی ناداتەوە كە چۆن پێناسەی یەكێتیەك بكەین كەتوانای بەدەستهێنانی سیاسەتێكی ستراتیجی هاوبەش زۆر لەدوای توانا ئابووری و كارگێڕیەكانیەوەیەتی. لەهەمان ڕوانگەشەوە بریتانیا پێویستی بەوەیە كە چەمكی ئۆتۆنۆمی بخاتە چوارچێوەیەكی واوە كە ئەوپەڕی هاوكاری و هاوئاهەنگی مسۆگەر بكات. بریتانیا و ئەوروپا پێویستە بەیەكەوە بیر لەوە بكەنەوە كە ڕەنگە ئەگەر بەشێوەیەكی بەشەكیش بێت، بگەڕێنەوە بۆ ڕۆڵی مێژووییان وەك داڕێژەری نەزمی جیهانی.

لە دەیەكانی ڕابردوودا، ئەوروپا لەبەردەم هێزی نەرمدا پاشەكشەیكرد. بەڵام گۆشەگیركردنی ئەوروپا لە هەموو بەرەكاندا لەئاكامی نائارامی و لێشاوی كۆچبەرانەوە وا پێویست دەكات كە ئەوروپا بە بریتانیاشەوە خۆی بەدوور بگرێت ببێتە قوربانی بارودۆخەكە. ئەمەش بەوە دەكرێت كە ڕۆڵێكی ئەرێنیتر بگرێتە ئەستۆ. بەڵام هێشتا ناتوانرێت ئەم ئاسۆیانە لەسەر ئاستێكی جیۆپۆڵەتیكی تاووتوێ‌ بكرێت. بەڵكو پێویستە سەركردەكانی یەكێتی ئەوروپا بتوانن گفتوگۆی جیاواز و بەربڵاو ڕێكبخەن بۆ دۆزینەوەی ئەو ئاسۆیانە. بەمشێوەیە دەتوانرێت دەنگدان بە دەرچوون لە یەكێتی ئەوروپا بكرێتە دەرفەتێك بۆ هەناسەدان.

ویلایەتە یەكگرتووەكان هەر لەسەرەتای دروستبوونی یەكێتی ئەوروپاوە هانی ئەو یەكێتیەی داوە، بەڵام نەیتوانیوە خۆی بگونجێنێت لەگەڵ ئەو دەستكەوتانەی كە دواتر هاتنە ئاراوە. كاتێك كە یەكەمینجار بیرۆكەی یەكێتی ئەوروپا باسكرا لەلایەن (جین مۆنێت) لەكۆتایی جەنگی دووەمی جیهانیدا و دواتر لە نەخشەی مارشاڵدا ئاشكراكرا، ویلایەتە یەكگرتووەكان هاوبەشێكی زۆر بنەڕەتی بوو لەپێناو ئاسایشی نێودەوڵەتی و گەشەكردنی ئابووریدا. كاتێكیش كە ئەوروپای هاوچەرخ ڕووی لە چاكبوونەوەكرد، پێویستبوو ڕۆڵی ئەمریكا سەرلەنوێ‌ پێناسە بكرێتەوە لەچوارچێوەی شێوازێكی نوێی سەركردایەتیدا، واتە ڕۆڵەكەی لە هەژموونه‌وه‌ بگۆڕێت بە قەناعەتپێكردنی.

هەڵوێستی ئەمریكا و لایەنگرەكانی دیكەی مانەوەی بریتانیا لە مەسەلەی ریفراندۆمەكەدا ئەم خاڵە ڕووندەكاتەوە. مەترسی ئەوەی كە بەبێ‌ پشتیوانی ئەوروپا، بریتانیا گۆشەگیر و تاك و تەنیا هەتا ئەوسەری گفتوگۆكان دەڕوات لەگەڵ واشنتۆندا. كرۆكی ئەو پەیوەندییە مێژووییەی پێچەوانە كردەوە (پەیوەندییە تایبەتەكە) مەسەلەیەكە لە ڕەگو ڕیشەی ئەمریكادا هەیە، خۆی لە زمانی هاوبەش و بەهای سیاسی لێكچوو دەبینێتەوە، كە ئەمانە بە بەشداریكردنی هەردووكیان لە جەنگە هاوبەشەكاندا بەهێزتربوون. بیرۆكەی پەیوەندی تایبەت كاتی خۆی وینستۆن چەرچڵ ڕایگەیاند، بەڵام نەك وەك ڕەتكردنەوەی جیهانێكی فرە جەمسەری بەڵكو وەك زامنێكی بەهاكانی ئەو جیهانە كە دوای جەنگی دووەمی جیهانی پێشبینی دەكرا. ئەو پەیوەندییە تایبەتە پێویستبوو بۆ جیهانی ئەتڵەسی تاكو بتوانێت قەیرانەكانی ئەو كاتە تێپەڕێنێت. ئەوروپایەكی یەكنەگرتووی پێكەوە ناكۆك مەترسی ئەوەی لێدەكرا ببێتە پێكهاتەیەكی بێبەرهەمی نەرێنی وا كە هەموو هاوبەشە ئەتڵەسیەكان لاواز بكات، ئەو هاوبەشیەی كە بەیەكێك لە دەستكەوتە هەرە مەزنەكانی سەدەی ڕابردوو دادەنرێت. بریتانیا بەهەر شێوازێكی ڕێزگیراوی یاسایی خۆی ڕێكبخات له‌گه‌ڵ ئه‌وروپا هیچ لەو ڕاستیە ناگۆڕێت كە پێكهاتەیەكی بنەڕەتی ئەم پەیكەرەیە. 

مێژووەكەی و هەست و نەستی بریتانیا ئەتڵەسیە، بەڵام سەرەڕای ئەوەش پێویستیەكانی ئێستای ئەوە دەخوازن كە پەیوەندییەكی بە ئەوروپاوە هەبێت. ئەو سیستمە نێودەوڵەتیەی كە ئێستا دامەزراوە لەسەر ئەو چەمكانەیە كە لە دوورگەكانی بریتانیاوە سەریان هەڵدا و لەلایەن ئەوروپاوه‌ گەیاندرانە جیهان و سەرئەنجام ڕەگی قووڵیان لە ئەمریكای باكووردا داكوتا. سەركردایەتی ئەمریكا لە بەهێزكردنی ئەم نەزمە هاوچەرخەدا مەسەلەیەكی پێویستە. دەنگدان بە دەرچوون لە یەكێتی ئەوروپادا نیگەرانیەكانی دوو كیشوەر و هه‌موو ئەوانه‌یشی ئاشكراكرد كە پشتیان بەو سەقامگیرییە بەستووە كە یەكێتی مەبەستەكانیان دابین دەكات. ئەو متمانەیەی كە پێویستە بگەڕێتەوە لە یەكتر تۆمەتباركردندا بەدەست نایەت. ئەمریكا و ئەوروپا بۆئەوەی متمانەی جیهان بەدەستبێنن پێویستە بیسەلمێنن كە متمانەیان بە یەكتر هەیە.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure