چۆن تێڕوانینمان بۆ جیهانێكی بێ‌ چەكی ئەتۆمی بكەینە واقیع؟

بۆچوون / بیروڕا :: 03/04/2016

نووسینی: باراك ئۆباما*
سەرچاوە: شەرقولئەوسەت
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید
لە نێوان هەموو هەڕەشە دیارەكانی سەر ئاشتی و ئاسایشی جیهاندا، بڵاوبوونەوە و ئەگەری بەكارهێنانی چەكی ئەتۆمی، دوو ترسناكترینیانن. هەر ئەمەیش فاكتەری ئەوەبوو كە من پێش حەوت ساڵ لەمەوبەر لە پراگ پابەندبوونی ویلایەتە یەكگرتووەكانم راگەیاند بە راگرتنی بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمی و هەوڵدان بۆ جیهانێكی بەتاڵ (خاڵی) لەم چەكە و هەڕەشەكانی. ئەم تێڕوانینەیشم لەسەر سیاسەتەكانی سەرۆكەكانی پێشووی ویلایەتە یەكگرتووەكان وەرگرتووە، ئیدی لە دیموكراتیەكان بووبن یاخود لە كۆماریەكان، یەكێك لەوانەیش سەرۆكی كۆچكردوو رۆناڵد ریگان بوو كە وتی:" ئێمە هەوڵ بۆ ئەوە دەدەین كە بە تەواوەتی چەكی ئەتۆمی لەسەر رووی زەوی لەناوبەرین".

لە واشنتۆن زیاتر لە 50 سەرۆكی جیهان ئامادەی چوارەمین لوتكەی ئاسایشی ئەتۆمیین، لە پێناو دانانی كۆڵەكە سەرەكیەكانی خشتەی كارەكانی پراگ كە هەوڵێكە بۆ ئەوەی تیرۆریستان دەستیان نەگاتە چەكی ئەتۆمی و بەكارهێنانی.  ئەو پێشكەوتنانە دەخەینەڕوو كە تائێستا بەدەستمانهێناون، هەروەها ئەو سەركەوتنانەیشمان كە توانیومانە زیاتر لە 12 وڵات لە یۆرانیۆمی بەرز پیتێنراو  و لە پلۆتۆنیۆمیش رزگار بكەین. وڵاتانی ئامادەبوو بە ویلایەتە یەكگرتووەكانیشەوە، بەڵێن دەدەن بە پابەندبوونی نوێیان و بەردەوام دەبین لە پەرەپێدان و پتەوكردنی بەڵێننامەكان و دامەزراوە نێودەوڵەتیەكانی كە پشتگیریی لە ئاسایشی ئەتۆمیی جیهان دەكەن.  بەو ئیعتیبارەیش كە هەڕەشە بەردەوامەكانی رێكخراوە تیرۆریستەكانی وەك داعش هەڕەشەن بۆ سەر هەموان، بۆیە بەشداردەبین لەگەڵ هاوپەیمانەكانمان و شەریكەكانمان لە هەوڵەكانی لەناوبردنی تیرۆردا، بۆ ئەوەی تۆڕە تیرۆریستەكان دەستیان نەگاتە مەترسیدارترین (ترسناكترین) چەك لە جیهاندا.

بەرەوپێشچوونێكی گرنگ و كاریگەرمان بەدەستهێناوە بە ئاراستەی ئەو تێڕوانینە فراوانەی كە لە پراگ ئاماژەم پێدابوو. 

یەكەم: ئێمە هەنگاوی بەكردەوە و پتەو دەنێین بەرەو جیهانێكی خاڵی لە چەكی ئەتۆمی. هێشتایش ویلایەتە یەكگرتووەكان و روسیا لەسەر هەمان رێگەی وەفاداریین بۆ پابەندبوون بە بەڵێننامەی STARTی تازەوە، بۆ ئەوەی هەتا ساڵی 2018 بگەینە ئەو كڵاوە ئەتۆمییە جەنگییە ئەمریكی و روسیانەی كە بە جیهاندا بڵاوبوونەتەوە، بۆ ئەوەی تا ئەوپەڕی توانا سنوورداری بكەینەوە بۆ ئاستی ماوەی پەنجاكانی سەدەی پێشوو. تەنانەت لەگەڵ پاراستنی عەمباری ئەتۆمیی پارێزراو و كارادا بۆ بەرپەرچدانەوەی هەر دوژمنێك و گرەنتیی ئاسایش و سەلامەتیی هاوپەیمانەكانمان، بڕیارمدا لەسەر كەمكردنەوەی ژمارە و رۆڵی چەكی ئەتۆمی لە ستراتیژی ئاسایشی نەتەوەییماندا. هەروەها بڕیارشمدا لەسەر دووركەوتنەوە لە هەر هەوڵێكی پەرەپێدانی كڵاوەی نوێی ئەتۆمیی جەنگی و بواری ئەو حاڵەتە نائاساییانەیشم بەتەواوی كەمكردەوە كە دەكرێت ویلایەتە یەكگرتووەكان چەكی ئەتۆمی تێدا بەكاربهێنێت یاخود هەڕەشەی پێبكات، لەچاو هەموو كاتەكانی رابردوودا. 

دووەم: ئێمە كاردەكەین لەسەر پتەوكردنی سیستمێكی جیهانی - لە ناویشیدا پەیماننامەی بڵاونەبوونەوەی چەكی ئەتۆمی- كە بریتییە لە قەدەغەكردنی بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمی. سەركەوتنێكی گەورەیشمان بەدەستهێنا لە یەكخستنی هەوڵەكانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەدژی بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمی بەتایبەت لە ئێران. چونكە ئێرانێكی خاوەنە چەكی ئەتۆمی دەكرا ببێتە هەڕەشەیەكی قبووڵنەكراو بۆ ئاسایشی نەتەوەیی ویلایەتە یەكگرتووەكان و ئاسایشی هاوپەیمانەكانمان و شەریكەكانمان  لە جیهاندا و خێراكردنی پێشبڕكێی چەكداركردنی ئەتۆمی لە ناو دڵی ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا  و دەستیش بكات بە تێكدانی سیستمی قەدەغەكردنی بڵاوبوونەوەی ئەتۆم لەسەر ئاستی جیهان. دوای ئەوەی ئێران لەڕووی بنەماوە هەوڵە دیپلۆماسیەكانی رەتكردەوە، ویلایەتە یەكگرتووەكان كۆدەنگیەكی نێودەوڵەتیی دروستكرد بۆ ئەوەی گەمارۆی ئابوری بخرێتە سەر ئێران. ئەمەیش مانای ئەوەیە كە هەر وڵاتێك وەفاداریی پابەندبوونی ئەتۆمیی نەبێت ئەوا بێ‌ چەندوچوون رووبەڕووی سزای نێودەوڵەتی دەبێتەوە. ئەوەبوو دوای چەندین دانوستانی چڕ سەرەنجام ئێران رازی بوو بەو رێككەوتننامە ئەتۆمیەوە كە هەموو رێگە كراوەكان بۆ بەدەستهێنانی چەكی ئەتۆمی لە بەردەمیدا دادەخات. ئێستا ئێران لەژێر زۆرترین سیستمی پشكنینی ئەتۆمیدایە كە لە كاتەكانی پێشوودا دانوستانی لەبارەوە كرابێت بۆ چاودێریكردنی بەرنامە ئەتۆمیەكەی. بە دەربڕینێكی تر، بەگوێرەی ئەم رێككەوتنە جیهان توانیی رێگری لە وڵاتێكی تریش بكات كە دەستی بە چەكی ئەتۆم و بەرهەمهێنانی بۆمبی ئەتۆمی رابگات. بە وریایی و چاوكراوەییش دەمێنینەوە بۆ دڵنیابوون لە پابەندبوونی ئێران بە بەڵێنەكانیەوە دەربارەی ئەم مەسەلەیە.

سێیەم: ئێمە هەوڵدەدەین بۆ دانانی چوارچێوەیەكی نوێ‌ بۆ هاریكاریی ئەتۆمیی مەدەنی بۆ ئەوەی ئەو وڵاتانەی كە پابەنددەبن بە بەرپرسیارێتیەكانیانەوە وزەی ئەتۆمیی سەلامەتیان دەستبكەوێت. لەم كاتەیشدا كار بۆ دروستكردنی بانقی سووتەمەنیی نێودەوڵەتی دەكرێت كە پێش حەوت ساڵ لەمەوبەر لە كازاخستان من داوام كردبوو. لەڕێی ئەم بانقە تازەیەوە وڵاتان دەتوانن ئاستی وزەی پێویستی خۆیان بەدەستبخەن بێ‌ ئەوەی پێویستیان بە پیتاندنی یۆرانێۆم هەبێت كە مەترسی گۆڕینیان بۆ هەڕەشە یاخود دزینیان لەسەرە.   

لەگەڵ ئەو بەرەوپێشچوونانەیشدا كە بەدەستمانهێناون، من یەكەم كەسم دان بەوەدا دەنێم كە هێشتا كارێكی زۆری ئەنجامنەدراومان لە پێشە. بە سەیركردنی ئەو پێشێلكاریانەی كە لە پەیماننامەی هێزە ئەتۆمیەكاندا دەیكات، ئێمە هێشتا داوا لەروسیا دەكەین ملكەچی تەواوی پابەندبوونەكانی بێت بە پەیماننامەكەوە. هاوشانی فەرماندە سەربازیەكانمان، من ئێستایش لەو باوەڕەدام كە عەمبارە ئەتۆمیەكەمان لە ماوەی جەنگی ساردەوە، لەگەڵ ئەو هەڕەشانەدا نایەتەوە كە ئەمڕۆ هەن. هەروەك پێویستیشە لەسەر ویلایەتە یەكگرتووەكان و روسیا - كە پێكەوە خاوەنی زیاتر %90 ی چەكی ئەتۆمیی جیهانن- دانوستان بكەن دەربارەی كەمكردنەوەی ئەتۆمە عەمباركراوەكانیان بەشێوەیەكی زیاتر.
پێویستیشە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەیەكگرتوویی بمێنێتەوە بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئەو سوكایەتی و گێچەڵانەی كە لەلایەن كۆریای باكورەوە دەكرێن، لەوانەیش تاقیكردنەوە ئەتۆمیەكەی ئەم دواییەی و تەقاندنی مووشەكە بالستیەكانی. ئەو سزا زیادانەیش كە بەمدواییە لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتیەوە خرانە سەر پیۆنگ یانگ، ئەوە دەردەخات كە ئەو پێشێلكاریانە سزای خۆیان هەیە و دەبێت. ویلایەتە یەكگرتووەكان بەردەوام دەبێت لەگەڵ هاوپەیمانەكانی و شەریكەكانیدا بۆ بەتەواوی داماڵینی چەكی ئەتۆم لە نیوەدورگەی كۆریا و بەشێوەیەكی ئاشتیانە.

بە شێوەیەكی فراوانتریش، ئاسایشی جیهان پێویستی بەوەیە كە وڵاتان - لە ناویشیاندا ویلایەتە یەكگرتووەكان- پەیماننامەی قەدەغەكردنی تەواوی تاقیكردنەوەی ئەتۆمی پەسەند بكەن و پەیماننامەیەكی نوێیش ببەستن بە ئامانجی كۆتاییهێنانی یەكجارەكی بە بەرهەمهێنانی مادەی كەرتبوو لەبەرژەوەندیی چەكی ئەتۆمیدا بۆ تاهەتایە.

لە پراگ وتم بەدیهێنانی ئاستی و ئاساییش لە جیهانێكی بێ‌ چەكی ئەتۆمیدا بەخێرایی نایەتەدی و لانیكەم رەنگە لەژیانی مندا بەدینەیەت، بەڵام دەستمان پێكردووە و خەریكیین. لەبەر ئەوەیش كە ئێمە یەكەم وڵات بووین كە لەپێشوودا چەكی ئەتۆمیمان بەكارهێناوە بۆیە ئەركێكی ئەخلاقی لەبەردەم ویلایەتە یەكگرتووەكاندایە بۆ ئەوەی درێژە بدات و بەردەوام بێت لە سەركردایەتیكردنی هەوڵەكانی قەلاچۆكردنی ئەو جۆرە چەكەدا. لەگەڵ ئەوەیشدا ئەم ئامانجە بە تاقە وڵاتێك نایەتەدی. بۆیە هەردەبێت كارێكی كۆمەڵی نێودەوڵەتی بێت.

تێڕوانینی ئێمە زۆر روون و ئاشكران بەرامبەر ئەو لەمپەر و رێگرییە دیارانەی لەبەردەمماندان، بەڵام لەو بڕوایەدام كە بەهیچ جۆرێك نابێت خۆمان بدەین بەدەست ئەو گریمانەیەوە كە وای دادەنێت بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمی لە كارە نەكراوەكانە (كارێكی نەكردەیە). تەنانەت لە مامەڵە كردنیشمان لەگەڵ جیهاندا وەك ئەوەی هەیە، پێویستە لەسەرمان بەردەوام بین لە هەوڵدان بۆ بەدیهێنانی تێڕوانینمان بۆ جیهانێك وەك ئەوەی كە دەبێت وابێت. 

* سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure